Wymiar sprawiedliwości w Polsce – wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują sądy: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe (art. 175 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ponadto na czas wojny konstytucja dopuszcza powołanie sądów wyjątkowych lub ustanowienie trybu doraźnegoArt. 175 ust. 2 Konstytucji RP.. Postępowanie sądowe jest przynajmniej dwuinstancyjneArt. 176 ust. 1 Konstytucji RP..
W języku potocznym oraz w mediach do organów wymiaru sprawiedliwości niekiedy zalicza się błędnie Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu (stanowią one organy władzy sądowniczej, ale nie wymiaru sprawiedliwości), a także prokuraturę i Służbę Więzienną, tymczasem prokurator (nie: prokuratura) jest organem ścigania, podczas gdy Służba Więzienna będąca jedną ze służb mundurowych należy do organów ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego (podobnie jak na przykład organy Policji).
Od 2015 polski wymiar sprawiedliwości znajduje się w fazie głębokich, kontrowersyjnych zmian, czego elementami są m.in. kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego oraz kryzys wokół Sądu Najwyższego w Polsce.
Ustrój wymiaru sprawiedliwości Podstawy prawne Podstawowymi ustawami, które normują ustrój organów wymiaru sprawiedliwości w Polsce, są: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów wojskowych z 21 sierpnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych z 25 lipca 2002 r. Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 roku o Sądzie Najwyższym.
Ustawy poświęcone głównie unormowaniom dotyczącym niektórych szczególnych struktur w ramach wymiaru sprawiedliwości, jego funkcjonowania, a także jego pomocniczych organów lub stanowisk funkcyjnych to: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy Ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym Ustawa z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii Ustawa z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury Ustawa z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne Ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. – Prawo lotnicze Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym Ustawa z dnia 12 lipca 2024 r. – Prawo komunikacji elektronicznej Ustawa z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych Ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym Ustawa z dnia 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece Ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów Ustawa z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich Ustawa z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych Ustawa z dnia 15 czerwca 2007 r. o lekarzu sądowym Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych Ustawa z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym Ustawa z dnia 11 kwietnia 2001 r. o rzecznikach patentowych Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o wymianie informacji z organami ścigania państw członkowskich Unii Europejskiej, państw trzecich, agencjami Unii Europejskiej oraz organizacjami międzynarodowymi Ustawa z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw Ustawa z dnia 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych Ustawa z dnia 22 grudnia 1995 r. o wydawaniu Monitora Sądowego i Gospodarczego. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 2007 r. w sprawie szczegółowego zakresu zadań i zasad organizacji policji sądowej () wydane na podstawie ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji ()
Sąd Najwyższy thumb|Siedziba Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy jest organem nadzorczym wobec sądów powszechnych i wojskowych, ale nie należy do żadnego z obydwu ww. rodzajów sąduArt. 183 ust. 1 Konstytucji RP.. Na jego czele stoi Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, powoływany na sześcioletnią kadencję przez Prezydenta Rzeczypospolitej, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu NajwyższegoArt. 183 ust. 2 Konstytucji RP.. Sąd podzielony jest na pięć izb: Cywilną, Karną, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Odpowiedzialności Zawodowej. Oprócz Zgromadzenia Ogólnego drugim organem samorządu sędziowskiego jest Kolegium Sądu Najwyższego.
Sądownictwo powszechne
Sądownictwo powszechne jest trójszczeblowe. Na jego strukturę składają się sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne. Sądy powszechne orzekają w zakresie prawa karnego, cywilnego, pracy, gospodarczego i rodzinnego. Do 2001 istniały także kolegia ds. wykroczeń, jednak Konstytucja zniosła ich funkcjonowanie.
Sądownictwo wojskowe
Sądy wojskowe są szczególnymi sądami karnymi, orzekającymi przede wszystkim w sprawach przestępstw popełnianych przez żołnierzy czynnej służby wojskowej. Struktura sądownictwa wojskowego obejmuje dwa szczeble: wojskowe sądy garnizonowe i wojskowe sądy okręgowe.
Sądem kasacyjnym od orzeczeń sądów wojskowych jest Izba Karna Sądu Najwyższego, podobnie jak sądem odwoławczym w odniesieniu do orzeczeń i zarządzeń w sprawach rozpoznawanych w wojskowych sądach okręgowych jako sądach drugiej instancji. Jest także sądem odwoławczym w odniesieniu do orzeczeń i zarządzeń w sprawach rozpoznawanych w wojskowych sądach okręgowych jako sądach pierwszej instancji, ale z wyłączeniem spraw dyscyplinarnych sędziów i asesorów sądów wojskowych, jako że wówczas sądem odwoławczym jest Izba Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego, zaś kasacja nie przysługuje. Natomiast skargi nadzwyczajne od prawomocnych orzeczeń sądów wojskowych rozpatruje Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego.
Sądownictwo administracyjne mały|Kompleks Naczelnego Sądu Administracyjnego (z lewej) i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (z prawej) w Warszawie
Sądownictwo administracyjne istniało już w II Rzeczypospolitej, zniesiono je jednak po II wojnie światowej. Jego stopniowe przywracanie rozpoczęło się w 1980, wraz z utworzeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Obecna Konstytucja wprowadziła zasadę dwuinstancyjności, co zaowocowało utworzeniem wojewódzkich sądów administracyjnych orzekających w I instancji. Sądy administracyjne zajmują się kontrolą legalności decyzji administracyjnych zarówno wobec władzy rządowej, jak i samorządowejArt. 184 Konstytucji RP.. Prezesa NSA powołuje Prezydent na sześcioletnią kadencję, spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu AdministracyjnegoArt. 185 Konstytucji RP..
Krajowa Rada Sądownictwa
Krajowa Rada Sądownictwa jest organem powołanym w celu ochrony niezależności sądów i niezawisłości sędziówArt. 186 ust. 1 Konstytucji RP.. Składa wnioski do Prezydenta o powoływanie sędziów. Ma prawo występowania do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach zgodności aktów normatywnych z ustawą zasadniczą w zakresie dotyczącym sądownictwaArt. 186 ust. 2 Konstytucji RP.. W skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodząArt. 187 ust. 1 Konstytucji RP.: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, osoba powoływana przez Prezydenta, 15 sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych, czterech posłów i dwóch senatorów. Kadencja członków wybranych trwa cztery lataArt. 187 ust. 3 Konstytucji RP.. Przewodniczący i dwóch jego zastępców wybierani są spośród członków RadyArt. 187 ust. 2 Konstytucji RP..
Kadry Sędziowie i asesorzy sądów
Sędziów i asesorów sądów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieokreślony w przypadku sędziów lub określony w przypadku asesorówArt. 179 Konstytucji RP.. Nie mogą należeć do partii politycznych ani związków zawodowychArt. 178 ust. 3 Konstytucji RP., są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawomArt. 178 ust. 2 Konstytucji RP.. Przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobistaArt. 181 Konstytucji RP.. Sędziowie są też nieusuwalniArt. 180 ust. 1 Konstytucji RP., a złożenie ich z urzędu lub zawieszenie wymaga orzeczenia sąduArt. 180 ust. 2 Konstytucji RP.. W 2010 w Polsce było 10 322 sędziów.
Referendarze sądowi
Asystenci sędziego
Ławnicy
Zagwarantowany w art. 182 Konstytucji RP udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości uregulowany został ustawowo jako system sądu ławniczego w sądach powszechnych i wojskowych oraz w Sądzie Najwyższym......
Problemy wymiaru sprawiedliwości w Polsce Główne zarzuty