Terytorium kanoniczne – pojęcie funkcjonujące we współczesnej eklezjologii prawosławnej, oznaczające przynależność jurysdykcyjną określonego obszaru do danej autokefalicznej cerkwi lokalnejM. Ławreszuk, Prawosławie..., ss.91-92.
Terytorium kanoniczne a teren kanoniczny Pojęciu terytorium kanonicznego należy przeciwstawić termin terenu kanonicznego, pojawiający się przede wszystkim w pracach autorów związanych z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym i oznaczający terytoria lub grupy etniczne, które niezależnie od swojej sytuacji politycznej powinny zawsze przynależeć poszczególnym Kościołom autokefalicznym.
Teoria terenu kanonicznego powstała po upadku ZSRR, w związku ze zmianą sytuacji politycznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Za jej twórcę uważa się metropolitę petersburskiego i ładoskiego Jana (Snyczowa). Sformułował on teorię, według której istnieje obszar, który z powodów kulturalnych, historycznych i językowych w sposób trwały jest związany z Patriarchatem MoskiewskimM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.93. W statucie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przyjętym przez Sobór Biskupów w 2000 roku obszar ten został zdefiniowany jako terytorium następujących krajów: Rosja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdawia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i UzbekistanM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.94. Koncepcja terenu kanonicznego zakłada więc niemożność tworzenia na wymienionych terenach nowych Kościołów autokefalicznych. W tekstach niektórych teologów rosyjskich (np. patriarchy Cyryla) pojęcie to jest rozciągane również na obszary, które podlegały Patriarchatowi Moskiewskiemu w przeszłości.
Na mniejszą skalę teorią terenu kanonicznego posługuje się Patriarchat KonstantynopolitańskiM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.97, Serbski Kościół Prawosławny oraz Grecki Kościół PrawosławnyM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.101.
Pochodną koncepcję kulturowego terenu kanonicznego przedstawił metropolita Hilarion (Alfiejew), według którego istnieją narody tradycyjnie prawosławne, co uprawnia do traktowania zamieszkanych przez nie terenów jako automatycznych jurysdykcji odpowiednich Kościołów lokalnychM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.95.
Teoria terenu kanonicznego jest przedmiotem krytyki polskiego teologa prawosławnego Marka Ławreszuka, który uważa ją za zagrożenie dla tradycyjnych zasad współpracy prawosławnych Kościołów autokefalicznych, czy wręcz narzędzie imperializmu eklezjalnegoM. Ławreszuk, Prawosławie..., s.99.
Spory jurysdykcyjne thumb|right|300px|Mapa jurysdykcji i sporów terytorialnych prawosławnych cerkwi lokalnych w 2020 roku Kwestie kanonicznej przynależności niektórych terytoriów do danej Cerkwi lokalnej bywają przedmiotem sporów jurysdykcyjnych.
Przykłady sporów: zwierzchność Patriarchatu Moskiewskiego nad terytorium Ukrainy, nieuznawana aktualnie między innymi przez Patriarchat Konstantynopolitański, który powołał na tym terenie autokefaliczny Kościół Prawosławny Ukrainy (zobacz rozłam między Patriarchatem Konstantynopolitańskim a Rosyjskim Kościołem Prawosławnym). przynależność obszaru Półwyspu Arabskiego, będąca przedmiotem sporu między Patriarchatem Jerozolimskim a Patriarchatem Antiocheńskim'Greek Orthodox Patriarchate of Antioch and All the East: Ecclesial Severance with the Patriarchate of JerusalemRaskolam.net: The Qatar Issue Again Threatens the Unity of the Jerusalem and Antioch Patriarchates przynależność obszaru Mołdawii, który za swoje terytorium uważa Rosyjski Kościół Prawosławny i Rumuński Kościół PrawosławnyUnion of Orthodox Journalists: Hierarchs of Romania: All of Moldova belongs to the Romanian Patriarchate.
Przypisy
Bibliografia Ławreszuk M., Prawosławie wobec tendencji nacjonalistycznych i etnofiletystycznych. Studium teologiczno-kanoniczne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009,
Kategoria:Prawosławie