Maria I Stuart (ang. ; ur. 8 grudnia 1542 w Linlithgow, zm. 8 lutego 1587 w Fotheringhay) – królowa Szkotów od 14 grudnia 1542 do 24 lipca 1567 (jako samodzielna monarchini) i Francji od 10 lipca 1559 do 5 grudnia 1560 (jako żona króla Franciszka II) z dynastii Stuartów.
Była delfiną (1558–1559) jako żona delfina, a następnie królową Francji (od 10 lipca 1559 do 5 grudnia 1560) jako żona króla – Franciszka II.
Młodość thumb|Młoda Maria Stuart Urodziła się w pałacu Linlithgow w hrabstwie West Lothian w Szkocji jako córka Jakuba V i jego francuskiej żony, Marii de Guise. Była pierwszą przedstawicielką dynastii Stuartów, która używała francuskiej formy nazwiska Stuart zamiast angielskiej Stewarthttps://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/monarchs/maryqos.html?fbclid=IwRlRTSAPHbolleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeUqDtOCaRyZ7iiDDy77u2FQL8BL3XrScJ4H38wUfDj3qK4aMQWECQi68_mHs_aem_5TlvuirJDpbLkI2Kd_nQxw .
Za panowania Roberta II ustanowiono zasadę, że korona miała przechodzić kolejno na męskich potomków monarchy, a kobiety mogły ją dziedziczyć wyłącznie w przypadku wygaśnięcia linii męskiej. Ponieważ wszystkie męskie linie Stuartów wymarły przed śmiercią Jakuba V, prawa do tronu przypadły jego córce. Mając zaledwie sześć dni, Maria została królową Szkocji. Funkcję regenta objął James Hamilton, 2. hrabia Arran, sprawujący władzę do 1554 roku, kiedy zastąpiła go matka królowej. Maria de Guise pełniła regencję aż do swojej śmierci w 1560 roku.
W lipcu 1543 roku zawarto traktat z Greenwich, na mocy którego Maria została zaręczona z synem Henryka VIII. Jeszcze w tym samym roku planowano realizację jego postanowień, jednak matka królowej, przeciwniczka tego mariażu, ukryła się wraz z dzieckiem w zamku w Stirling, gdzie rozpoczęto także przygotowania do koronacji młodej władczyni.
Maria została koronowana na królową Szkotów 9 września 1543 roku w kaplicy królewskiej na zamku w Stirling.
Dziwne zaloty Zaręczyny z synem króla Anglii nie byłyby dobrze przyjęte przez Szkotów, głównie ze względu na próby zerwania tradycyjnego sojuszu pomiędzy Francją i Szkocją, dlatego szkocki parlament unieważnił traktat z Greenwich wkrótce po koronacji Marii. Mimo to Henryk VIII nadal podejmował próby doprowadzenia do zawarcia małżeństwa. Dokonywał w tym celu również wypraw na teren Szkocji, takie akcje Anglików trwały do czerwca 1551. Powstałe w ich skutku straty materialne szacowano na 500 tys. funtów. W maju 1544 angielski hrabia Hertford przybył do Firth of Forth celem zajęcia Edynburga i porwania Marii. Maria de Guise ukryła jednak dziewczynkę w podziemiach zamku Stirling. Następnie z pomocą przybyły oddziały francuskie, związane ze Szkocją na mocy „starego przymierza” (szkoc. Auld Alliance), pomagając Szkotom w wyparciu oddziałów angielskich.
10 września 1547, znanego jako „czarna sobota”, Szkoci ponieśli dotkliwą porażkę w bitwie pod Pinkie Cleugh. Maria de Guise, obawiając się o swoją córkę, wysłała ją na pewien czas do Inchmahome Priory i zwróciła się o pomoc do ambasadora Francji, D'Oysela. Nowy król francuski Henryk II zaproponował małżeństwo ze swoim nowo narodzonym synem, delfinem Franciszkiem, co miałoby doprowadzić do zjednoczenia Francji i Szkocji pod jednymi rządami. Wydawało się to Marii jedynym sensownym rozwiązaniem w trudnej sytuacji i wybawieniem z kłopotów.
W lutym 1548 znowu pojawiły się wojska angielskie, więc małą królową przeniesiono do zamku Dumbarton. Znowu spustoszono ogromne tereny, a wojska wroga osiągnęły strategicznie położone miasto Haddington. W czerwcu nadeszły wreszcie długo oczekiwane posiłki francuskie. 7 lipca podpisany został traktat małżeński pomiędzy stroną francuską i szkocką. Maria miała być wysłana do Francji, gdzie Henryk II oferował jej ochronę oraz wykształcenie i wychowanie. 7 sierpnia 1548 francuska flota popłynęła z powrotem do Francji, zabierając ze sobą pięcioletnią królową.
