Dywizje pancerne Armii Czerwonej były jednymi z najważniejszych formacji zbrojnych Armii Czerwonej, odgrywając kluczową rolę w operacjach wojskowych podczas II wojny światowej oraz w okresie zimnej wojny. Stanowiły fundament sowieckiej doktryny wojskowej, opartej na szybkim przełamywaniu linii wroga i głębokich operacjach ofensywnych. Formowane były na podstawie decyzji SNK ZSSR od 6 lipca 1940 r. do 1946 r.

Historia Pierwsze jednostki pancerne zaczęły powstawać w latach 30. XX wieku, w oparciu o doświadczenia z wojny domowej w Rosji oraz obserwacje konfliktów zbrojnych za granicą, takich jak hiszpańska wojna domowa. Początkowo dywizje pancerne rozwijano w ramach eksperymentalnych struktur, jednak ich znaczenie wzrosło wraz z rozwojem technologii czołgowej i mobilnych taktyk wojskowych.

W czasie II wojny światowej dywizje pancerne odegrały decydującą rolę w kluczowych bitwach, takich jak bitwa pod Kurskiem czy operacja Bagration. Zastosowanie czołgów T-34, uznawanych za jedne z najlepszych w swojej klasie, było kamieniem milowym w rozwoju radzieckich sił pancernych.

Struktura organizacyjna Etatowa struktura dywizji pancernej w połowie 1940 roku: dowództwo dywizji według etatu 010/10 – 183 żołnierzy, dwa pułki czołgów, każdy według etatu 010/16 – 2 038 żołnierzy, 52 czołgi ciężkie, 103 czołgi średnie, 27 czołgów chemicznych (miotaczy ognia), 9 czołgów lekkich, 17 średnich samochodów pancernych, 6 lekkich samochodów pancernych, pułk zmotoryzowany według etatu 010/15 – 3 280 żołnierzy, 5 średnich samochodów pancernych, 12 lekkich samochodów pancernych, 4 armaty kalibru 76 mm, 27 moździerzy 50 mm, 18 moździerzy 82 mm, pułk artylerii haubic według etatu 010/17 – 1 098 żołnierzy, 12 haubic 152 mm, 13 haubic 122 mm, batalion rozpoznawczy według etatu 010/11 – 414 żołnierzy, 19 czołgów BT, 12 średnich samochodów pancernych, 6 lekkich samochodów pancernych, batalion łączności 010/12 - 287 żołnierzy, 1 czołg ciężki, 4 czołgi średnie, 7 czołgów BT, 5 średnich samochodów pancernych, 5 lekkich samochodów pancernych, dywizjon artylerii przeciwlotniczej według etatu 010/14 – 283 żołnierzy, 12 armat przeciwlotniczych 37 mm, batalion pontonowo - mostowy według etatu 10/19 – 361 żołnierzy, transportowy batalion samochodowy według etatu 010/977 – 291 żołnierzy, batalion remontowy według etatu 010/976 – 179 żołnierzy, batalion medyczno-sanitarny według etatu 5/79 – 25 żołnierzy (etat pokojowy), kompania regulacji według etatu 010/13 – 67 żołnierzyNorbert Bączyk - Gliniany kolos Wojska pancerne RKKA, 22 czerwca 1941. Nowa Technika Wojskowa Numer specjalny 1/2008. Magnum - X, str. 74 - 82.

Pułk czołgów według etatu: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, kompania remontowa, batalion czołgów ciężkich 31 KW-1/KW-2, 2 bataliony czołgów średnich po 52 T-34, batalion czołgów z miotaczami płomieni (chemicznych).

Pułk zmotoryzowany według etatu: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, bateria armat (4 armaty 76 mm), 3 zmotoryzowane bataliony w każdym: 3 kompanie strzeleckie, kompania moździerzy (6 moździerzy 82 mm).

Pułk artylerii haubic według etatu: dowództwo pułku, dywizjon haubic 122 mm 3 baterie po 4 haubice, dywizjon haubic 152 mm 3 baterie po 4 haubice.

Batalion zwiadowczy według etatu: pluton dowodzenia, kompania czołgów, kompania średnich samochodów pancernych, kompania lekkich samochodów pancernych, kompania motocyklowa, kompania przeciwlotnicza (4 armaty 37 mm, 12 DSZK) bateria (6 armat DRP).

Etat dywizji pancernej w 1941 roku przewidywał następujące stany: 10 942 ludzi, 375 czołgów 63 ciężkie KW-1/KW-2, 210 średnich T-34, 26 BT, 76 T-26 (w tym 54 z miotaczami płomieni); 95 samochodów pancernych: 56 BA-10 i 39 BA-20; 12 haubic 122 mm; 12 haubic 152 mm; 4 armaty 76 mm; 12 automatycznych przeciwlotniczych dział 37 mm; 18 moździerzy 82 mm; 27 moździerzy 50 mm; 122 ręczne karabiny maszynowe; 390 pistoletów maszynowych; 1 528 karabinków automatycznych; 1 360 samochodów; 84 traktory; 380 motocykli.

