Józef Balsamo – powieść historyczna Aleksandra Dumasa (ojca), stanowiącą pierwszą z pięciu części cyklu Pamiętniki lekarza. Książka wydana w odcinkach w gazecie francuskiej La Presse pomiędzy 1846 a 1849 rokiem, została zainspirowana postacią hrabiego Cagliostro (właśc. Giuseppe Balsamo). Opowiada ona o jego dążeniach do obalenia monarchii francuskiej. Tłem tych działań są romans Ludwika XV z hrabiną du Barry oraz początek nieszczęśliwego związku Marii Antoniny z Ludwikiem XVI. Pomiędzy losy bohaterów historycznych została wpleciona historia rodziny Taverney i służącego rodzinie Honoriusza Gilberta, późniejszego ucznia Balsama.
O powieści Józef Balsamo powstał w szczytowym okresie twórczości powieściowej Dumasa. W dwa lata po Trzech muszkieterach, w rok po Hrabim Monte Christo i Królowej Margot, rozpoczął powieściopisarz pracę nad pierwszym tomem czterotomowego cyklu, który miał ukończyć dopiero w 1855. Powieść ukazywała się w odcinkach w czasopiśmie La Presse w latach 1846-1849. Podobnie jak przy innych produkcjach historycznych tego okresu współpracownikiem Dumasa był August Maquet, który przygotowywał brulion powieści, dbał o realia historyczne, wyszukiwał anegdoty, co Dumas uzupełniał o dialogi, rysunek postaci, intrygujące szczegóły i mistrzowskie zakończenia rozdziałów.
Akcja powieści rozpoczyna się 6 maja 1770, a kończy 9 maja 1774 roku. Całość akcji powieściowej jest podporządkowana tajemniczym machinacjom głównego bohatera, mającym na celu obalenie monarchii i zaprowadzenie republiki we Francji, które miałyby stanowić pierwszy krok do wprowadzenia prawdziwie sprawiedliwego porządku politycznego w Europie. Na tle miłości króla Ludwika XV do madame du Barry i pierwszych kroków przyszłej królowej Marii Antoniny we Francji snuje autor opowieść o politycznych intrygach i nieszczęśliwej miłości, które splatają się w ciąg zdarzeń popychających Francję ku politycznej przepaści.
Postacie fikcyjne baron de Taverney – zubożały arystokrata, w latach młodzieńczych towarzysz broni marszałka Richelieu. Filip de Taverney kawaler de la Maison-Rouge – syn starego barona, starszy brat Andrei Andrea de Taverney – córka barona, w chwili, gdy powieść się rozpoczyna 16-letnia. Honoriusz Gilbert – młody parobek który chce zostać lekarzem. Sebastian Gilbert – dziecko Gilberta i Andrei pani Pitou – wdowa, wychowuje Sebastiana
Postacie historyczne Józef Balsamo – główny bohater powieści. Dumas wkłada nań zadanie obalenia monarchii we Francji i doprowadzenia do ustanowienia republiki. Lorenza Balsamo z domu Feliciani – żona Balsama, rzymska mieszczanka. W początkach małżeństwa Balsamo stręczył ją do prostytucji, z której małżonkowie się utrzymywali. W powieści Dumas czyni z niej dziewicę-medium, która kocha męża, będąc w transie, a nienawidzi na jawie. Powieściowa Lorenza ginie w Paryżu z ręki Altotasa. W rzeczywistości przeżyła swego męża. Altotas – alchemik głoszący, że odkrył kamień filozoficzny, nauczyciel Balsama, zmarł na Malcie w drodze powrotnej z odbytej wspólnie z Balsamem podróży do Egiptu. W powieści szuka eliksiru życia, do którego potrzebuje krwi dziewicy; w tym celu zabija Lorenzę, nie wiedząc, że straciła już ten przymiot i umiera w męczarniach. W rzeczywistości nigdy nie spotkał Lorenzy. Balsamo poślubił ją po powrocie z podróży w kwietniu 1768 roku. Ludwik XV – król Francji. Madame du Barry – królewska faworyta, w powieści Dumas dodaje jej fikcyjnego brata i