Kamienna Góra (, ) – miasto w Polsce, województwie dolnośląskim, siedziba powiatu kamiennogórskiego i gminy wiejskiej Kamienna Góra, wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej, w Kotlinie Kamiennogórskiej, u podnóża Gór Kruczych będących częścią Gór Kamiennych w Sudetach Środkowych.
Według Spisu Powszechnego w 2021 r. miasto miało 17 998 mieszkańców. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego 1 stycznia 2023 r. miasto liczyło 17 376 mieszkańców (243. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia wynosi 963,2 osób/1 km² (22. miejsce w województwie).
Położenie i struktura powierzchni thumb|Ulica na Starym Mieście Kamienna Góra jest położona w województwie dolnośląskim w powiecie kamiennogórskim. Jest położona centralnie w Kotlinie Kamiennogórskiej, będącej częścią Bramy Lubawskiej oraz częściowo na stokach Czarnego Lasu i Gór Kruczych w Sudetach Środkowych, nad rzeką Bóbr, u ujścia jego prawego dopływu Zadrny. Kamienna Góra jest ośrodkiem przemysłowym, handlowym i kulturalnym dla całego powiatu.
Miasto Kamienna Góra leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.
Struktura powierzchni: według danych z 2023 Kamienna Góra ma obszar 18,04 km² (334. lokata w kraju), w tym: użytki rolne: 54%, * użytki leśne: 16%. Miasto stanowi 4,54% powierzchni powiatu.
Toponimia Pierwsze wzmianki o Kamiennej Górze pochodzą z 1241 roku, kiedy to miejscowość była znana jako „Landshut”. Kolejne źródła z 1287 i 1292 roku odnoszą się do niej jako „circa Landshute”, natomiast około 1300 roku używano formy „Landshut”. W 1249 roku pojawia się zapis „Landishute”, który w późniejszych latach, w 1287 i 1292, przybrał formę „civitas Landishute”. W XIV wieku nazwa ewoluowała na „Landishuta” (1340, 1341) oraz „Lanthshut” (około 1305).
W 1249 roku książę Bolesław Rogatka nadał klasztorowi benedyktynów osadę targową „Landishute”, zakładając ją na prawie niemieckim. W dokumencie wymieniono również miejsce położenia osady, „ad montem, qui vocatur Cammogora”. Z kolei w 1292 roku książę Bolko I Wałeczny wydał akt lokacyjny dla Kamiennej Góry, której miasto posiadało podwójne mury obronne i fosę. Nazwa miasta „Landeshut” miała pochodzić od zamku i strażnicy, które książę Bolko I określił mianem „Landeshut”.
Historia thumb|Mury obronne przy ulicy Spacerowej thumb|Ruiny zamku w Kamiennej Górze thumb|Tablica upamiętniająca historyczne powodzie w Kamiennej Górze, ul. Papieża Jana Pawła II 7 Dokładny czas powstania pierwszej osady będącej zalążkiem dzisiejszej Kamiennej Góry nie jest znany. Początki miasta łączy się z osobą księcia Henryka I Brodatego, który miał zbudować w początkach XIII wieku budowlę obronną na Górze Zamkowej, u podnóża której, przy szlaku handlowym wiodącym przez Bramę Lubawską rozwinęło się podgrodzie – zalążek przyszłego miasta.
Pierwsze wzmianki o Kamiennej Górze pochodzą z 1241 roku, kiedy to miejscowość była znana jako „Landshut”. Miejscowość wzmiankowana jest również w łacińskim dokumencie z 1249 roku wydanym przez księcia Bolesława gdzie zanotowana została jako Landishute forensis auch Camena Gora, który w późniejszych latach, w 1287 i 1292, przybrała formę „civitas Landishute”. W XIV wieku nazwa ewoluowała na „Landishuta” (1340, 1341) oraz „Lanthshut” (około 1305). Kolejne źródła z 1287 i 1292 roku odnoszą się do niej jako „circa Lanthshute”, natomiast około 1300 roku używano formy „Landshut”. W 1249 roku pojawia się zapis „Landishute”. W średniowieczu mieścił się tu nadgraniczny gród obronny i stąd niemiecka nazwa nawiązuje do strażnicy (niem. ‘kraj’ i ‘straż’). W 1249 roku książę Bolesław Rogatka nadał benedyktynom z Krzeszowa prawo przekształcenia osady targowej w miasto na prawie niemieckim (magdeburskim). W dokumencie wymieniono również miejsce położenia osady, „”. Zakonnicy jednak z nadanego im prawa nie skorzystali i przez kolejne lata osada w dotychczasowym kształcie prawdopodobnie powoli się rozwijała. Około 1286 w kronikach wymieniany jest zamek kamienny, który podczas walk polsko-czeskich pełnił strategiczną rolę broniąc kresów księstwa świdnicko-jaworskiego.
