thumb|Demonstracja żądania pełnej niepodległości dla Tanganiki, 1961 Dekolonizacja (od łac. de-+colonia = od+osiedlać) – proces wyzwalania się narodów z zależności kolonialnej poprzez tworzenie nowych państw tzw. postkolonialnych lub powoływania dawnych, w których miejsce wprowadzono kolonię (np. Etiopia w 1944) lub dobrowolnego przyłączenia się do już istniejącego państwa (np. przyłączenie Borneo Północnego do Malezji w 1963). Może następować w sposób pokojowy za porozumieniem stron lub w wyniku powstania, rewolucji czy innego konfliktu zbrojnego. Do procesu dekolonizacji nie należy przejęcie ziem kolonialnych przez sąsiednie państwo na zasadzie podboju, odboju lub międzynarodowych porozumień państw niezgodnych z zasadą samostanowienia narodów.
Dzieje zjawiska .
.
Najbardziej dynamiczny i o najszerszym zasięgu geograficznym proces dekolonizacji miał miejsce w okresie powojennym. Tuż po zakończeniu II wojny światowej niepodległość uzyskały wszystkie terytoria mandatowe oraz wiele kolonii azjatyckich, m.in. Cejlon, Indie, państwa indochińskie, Indonezja, KoreaUznanie Korei za zdekolonizowaną pozostaje sporne z powodu wytworzenia się dwóch organizmów państwowych w obrębie jednego narodu: demokratycznego na południu i komunistycznego na północy. i Pakistan. Bardzo ważną rolę w procesie dekolonizacji odegrała Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), która już w swojej karcie założycielskiej z 1945 r. w rozdziale XI i XII określiła szczególny nadzór nad terytoriami niesamodzielnymi i powierniczymi. W 1960 Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła Deklarację o przyznaniu niepodległości krajom i narodom kolonialnym, a uzyskanie niepodległości przez 17 kolonii afrykańskich, przyczyniło się do ogłoszenia tego roku, Rokiem Afryki. Pod koniec tego roku państwa niepodległe zajmowały 87% powierzchni kontynentu (przy 8% w 1940 roku). Ogólnie w 1945–1990 niepodległość uzyskały niemal wszystkie kolonie w Afryce (z wyjątkiem Sahary Zachodniej włączonej do MarokaDekolonizacja Sahary Zachodniej jest kwestią sporną, gdyż wiele państw i oficjalnie również ONZ nie uznają administracji Maroka nad tym terytorium. i Erytrei włączonej do Etiopii).
.
Przyczyny Głównymi przyczynami dekolonizacji były: znacząco coraz większe koszty polityczne oraz ekonomiczne utrzymania i kontroli kolonii; zmniejszające się przyzwolenie dla utrzymywania represyjnego systemu w państwach kolonizujących oraz pozostałych państwach (głównie USA); wzrost nacjonalizmu, dążenia narodów Afryki i Azji do samostanowienia (ruchy niepodległościowe i panafrykańskie); udział żołnierzy pochodzących z Afryki w II wojnie światowej (co doprowadziło do zmiany wizerunku „białego”); wzrost wpływów komunistycznych w krajach Trzeciego Świata.
Przebieg thumb|I wojna indochińska, 1954
Narody Azji prowadziły wcześniej walkę w różnych formach przeciwko obcej dominacji i panowaniu kolonialnemu (bunty, wojny, powstania, działania partyzanckie, akcje polityczne, bierny opór), jednak przez długie lata była ona nieskuteczna. Brak skuteczności wynikał ze zróżnicowania etnicznego w wielu państwach, rozdrobnienia politycznego, braku doświadczenia, braku środków do skutecznego przeciwstawienia się najeźdźcom posiadającym wyższą technikę, lepszej organizacji i lepszego uzbrojenia, braku programu, który porwałby do walki szerokie masy społeczeństw. Nowoczesny ruch narodowowyzwoleńczy zaczął kształtować się pod koniec XIX wieku. Duży wpływ na dalszy rozwój narodowowyzwoleńczy Azji wywarły I wojna światowa (1914–1918) i rewolucja październikowa w Rosji (1917)Encyklopedia PWN Historia. Wiek XIX i XX, wyd. 2002 r., s. 112–113.. W dniach 1–8 września 1920 z inspiracji Kominternu w Baku miał miejsce Kongres Narodów Wschodu mający za zadanie zmobilizować wyzyskiwane ludy (w tym muzułmanskie) do wspólnej walki przeciw imperializmowi, głównie angielskiemu.
W pierwszych latach po I wojnie światowej w większości krajów Azji miały miejsce masowe wystąpienia o charakterze społecznym i narodowym oraz wzrosła aktywność i liczebność organizacji narodowych. W niektórych krajach powstały partie komunistyczne, łączące walkę rewolucyjną z narodową.
Przed wybuchem II wojny światowej około 90% Azji (oprócz terytorium Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej) było terenami skolonizowanymi lub pod silnym wpływem obcych mocarstw. Największe posiadłości należały do Wielkiej Brytanii i HolandiiEncyklopedia PWN Historia. Wiek XIX i XX, wyd. 2002 r., s. 111.. Największym wydarzeniem w powojennej Azji była dekolonizacja, z którą następowały reformy polityczno-społeczne, wprowadzane drogą parlamentarną lub rewolucyjnąEncyklopedia PWN Historia. Wiek XIX i XX, wyd. 2002 r., s. 115.. Wielka Brytania i Francja opanowały po około 30% AfrykiEncyklopedia PWN Historia. Wiek XIX i XX, wyd. 2002 r., s. 136.. Franklin Delano Roosevelt, prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1933–1945, był zdecydowanym przeciwnikiem kolonializmu i propagatorem jego likwidacjiLynn Pickett, Clive Prince, Stephen Prior Od własnej kuli. Tajna wojna między aliantami, wyd. 2007, s. 62, 259. (Karta Atlantycka).