Lista dywizji pancernych ZSRR 1. Dywizja Pancerna Sformowana w Leningradzkim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 1. pułk czołgów, 2. pułk czołgów, 1. pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku dywizja została wyłączona ze składu 1. Korpusu Zmechanizowanego i wysłana na północ do Ałakurtti (obwód murmański). Walczyła tam w składzie 14. Armii Frontu Północnego. We wrześniu 1941 toczyła walki w składzie Frontu Leningradzkiego. Rozformowana została oficjalnie 20 września 1941 r. Od 18 sierpnia do 21 września 1941 r. nazwę 1 Dywizja Pancerna nosiła 1 Dywizja Strzelców Zmotoryzowanych.

2. Dywizja Pancerna Sformowana w Nadbałtyckim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 3. pułk czołgów, 4. pułk czołgów, 2. pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku stanowiła część 3. Korpusu Zmechanizowanego 11. Armii, a od 1 lipca 1941 roku 4. Armii. Rozformowana została 16 lipca 1941 roku.

3. Dywizja Pancerna Dywizja utworzona w Leningradzkim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 5. pułk czołgów, 6. pułk czołgów, 3. pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 1 Korpusu Zmechanizowanego 14 Armii Frontu Północnego.

4. Dywizja Pancerna Sformowana została w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 7. pułk czołgów, 8. pułk czołgów, 4. pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 6. Korpusu Zmechanizowanego 10. Armii Frontu Zachodniego.

5. Dywizja Pancerna Sformowana została w Nadbałtyckim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 9. pułk czołgów, 10. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 3. Korpusu Zmechanizowanego 11. Armii,

6. Dywizja Pancerna Sformowana została w Zakaukaski Okręg Wojskowy. W jej skład wchodziły: 11. pułk czołgów, 12. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 28. Korpusu Zmechanizowanego.

7. Dywizja Pancerna Sformowana została w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 13. pułk czołgów, 14. Pułk pancerny, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 6. Korpusu Zmechanizowanego.

8. Dywizja Pancerna Sformowana została w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 15. pułk czołgów, 16. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 4. Korpusu Zmechanizowanego 6. Armii Frontu Południowo-Zachodniego.

Na bazie resztek dywizji została sformowana 130. Brygada Pancerna. Od grudnia 1942 nosiła nazwę 26. Gwardyjska Brygada Pancerna.

9. Dywizja Pancerna Sformowana została w Środkowoazjatyckim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 17. pułk czołgów, 18. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 27. Korpusu Zmechanizowanego.

10. Dywizja Pancerna Sformowana została w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 19. pułk czołgów, 20. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 15. Korpusu Zmechanizowanego Frontu Południowo-Zachodniego.

Na bazie resztek dywizji zostały sformowane: 131. Brygada Pancerna - 23 sierpnia 1941, 133. Brygada Pancerna (rejon Charkowa) - we wrześniu 1941.

11. Dywizja Pancerna Sformowana została w Odeskim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 21. pułk czołgów, 22. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 2. Korpusu Zmechanizowanego 9. Armii.

Na bazie resztek dywizji została sformowana 132. Brygada Pancerna, od stycznia 1942 roku nosząca nazwę 4. Gwardyjska Brygada Pancerna.

12. Dywizja Pancerna Sformowana została w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 23. pułk czołgów, 24. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 8. Korpusu Zmechanizowanego 26. Armii.

13. Dywizja Pancerna W jej skład wchodziły: 25. pułk czołgów, 26. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 5. Korpusu Zmechanizowanego 16. Armii.

14. Dywizja Pancerna W jej skład wchodziły: 27. pułk czołgów, 28. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 7. Korpusu Zmechanizowanego 20. Armii Frontu Zachodniego.

15. Dywizja Pancerna Sformowana została w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 29. pułk czołgów, 30. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 16. Korpusu Zmechanizowanego 12. Armii.

16. Dywizja Pancerna Sformowana została w Odeskim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 31. pułk czołgów, 149. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 2. Korpusu Zmechanizowanego 9. Armii.

17. Dywizja Pancerna W jej skład wchodziły: 33. pułk czołgów, 34. Pułk pancerne, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 5. Korpusu Zmechanizowanego 16. Armii.

18. Dywizja Pancerna Sformowana została w Moskiewskim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 35. pułk czołgów, 36. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 7. Korpusu Zmechanizowanego 20. Armii.

19. Dywizja Pancerna Sformowana została w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 37. pułk czołgów, 38. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej, batalion rozpoznawczy, inne służby. W czerwcu 1941 roku wchodziła w skład 22. Korpusu Zmechanizowanego 5. Armii.

20. Dywizja Pancerna Dywizja została sformowana w lipcu 1940 roku w ramach tworzonego 9. Korpusu Zmechanizowanego w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, stacjonowała zaś w Szepietówce. W jej skład wchodziły:

39. pułk czołgów, 40. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej, pułk artylerii haubic, batalion rozpoznawczy, samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej, samodzielny batalion łączności, batalion pontonowo – mostowy, batalion transportowy, batalion remontowy,

21. Dywizja Pancerna Sformowana została w Leningradzkim Okręgu Wojskowym. W jej skład wchodziły: 41. pułk czołgów, 42. pułk czołgów, pułk piechoty zmotoryzowanej,