Park im. Wojciecha Bednarskiego w Krakowie

Park im. Wojciecha Bednarskiego – zabytkowy park miejski w Krakowie, znajdujący się w dzielnicy XIII Podgórze. Usytuowany jest po południowej stronie centrum Podgórza w zagłębieniu terenu powstałym wskutek eksploatacji wapieni między ulicami: Krzemionki na zachodzie, Parkową na wschodzie oraz Zamoyskiego na północy. Zajmuje powierzchnię 8,46 ha. Wejścia do Parku znajdują się przy ul. Parkowej oraz Zamoyskiego (przy placu Niepodległości).

W bliskim sąsiedztwie parku znajdują się m.in.: stadion Klubu Sportowego Korona Kraków, Ośrodek telewizyjny TVP3 Kraków i wieża SLR Krzemionki, gmach IV Liceum Ogólnokształcącego oraz Kościół św. Józefa.

Historia W miejscu, gdzie współcześnie znajduje się Park Bednarskiego od czasów średniowiecznych mieścił się kamieniołom. Z lokalizacją tą związana jest legenda o Panu Twardowskim – XVI-wiecznym czarnoksiężniku, który na Krzemionkach miał mieć swoje pracownie. Z tego też powodu rozległa kotlina dawnego kamieniołomu nosi nazwę „Szkoła Twardowskiego”.

Pierwsze koncepcje przekształcenia kamieniołomu w park miejski dla zaspokojenia potrzeb rozwijającego się, wówczas niezależnego, miasta Podgórza Wojciech Bednarski, ówcześnie radny miejski, przedłożył w 1884 roku. Ich realizacja była wtedy niemożliwa ze względu na wciąż odbywającą się na masową skalę eksploatację wapieni. Innym problemem przy ewentualnej realizacji tego przedsięwzięcia był niemal zupełny brak gleby na obszarze kamieniołomu, co uniemożliwiało sadzenie drzew przed nawiezieniem ziemi.

Mimo to w kolejnych latach przedsięwzięto działania mające na celu realizację parku, głównie staraniami Bednarskiego, który z własnych środków wyłożył do 1890 roku sumę 734 złotych 25 centów na drzewa, kwiaty, ławki, altanę i robotników. Znaczny udział przy realizacji ogrodu miała również młodzież szkolna. Prace przy realizacji tego etapu zostały zakończone w roku następnym – 23 czerwca 1891 roku oddano do użytku będący zalążkiem przyszłego parku „ogródek przyszkolny”. W 1892 roku opracowano projekt „poszerzenia ogródka”, a środki na ten cel zostały wygospodarowane w budżecie gminnym. Pokryły one jednak tylko część wydatków na budowę parku – Bednarski również na tym etapie wciąż dokładał z własnych funduszy znaczne kwoty. Pojawiła się nazwa „Planty na Krzemionkach” lub „Ogród na Krzemionkach”. W kolejnych czterech latach trwały szeroko zakrojone prace budowlane: nawożenie i wymiana wielkich ilości ziemi, sadzenie drzew i krzewów, tyczenie i utwardzanie alejek. W układ parku włączono również powstałe pod koniec XVIII wieku zachowane elementy ziemnej fortecy otaczającej kamieniołom jako gotowe skarpy i aleje. Powstały ponadto glorieta, bufet, taras widokowy, a także elementy zaplecza: dom dla ogrodnika, cieplarnia i dwie studnie. Przestrzeń ogrodu uzupełniona została popiersiami Jana III Sobieskiego, Tadeusza Kościuszki i Adama Mickiewicza, które zostały usunięte w 1918 roku.

Uroczyste otwarcie parku odbyło się 19 lipca 1896 roku. Wydarzenie to było szeroko opisywane nie tylko w Galicji, ale pisały o tym również gazety poza granicami kraju m.in. w Warszawie oraz Petersburgu. Powstały w ten sposób park stał się drugim, po Plantach im. Floriana Nowackiego publicznym parkiem miejskim w Podgórzu. Kolejną część parku ukończono w 1900 roku. W tym czasie wstęp do parku był płatny, a dochody zeń przeznaczane były na rzecz Towarzystwa Upiększania Miasta Podgórza. W niedziele i święta popołudniami w parku przygrywała Orkiestra Salinarna z Wieliczki. Organizowano tu również festyny i pokazy ćwiczeń podgórskiego „Sokoła”. Nadzorowanie czystości i porządku powierzono podgórskiej policji.