siostry Chon i Bischi. Jej prezentacja u dworu miała miejsce o rok wcześniej aniżeli w powieściː 22 kwietnia 1769 roku. Madame du Barry rzeczywiście spóźniła się na prezentację, choć nie z przyczyn opisanych w powieści, chciała zrobić większe wrażenie na oczekujących. Zamora – paź hrabiny du Barry, murzynek, z powodu jej kaprysu mianowany przez króla gubernatorem zamku w Luciennes. Odegrał szczególnie złowieszczą rolę podczas procesu pani du Barry w grudniu 1793 roku, który zakończył się skazaniem jej na śmierć przez zgilotynowanie Angelika Karolina Weronika hrabina de Béarn – uboga arystokratka z prowincji, która w zamian za pokrycie jej długów przez króla zgodziła się być matką chrzestną pani du Barry. Pod wpływem ostracyzmu społecznego udała chorobę, nie wpłynęło to jednak na zmianę decyzji królewskiej i ostatecznie uczestniczyła w prezentacji. W powieści wpada przypadkowo u pani du Barry na Chon i uznając, że zaproponowano jej zbyt małe wynagrodzenie, wylewa sobie garnek wrzącej czekolady na nogę. Ostatecznie zamiast zaproponowanych pierwotnie stu tysięcy wytargowuje ponad pół miliona. Delfin – wnuk Ludwika XV, późniejszy król Ludwik XVI, mąż Marii Antoniny. Maria Antonina – córka cesarzowej Austrii, następczyni tronu Francji, później żona Ludwika XVI. Adelajda, Wiktoria i Zofia – trzy bezżenne córki Ludwika XV, w powieści przedstawione jako zajadłe przeciwniczki madame du Barry. Ludwika Maria – najmłodsza córka Ludwika XV. Na początku powieści wstępuje do zakonu karmelitanek w Saint-Denis, chce modlitwą odkupić postępowanie ojca. Jest jednym z proroków upadku monarchii. Lorenza próbuje u niej bezskutecznie uzyskać pomoc przed ścigającym ją mężem. księżna de Grammont – siostra ministra Choiseula, bliska przyjaciółka pani Pompadour. Po jej śmierci, mimo że mężatka, próbowała zdobyć stanowisko królewskiej metresy, jednak bez powodzenia. W powieści, w przeddzień prezentacji pani du Barry, zatrzymuje jej fryzjera i suknię oraz uprowadza jej karetę. Jest też inicjatorką nieudanego bojkotu prezentacji. Étienne-François de Choiseul – pierwszy minister Ludwika XV, przywódca stronnictwa dewotów, przeciwnik pani du Barry. W powieści to ona staje się przyczyną jego upadku, choć w rzeczywistości niemały wpływ na dymisję ministra miał kryzys związany z parlamentem paryskim. książę de Richelieu i jego kuzyn diuk d'Aiguillon. René Nicolas Charles Augustin de Maupeou – ostatni kanclerz Francji. Antoine de Sartine – minister policji w latach 1759-1774. Dumas pisze jego nazwisko "Sartines". kardynał de Rohan – ambasador Francji przy dworze wiedeńskim, towarzysząc Marii Antoninie poznaje w Taverney Balsama, u którego potem zapożycza się na ogromną sumę 500 tysięcy liwrów. Balsamo zażąda zwrotu tej kwoty w Naszyjniku królowej. Jean-Jacques Rousseau – stary uczony, w powieści staje się opiekunem Gilberta. Jussieu – botanik, w powieści pomaga Chon du Barry odzyskać Gilberta. Joseph Ignace Guillotin – wynalazca gilotyny. Jest chirurgiem w Hôtel Dieu, przeprowadzającym operację amputacji nogi nieszczęśnikowi, którego Balsamo znieczulił, by ukazać materialiście Maratowi znaczenie duszy. Jean-Paul Marat – doktor ratujący życie dziesiątkom poszkodowanych podczas tragicznej nocy fajerwerków. Udziela między innymi pomocy rannemu Gilbertowi. Emanuel Swedenborg – szwedzki naukowiec, filozof i mistyk. W powieści przewodniczy zgromadzeniu na Górze Grzmotów jako przedstawiciel Szwecji.