Działania wojenne w Afryce i Azji podczas II wojny światowej ożywiły ruchy narodowowyzwoleńcze w koloniach. Po zakończeniu wojny miała miejsce seria niewielkich wojen kolonialnych, które jednak doprowadziły do osłabienia metropolii. Skutkowało to ogólnym osłabieniem kontynentu europejskiegoAntoni Czubiński Historia drugiej wojny światowej 1939–1945, wydanie 2006, s. 291.. Decydującym dla dekolonizacji czynnikiem było uzyskanie niepodległości przez IndieJerzy Pilikowski Szkolny słownik historyczny, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003, s. 47. (1947). W 1945 roku kolonie zajmowały obszar 36 mln km², na którym żyło 663 mln ludzi. Najwcześniej dekolonizacja rozpoczęła się w Azji, następnie w Afryce, a najpóźniej w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach. Powstające państwa często okazywały się całkowicie nieprzygotowane do samodzielnego istnienia gospodarczego i politycznego. Niewiele wyzwolonych krajów Trzeciego Świata odniosło sukces gospodarczy.
Metropolie chciały przede wszystkim silniej przywiązać swe posiadłości, poprzez przekształcenie ich w terytoria zamorskie i ofiarowanie tubylcom pełnych praw obywatelskich. Projekty te wywoływały jednak opór europejskich osadnikówPodręczny atlas historii powszechnej, wyd. 1999, s. 144.. Po II wojnie światowej wśród brytyjskich i francuskich liberałów pojawiła się tendencja zmierzająca do podjęcia w posiadłościach afrykańskich programów reform politycznych i społecznych. Spotkała się ona ze zdecydowanym sprzeciwem białych osadnikówPodręczny atlas historii powszechnej, wyd. 1999, s. 150..
Po II wojnie światowej oraz ukształtowaniu się świata z podziałem na centrum zachodnie (Ameryka Północna oraz Europa Zachodnia) i centrum wschodnie (ZSRR oraz Chińska Republika Ludowa), w różnych punktach kuli ziemskiej zaczęła wzrastać rywalizacja między tymi dwoma blokami. Bogate, „białe” peryferia (Australia, Nowa Zelandia, RPA oraz coraz bardziej zbliżająca się do Zachodu Japonia) miały silne związki ze światem zachodnim i były na tyle stabilne, że nie ulegały wpływom komunistycznym. Inaczej przedstawiała się sytuacja słabiej rozwiniętych krajów Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, w których socjalizm lub komunizm mogły wydawać się sposobem na zlikwidowanie zacofania. Zachód był zainteresowany utrzymywaniem swojej dominacji nad takimi krajami z powodu korzyści gospodarczych lub położenia strategicznego. Blok komunistyczny podążał drogą „eksportu rewolucji” z użyciem wszystkich dostępnych środków. Już w latach 50. ZSRR i jego sojusznicy coraz silniej popierali ruchy narodowowyzwoleńcze w krajach Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej. Przedstawiali siebie jako jedynego, prawdziwego sojusznika oraz proponowali swoje rozwiązania społeczno-gospodarcze (m.in. upaństwowienie) jako alternatywę dla zachodniej gospodarki rynkowej i demokracji. W ZSRR i krajach komunistycznych uznawano dekolonizację za element postępu, konieczności dziejowej. Próby utrzymania wpływów Zachodu były określane w ZSRR i nowych krajach niepodległych neokolonializmemWojciech Roszkowski Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. 2005, s. 138–154.. Kreml coraz skuteczniej występował wobec zachodnich kolonii w roli opiekuna, udzielał im coraz większej pomocy wojskowej i zwiększał wpływy komunistyczneWojciech Roszkowski Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. 2005, s. 96..
thumb|upright=1.3|Mapa Afryki z czasów kolonialnych Wielka Brytania po zakończeniu II wojny światowej, pomimo zwycięstwa, miała zrujnowaną gospodarkęKeith Lowe Dziki kontynent. Europa po II wojnie światowej, wyd. 2013 r., s. 93.; osłabiona ekonomicznie i militarnie nie była już zdolna kontrolować swych posiadłościPWN Leksykon. Historia Świata. Wielka Brytania, wyd. 2002, s. 20–21.. Francja wyszła z wojny bardzo osłabiona. Wielka Brytania, Francja, Belgia, a później inne kraje rezygnowały z bezpośredniej kontroli nad krajami kolonialnymi, aby uniknąć wzrostu kosztów administracji. Starały się jednak utrzymać wpływy polityczne i gospodarcze w tych krajach (Wspólnota Narodów). Przywódcy państw, które uzyskiwały niepodległość, przedstawiali światowy imperializm jako główną przeszkodę na drodze do postępu. Jednak Zachód posiadał instytucje wysoko rozwiniętej cywilizacji, których nie potrafiły zastąpić lokalne siły narodowe. Miało to wkrótce przynieść niestabilność polityczną wielu z tych nowych państw.
Świat arabski nie akceptował Zachodu ze względu na inne korzenie kulturowe (duży dystans do islamu) i niedawną przeszłość kolonialną. Coraz częściej za to postrzegano ZSRR jako sojusznika, a islam i nacjonalizm arabski miały stanowić skuteczną przeciwwagę dla ideologii sowieckiej.