Życie we Francji thumb|Maria Stuart i Franciszek II Maria, jako żywa, piękna i mądra dziewczynka, miała obiecujące dzieciństwo. Przebywając na dworze królewskim, oczekiwała na zawarcie obiecanego małżeństwa, dysponując przy tym wszelkim wygodami, miała liczną służbę i nauczycieli. Otrzymała także najlepsze możliwe w tym czasie wykształcenie i znała języki: francuski, łacinę, grekę, hiszpański, włoski i ojczysty szkocki. Nauczyła się gry na dwóch instrumentach, pisania wierszy, jazdy na koniu, sokolnictwa i szycia.
24 kwietnia 1558 poślubiła delfina Franciszka w katedrze Notre Dame w Paryżu. Po śmierci Henryka II 10 lipca 1559 została królewską małżonką przy swoim mężu, który panował jako Franciszek II. Zgodnie z prawami dziedziczenia Maria była także następna w kolejce do tronu angielskiego po swojej kuzynce Elżbiecie I, która nie miała potomstwa. Choć ustawa antykatolicka nie została uchwalona aż do 1701, Henryk VIII wykluczył w swoim testamencie Stuartów z dziedziczenia tronu Anglii.
Franciszek II Walezjusz zmarł 5 grudnia 1560, a teściowa Marii, Katarzyna Medycejska, została regentką w imieniu syna Karola IX. Zgodnie z warunkami traktatu edynburskiego, podpisanego przez przedstawicieli Marii 6 lipca 1560 po śmierci Marii de Guise, Francuzi wycofali się ze Szkocji i uznali Elżbietę I za władczynię Anglii. 18-letnia Maria, ciągle przebywająca we Francji, odmawiała ratyfikacji traktatu.
Powrót do Szkocji Młoda wdowa wróciła 19 sierpnia 1561 do Leith w Szkocji. Był to jednak kraj niebezpieczny, ze względu na skłócone ze sobą obozy polityczne oraz panujące konflikty religijne. Spory religijne dokonały licznych rozłamów wśród Szkotów. Brat Marii z nieprawego łoża, James Stewart, 1. hrabia Moray, stanął na czele grupy protestanckiej. Maria była natomiast zagorzałą katoliczką, co czyniło ją podejrzaną w oczach wielu poddanych oraz Elżbiety I – władczyni sąsiedniego, protestanckiego kraju. Działacz protestancki John Knox wygłaszał liczne oszczercze mowy wobec Marii, ganił m.in. jej rzekomy swobodny tryb życia, brak moralności, uczęszczanie na msze, tańczenie czy ekstrawagancki ubiór. Ku rozczarowaniu frakcji katolickiej Maria nie śpieszyła się z poparciem dla katolików oraz tolerowała brata-protestanta jako głównego doradcę. Było to spowodowane głównie tym, że musiała szukać poparcia u lordów – nie miała bowiem własnego wojska. Przyłączyła się nawet do zniszczenia katolickiego lorda Huntleya w 1562.
W 1561 zaprosiła Elżbietę I do odwiedzenia jej w Szkocji, ta jednak z zaproszenia nie skorzystała. Odmowa spowodowała popsucie stosunków pomiędzy ambitnymi, młodymi władczyniami. Maria wysłała jednak do Anglii swojego ambasadora, Williama Maitlanda z Lethington, który przebywał na dworze królewskim i miał jej zapewnić widoki na objęcie tamtejszego tronu.
W grudniu 1561 szykowano spotkanie pomiędzy królowymi, tym razem w Anglii, ale Elżbieta znowu zmieniła zdanie. W 1563 Elżbieta podjęła próbę zneutralizowania Marii, proponując jej małżeństwo z Robertem Dudleyem, 1. hrabią Leicester, myśląc przy tym, że będzie mogła go łatwo kontrolować. Maria jednak odrzuciła tak uwłaczającą propozycję. Do skutku natomiast doszło małżeństwo z Henrykiem Stuartem, lordem Darnley, potomkiem króla Henryka VII, które zostało zawarte 29 lipca 1565 w pałacu Holyrood. Ślub z czołowym przedstawicielem frakcji katolickiej wywołał otwartą rebelię protestantów, do których przyłączył się też brat Marii, lord Moray. On i inni buntowniczy lordowie zostali pokonani przez wojska Marii, które sama poprowadziła. Małżeństwo rozwścieczyło także Elżbietę, która uważała, że Darnley jako poddany angielski powinien uzyskać jej zgodę na ślub. Elżbieta czuła się teraz podwójnie zagrożona, ponieważ małżeństwo to dawało dzieciom Marii silne prawa do sukcesji tronu – zarówno szkockiego, jak i angielskiego.