W 1907 roku uchwałą Rady Miasta Podgórza park – dotychczas nazywany „miejskim” – nazwano imieniem jego założyciela. Nastąpiło to jeszcze za życia Bednarskiego, który zmarł w 1914 roku.

28 kwietnia 1909 roku Magistrat podgórski uchwalił obsadzenie drzewami gruntów miejskich znajdujących się na zachód od dotychczas urządzonych obszarów parku celem jego poszerzenia. Odtąd tereny te zwano „Zalesienie”. Z uwagi na prowadzone nasadzenia obszar ten został ogrodzony i wyłączony z użytkowania, był pilnowany przez strażników, a za wejście tam groziły wysokie kary. W pierwszym okresie istnienia parku, przez blisko 20 lat istniał on po sąsiedzku z eksploatowanym kamieniołomem, którego kierownictwo ściśle współpracowało z Bednarskim w zakresie stopniowego przekształcania zakładu na kolejne części parku.

Po połączeniu Podgórza z Krakowem w 1915 roku park był mniej doinwestowywany przez gminę niż krakowskie parki Krakowski i Jordana. Mimo tego wciąż dokonywano rozbudowy infrastruktury – na początku lat 20. w południowo-wschodniej kotlinie kamieniołomu urządzono boisko, przekształcane w sezonie zimowym do lat 60. na ślizgawkę. W 1926 roku z inicjatywy pochodzącego z Podgórza prezydenta Karola Rollego, podgórskiego Towarzystwa „Wzajemna Pomoc” i rodziny Bednarskich miasto Kraków powołało Fundację im. Wojciecha Bednarskiego. W 1937 roku odsłonięto w parku pomnik Wojciecha Bednarskiego dłuta Stanisława Popławskiego, powstały z inicjatywy wiceprezydenta Witolda Ostrowskiego.

W okresie po II wojnie światowej niedoinwestowanie parku z czasem przyczyniało się do coraz większej jego degradacji. W kolejnych dekadach usunięto, oficjalnie z powodu zwiększenia bezpieczeństwa odwiedzających, większość żywopłotów i krzewów, stanowiących istotny element kompozycji parku w jego pierwotnym zamyśle. Układ i charakter parku został ponadto zaburzony przez niekontrolowane samosiewy drzew, głównie pod ścianami skalnymi i na samych skałach. Rozebrano Domek Ogrodnika, zlikwidowano małe gospodarstwo pomocnicze, żeliwne ławki oraz dwie studnie. Taras widokowy obrósł samosiewami, które utrudniły obserwację panoramy miasta. Wykonano nawierzchnię asfaltową alejek. W latach 1955–1965 udostępniono do użytkowania strzeżony dotąd obszar tzw. „Zalesienia” wraz z „Wielką Serpentyną”. W latach 60. w ramach budowy kompleksu obiektów KS Korona wybudowano schody prowadzące do parku od strony Placu Niepodległości. 17 lipca 1976 roku park wpisany został do rejestru zabytków.

W styczniu 2022 roku rozpoczął się generalny remont parku. Prace prowadzono etapami, wyłączając z użytkowania poszczególne części, a następnie cały obszar założenia. Otwarcie parku po remoncie nastąpiło 27 kwietnia 2023. Odbyło się ono w atmosferze pikniku rodzinnego, w którego programie znalazły się m.in. historyczne scenki odtwarzane przez aktorów, gry i zabawy, jak również plener malarski. Z okazji otwarcia zrewitalizowanego parku przedstawiciele władz miasta posadzili pamiątkowe drzewo – tulipanowca. Ogólny koszt inwestycji wyniósł około 18 mln zł.

Zasadniczym celem inwestycji było przywrócenie historycznego charakteru parku w oparciu o materiały archiwalne i uzyskane wytyczne konserwatorskie. Uporządkowano zieleń z zachowaniem istniejącego starodrzewu. Dosadzono ponad 50 nowych drzew, m.in.: kasztanowce, klony, lipy i buki, około 7 tys. krzewów, 90 tys. bylin i 28 tys. roślin cebulowych. Wśród roślinności niskiej parku po remoncie wyróżniają się m.in.: barwinki, paprocie, parzydła leśne, bodziszki, konwalie, śnieguliczki, lilaki i krokusy. Ustawiono domki dla jeży i wiewiórek, budki dla ptaków i nietoperzy. Między Wgłębnikiem a Placem Sokolim urządzono plac zabaw z podziałem na dwie części – dla młodszych i dla starszych dzieci. Obie części połączyła drewniana ścieżka edukacyjna, wzdłuż której ustawione zostały elementy związane z legendą o Panu Twardowskim. Wśród infrastruktury placów zabaw znalazły się m.in.: huśtawka typu „bocianie gniazdo”, zestaw wież, zjeżdżalni i mostów oraz piaskownica w kształcie księżyca i kogut Pana Twardowskiego. Wymieniono lub wprowadzono nowe elementy małej architektury, m.in. ławki, stoły piknikowe, leżaki, urządzono siłownię zewnętrzną.