W 1289 roku Bolko I Surowy odkupił od benedyktynów osadę, a w 1292 wydał akt lokacyjny dla Kamiennej Góry, której miasto posiadało podwójne mury obronne i fosę. W roku 1334 roku miasto książę Bolko II odnowił prawa miejskie Kamiennej Górze, nadając jej przywileje, takie jak prawo wolnego wyboru rady miejskiej raz w roku, przywilej warzenia piwa oraz wyrobów czterech cechów (szewców, krawców, piekarzy i rzeźników). Przywileje te zostały rozszerzone w roku 1341, kiedy miasto uzyskało prawo handlu solą. W 1361 roku książę Bolko II przyznał Kamiennej Górze również przywilej bicia srebrnych i złotych monet. Od XIV wieku rozwinęło się sukiennictwo, przed 1360 powstała w mieście komora celna.
Chociaż w tym okresie językiem urzędowym był niemiecki, na Śląsku, około 1350 roku, ludność posługiwała się także łaciną i polskim. W 1369 roku księżna Agnieszka zezwoliła miastu na wykupienie wójtostwa, które zostało potwierdzone przez królów Władysława i Macieja w 1455 i 1469 roku.
Ziemie Kamiennej Góry do 1392 roku były częścią księstwa świdnicko-jaworskiego, po czym przeszły pod administrację Korony Czeskiej na mocy umowy sukcesyjnej. W tym czasie, na Górze Zamkowej, w latach 1286-1289, książę Bolko I zbudował zamek, który miał pełnić funkcje wartownicze. Zamek ten, jako strażnica, dał początek nazwie miasta „Landeshut”.
Kamienna Góra była wielokrotnie obiektem walk. W 1426 roku husyci najechali na Kamienną Górę, podpalając miasto i podejmując próbę jego zdobycia. Jednakże obrona mieszkańców okazała się skuteczna, co uniemożliwiło agresorom zajęcie miejscowości. Opis najazdu husyckiego na Śląsk został przedstawiony w kronice przez , który odnotował nazwę miasta w formach „Lantczhut" oraz „Landishut". Ponownie miasto wraz z zamkiem zostało zniszczone podczas w 1446.
Od XVI wieku rozwinęło się tkactwo lnu oraz produkcja wełny z domieszką lnu, a także handel płótnem na dużą skalę. Kamienna Góra słynęła wówczas z czterech dorocznych jarmarków i cotygodniowego targu płócien. 15 września 1590 roku odnotowano w Kamiennej Górze silne trzęsienie ziemi, tak mocne, że zawaliło się wiele kominów. W 1613 roku Michael Hennelius opisywał Kamienną Górę jako „Landeshutt", określając ją mianem miasta w księstwie świdnickim (łac. ), co sugerowało, iż pełniło ono funkcję strażnicy regionu.
Znaczne zniszczenia przyniosła miastu wojna trzydziestoletnia, po której miasto zostało odbudowane w stylu barokowym. Kolejne zniszczenia przyniosły wojny śląskie. 23 czerwca 1760 roku, w czasie wojny siedmioletniej, odbyła się bitwa pod Kamienną Górą (tzw. „Pruskie Termopile”). W 1793 wybuchł pierwszy bunt tkaczy.
W 1813 roku, w czasie wojen napoleońskich, w pobliżu Kamiennej Góry miała miejsce koncentracja wojsk prusko-rosyjskich. Wówczas to car Rosji Aleksander I i król Prus Fryderyk Wilhelm III byli gośćmi w kamiennogórskim zamku Grodztwo (niem. Kreppelhof) i 10 sierpnia 1813 odbierają paradę wojsk na polach w okolicy Antonówki. thumb|Plan Kamiennej Góry (1934) W XIX wieku używano w języku polskim nazwy Kamieniogóra i spolszczonej nazwy niemieckiej Łańcut (por. Łańcut); znana także była postać Kamienna Góra. Złe warunki bytowe i rozwój przemysłu kapitalistycznego wywoływał w I połowie XIX w. kolejne bunty tkaczy. W 1841 powstała pierwsza mechaniczna przędzalnia, w 1852 pierwsza tkalnia, a w 1874 fabryka obuwia. W II połowie XIX wieku podejmowano próby eksploatacji węgla kamiennego. W tym okresie miasto zyskało instalację gazową (w 1860) i oświetlenie elektryczne (w 1883). W połowie XIX w. rozebrano większość murów miejskich z bramami Dolną i Górną, a w 1873 renesansowy ratusz z 1564 stojący na środku rynku. W 1867 uruchomiono połączenie kolejowe z Sędzisławiem i Lubawką, w 1905 z Jelenią Górą i w 1914 z Marciszowem.