Na długo przed zajściem Marii w ciążę Darnley stał się arogancki, zaczął żądać tytułowania go królem i takichże uprawnień. Był także zazdrosny o prywatnego sekretarza żony, Davida Rizzio (oskarżono go, że był kochankiem Marii, co raczej było wymysłem i miało pomóc w pozbyciu się zaufanego doradcy królowej). W marcu 1566 wszedł w spisek z pokonanymi przez Marię w 1565 lordami protestanckimi. 9 marca grupa lordów w towarzystwie Darnleya dokonała okrutnej zbrodni, zabijając Rizzia na oczach królowej. To zabójstwo przyspieszyło tylko rozkład nieudanego małżeństwa. Darnley wkrótce zmienił front i zdradził protestantów, przechodząc z powrotem do frakcji katolickiej. Przy innej okazji usiłował zaatakować żonę i spowodować, by poroniła.
W tym czasie zawiązał się także spisek przeciwko Darnleyowi, który był już chory (prawdopodobnie na syfilis) i przebywał w Glasgow, z dala od swej królewskiej małżonki. Z początkiem lutego 1567 Darnley, nakłoniony przez Marię, przybył do Edynburga i został zakwaterowany w domu zwanym Kirk o'Field, gdzie odwiedzała go żona. Nocą z 9 na 10 lutego 1567 dom zniszczyła potężna eksplozja, a Darnley został znaleziony martwy w ogrodzie, przy czym wyglądało na to, że został uduszony. To wydarzenie, które wydawało się być dla Marii wybawieniem, okazało się zgubne dla jej reputacji. Dziś historycy spierają się, czy to Maria, czy szkoccy arystokraci zainicjowali spisek przeciwko Darnleyowi. James Hepburn, 4. hrabia Bothwell, który miał zostać jej trzecim mężem, był uważany za sprawcę tego zabójstwa. Został nawet postawiony przed sądem, lecz go uniewinniono. Maria próbowała w tym czasie odzyskać poparcie wśród lordów.
24 kwietnia, po ostatnim ujrzeniu swojego niespełna rocznego syna w Stirling, Maria została porwana przez Bothwella i jego ludzi, gdy wracała do Edynburga. Została zabrana do , gdzie prawdopodobnie została przez niego zgwałcona. 15 maja w pałacu Holyrood Maria i Bothwell pobrali się zgodnie z obrządkiem protestanckim (informacja o gwałcie niesprawdzona, bo Bothwell prawdopodobnie był miłością jej życia, kochankiem i najwierniejszym poddanym).
W tym czasie doszło do buntu lordów, którzy zebrali armię i spotkali się z wojskami Marii pod Carberry Hill. Do bitwy jednak nie doszło – Maria zgodziła się udać z buntownikami, a Bothwella puszczono wolno. Obietnica została jednak złamana, a królową uwięziono na na wyspie na środku jeziora Loch Leven. Pomiędzy 18 a 24 lipca królowa poroniła bliźnięta. 24 lipca została zmuszona do abdykacji na rzecz swojego rocznego syna Jakuba.
Ucieczka do Anglii 2 maja 1568 r. udało jej się uciec z Lochleven i zgromadzić małą armię. Po przegranej 13 maja bitwie pod Langside Maria trzy dni później uciekła do Anglii. 19 maja została uwięziona w Carlisle przez wojska Elżbiety. thumb|Królowa Maria
Część rzymskokatolickiej szlachty zdecydowała się na bunt wobec Elżbiety próbując uwolnić Marię, wydać ją za księcia Norfolk, uczynić z niej królową Anglii i przywrócić religię rzymskokatolicką jako panującą.
Elżbieta na początku nie wiedziała, co zrobić z takim nieproszonym gościem. W tym czasie pozbawiona tronu królowa wypowiedziała sławne słowa (fr.) En ma Fin gît mon Commencement („W moim końcu jest mój początek”), które wyhaftowała na swojej sukni.
Elżbieta miała teraz dylemat, czy Maria powinna być sądzona w sprawie zabójstwa Darnleya. Zamiast procesu zleciła więc tylko formalne dochodzenie. Główne znaczenie miał tu podtekst polityczny i trudno było mówić o obiektywności angielskich śledczych. Pobyt Marii w Anglii był na rękę jej bratu lordowi Moray, który rządził podczas jej nieobecności i starał się, aby obalona królowa już Szkocji nie ujrzała. Dochodzenie jednak nie dowiodło winy Marii.
Elżbieta uważała Marię za poważne zagrożenie dla swojego panowania i dlatego więziła ją, głównie na zamku w Sheffield pod zarządem George’a Talbota, 6. hrabiego Shrewsbury. Bothwell natomiast uciekł najpierw do Norwegii, będącej pod panowaniem duńskim, a następnie został uwięziony w Danii, gdzie popadł w chorobę psychiczną i zmarł w 1578 r. W 1580 r. miejsce uwięzienia Marii zostało zmienione, znalazła się pod nadzorem , w zamku , gdzie przebywała już do końca życia.