W ramach rewitalizacji parku odbudowany został Domek Ogrodnika. Zlokalizowano tam toaletę publiczną i pomieszczenie do opieki nad dziećmi. Odbudowany budynek licowany jest cegłą o dwóch kolorach, zwieńczony dwuspadowym dachem krytym dachówką, posiada stolarkę drewnianą, rynny metalowe malowane. W narożnikach zamontowano projektowane podpory na pnące rośliny – róże. Ponad schodami prowadzącymi do parku od Placu Niepodległości zlokalizowano altanę, nawiązującą do niegdysiejszego obiektu podobnego rodzaju stojącego w „Szkole Twardowskiego”. Jej wymiary nawiązują do zachowanego szkicu polowego, a wygląd do fotografii z 1903 roku. Altana posiada konstrukcję drewnianą, balustradę stanowią ozdobnie wycinane drewniane elementy. Modernizacji uległ także pochodzący z okresu międzywojennego Kiosk, którego nową funkcją jest zaplecze dla polany „Plac Sokoli”, gdzie przewidziano miejsca do leżakowania.

Geografia thumb|240px|Kotlina „Szkoła Twardowskiego” Park Bednarskiego położony jest na wzgórzach Krzemionek Podgórskich. Znajdują się one na południowym krańcu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w sąsiedztwie przełomu Wisły przez wyżynę z Kotliny Oświęcimskiej do Kotliny Sandomierskiej – jest to południowa część Bramy Krakowskiej. Są izolowanym zrębem, wypiętrzonym do ok. 250 m n.p.m. – ok. 50 m nad poziomem Wisły w tym regionie. Zbudowane są z wapieni jurajskich i stanowią płytową monoklinę, pokrytą eluwiami (gruz zwietrzelinowy) oraz osadami glacifluwialnymi (gliny morenowe i piaski zlodowacenia krakowskiego). Część północno-wschodnia parku obejmuje fragment pierwotnej wierzchowiny, północno-zachodnia z kolei – zbocze wzgórz. Krzemionki są obszarem silnie skrasowionym, w związku z tym na wyższych partiach praktycznie nie ma wód powierzchniowych. Pomiędzy wzgórzami w dolinach płynęły cieki wodne, z czasem w związku z rozwojem aglomeracji skanalizowane, m.in. potok Czyżówka.

Teren parku pod względem klimatycznym charakteryzuje się pewnym zróżnicowaniem. W części wierzchowin oraz na zboczach południowych i południowo-zachodnich jest ciepło i sucho, w części zboczy północnych i wschodnich, jak również w zacienionych partiach kotlin kamieniołomów – chłodniej i wilgotniej.

Pokrywę glebową parku stanowią na wierzchowinach płytkie i kamieniste Rędziny mieszane, na zboczach północno-zachodnich – rędziny wapienne. Gleby na obszarze dawnego dna kamieniołomu i w pozostałych częściach parku zostały nawiezione w to miejsce w momencie zakładania parku w celu zapewnienia odpowiednich warunków do rozwoju drzew i krzewów.

Roślinność Pierwotne zbiorowiska roślinne wierzchowin stanowiły kompleksy buczyn – bory mieszane i sąsiadujące z nimi grądy wysokie w miejscach silnie nasłonecznionych, zbiorowiska zbocza północnego w miejscach spłaszczeń natomiast – grądy niskie, a w miejscach stromych kompleksy buczyn. Od kilkunastu wieków jednak Krzemionki były pozbawione drzew i krzewów. XVI-wieczne źródła ikonograficzne ukazują w tym miejscu jedynie roślinność charakterystyczną dla ubogich pastwisk, która występowała na całym obszarze Krzemionek z wyjątkiem Szkoły Twardowskiego. Niewielka część wzgórz wykorzystywana była jako pola uprawne. Od końca XIX wieku systematycznie wprowadzano na Krzemionkach gęstsze zadrzewienie. Obecnie na obszarze dawnych kamieniołomów, na skałach eksponowanych na południe i w miejscach nasłonecznionych występują zarośla i murawy kserotermiczne, z kolei na skałach od strony północnej i wschodniej oraz w miejscach zacienionych – zbiorowiska mszaków.