W końcu XIX w. Kamienną Górę nawiedziły kilkakrotnie groźne powodzie. Wysoka woda nawiedziła miasto 17 lipca 1882 r. Wówczas w potoku Absbach, noszącym dziś nazwę Bystra (niekiedy określa się go też mianem Opatówka, co nawiązuje do nazwy niemieckiej) utonęła młoda kobieta. Kolejna powódź podobnych rozmiarów nawiedziła miasto rok później. Kamienna tablica ukazująca stany rozlanych wód Bobru podczas tych dwóch powodzi zachowała się na budynku przy ul. Jana Pawła II nr 7. Kolejna groźna w skutkach powódź miała miejsce w ostatnich dniach lipca 1897 r. Poza wielkimi zniszczeniami pochłonęła ona także wiele istnień ludzkich.
W czasie II wojny światowej do Kamiennej Góry przeniesiono część produkcji łożysk kulkowych z bombardowanej przez aliantów fabryki łożysk kulkowych w Schweinfurcie. W lipcu 1944 utworzona zostaje w mieście filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen. 9 maja 1945 miasto zostało zajęte przez jednostki 21 Armii 1 Frontu Ukraińskiego. 28 maja przybywają oddziały 29 Pułku Piechoty 2 Armii Wojska Polskiego.
W okresie od 1741 do 1945 roku Kamienna Góra była częścią Prus, początkowo należąc do powiatu bolkowsko-kamiennogórskiego. W 1816 roku miasto stało się stolicą nowo utworzonego powiatu kamiennogórskiego. W latach 1816-1820 Kamienna Góra wchodziła w skład rejencji dzierżoniowskiej, a od 1820 roku została przypisana do rejencji legnickiej.
Po zakończeniu II wojny światowej, na mocy decyzji wielkich mocarstw, ziemie piastowskie, w tym Dolny Śląsk, ponownie znalazły się w granicach Polski. Kamienna Góra rozpoczęła nowy rozdział w swojej historii. Początkowo polska administracja używała nazwy Kamieniogóra. Pełnomocnik Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Okręg Administracyjny Dolnego Śląska, 11 czerwca 1945 roku, ogłosił oficjalną nazwę miasta - Kamienna Góra. Od kwietnia 1945 roku ta nazwa obowiązywała oficjalnie, a powiat otrzymał nazwę kamiennogórski. W dokumentach Starostwa Powiatowego z 1945 roku zawarta była już ta nowa nazwa miasta. Nazwa w formie Kamienna Góra została zatwierdzona 7 maja 1946 roku.
27 sierpnia 1945 roku Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych we Wrocławiu nadała miastu nazwę „Ziemsk” (Kamienna Góra), a tabliczka z tą nazwą pojawiła się na dworcu kolejowym. Ostateczne ustalenia dotyczące nazw miejscowości na Śląsku zostały przeprowadzone przez Rządową Komisję Ustalania Nazw Miejscowości w latach 1946–1950, a ich efekty opublikowano w Monitorze Polskim. Wówczas przyjęto ostateczną nazwę miejscowości - Kamienna Góra, która obowiązuje do dziś.
W czasach Polski Ludowej w mieście funkcjonowały Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Len”, Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Polgar”, zakłady skórzano-garbarskie „Karkonosze”, zakłady jedwabnicze, Fabryka Maszyn Włókienniczych „Dofama” oraz kamieniołomy kruszywa drogowego. Powstało duże sanatorium leczące gruźlicę kostno-stawową, miasto było ośrodkiem handlowym, usługowym, kulturalnym oraz administracyjnym dla regionu rolniczo-hodowlanego.
Zabytki thumb|Kościół pw. śś. Piotra i Pawła thumb|Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej thumb|Ratusz thumb|Macewy na cmentarzu żydowskim w Kamiennej Górze thumb|Sąd Rejonowy thumb|Zabytkowe kamieniczki w centrum miasta thumb|Plac Wolności w Kamiennej Górze Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są obiekty: miasto Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła, z gotyckim prezbiterium z XVI w. Kościół Bożego Ciała, ul. Katowicka, z 1560 r., 1884 r. Kościół Matki Bożej Różańcowej – poewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, z lat 1709–1730 z XVIII w.; jeden z kościołów łaski zbudowanych przez protestantów na mocy układu w Altranstädt. Projektantem i budowniczym kościoła był śląski architekt Martin Frantz plebania cmentarz żydowski, ul. Katowicka, zabytkowa nekropolia założona w pierwszej połowie XIX w. zespół zamkowy, z XVI-XIX w.: park zamek Grodztwo w Kamiennej Górze – ruina zamku, renesansowego z XVI w., przebudowanego w XIX w. mury miejskie, z XV w. Ratusz w Kamiennej Górze, pl. Grunwaldzki, zbudowany w stylu neorenesansowym; zaprojektowany przez wrocławskich architektów (Richarda Gaze i Alfreda Böttchera); w 1905 r. zakończono jego budowę.