Streszczenie
Prolog Akcja powieści rozpoczyna się 6 maja 1770 w okolicy Wormacji. Józef Balsamo udaje się samotnie na Górę Grzmotów na spotkanie wolnomularskie, któremu przewodniczy szwedzki filozof i mistyk Swedenborg. Daje się tam rozpoznać, jako Wielki Kopta i ujawnia swój plan zburzenia w ciągu najbliższych dwudziestu lat monarchii we Francji i zaprowadzenia republiki, jedynej władzy, która weźmie w opiekę lud. Znakiem sprzysiężonych ma być LPD - Lilia pedibus destrue (zdeptaj lilię nogami).
Siedziba Taverneyów Tytułowy bohater wyrusza do Francji w towarzystwie starego mistrza Altotasa i żony, Lorenzy. Dusza Lorenzy ma dwie osobowości – jedna to Lorenza katoliczka, która go nienawidzi, jako bezbożnika, druga zaś jest nim zafascynowana i kocha go. Niestety ta druga ujawnia się dopiero wtedy, gdy dziewczyna jest w hipnozie. Balsamo uratował dziewczynę podążającą do klasztoru w Subiaco przed zbójcami, których był hersztem. Podczas pobytu w klasztorze ulegała coraz silniejszej wręcz magnetycznej skłonności ku niemu. W czasie składania ślubów popadła w letarg i jako zmarłą miano ją pochować, gdy nocą zjawił się Balsamo. Lorenza w transie uciekła z ukochanym i poślubiła go.
Na trakcie z Saint-Mihiel do Bar-le Duc dosięga podróżnych burza i unieruchamia powóz. Korzystając z okazji Lorenza ucieka. Balsamo przy pomocy Gilberta, służącego w Taverney, dociera do starego walącego się zamku Taverneyów-Maison-Rouge. Spotyka tam młodą służącą Nicole Legay, która wyglądem jest łudząco podobna do przyszłej żony następcy tronu francuskiego, Marii Antoniny. Nocą Balsamo wykorzystuje mediumiczne zdolności córki barona de Taverney, Andrei i dowiaduje się dokąd uciekła jego żona oraz że orszak Marii Antoniny zbliża się do Taverney, w asyście młodego syna barona, Filipa. Maria Antonina uczyniła ślub, że uszczęśliwi rodzinę pierwszego spotkanego Francuza, a był nim Filip de Taverney. W ogrodowej altanie Balsamo podejmuje przyszłą królową i objawia jej dramatyczną przyszłość jej nowej rodziny i jej samej. Maria Antonina zabiera do Paryża, zgodnie z uczynionym ślubem wszystkich Taverneyów. Za swą panią udaje się tam również Nicole, która rozczarowana brakiem wzajemności Gilberta, zwraca swe serce ku młodemu oficerowi Beausire'owi.
Madame du Barry i prezentacja u dworu W zamku pozostaje tylko, zakochany w Andrei, Gilbert, który postanawia ruszyć w pogoń za ukochaną. Po drodze mdleje z wyczerpania i zostaje zabrany do karety przez Chon du Barry, siostrę metresy królewskiej. W La Chaussée Chon spotyka brata Jana. W punkcie wymiany koni Jan du Barry próbuje zabrać siłą konie przyszłej żony delfina. W jej obronie staje młody Filip, dochodzi do pojedynku, w którym wicehrabia Jan zostaje ranny w rękę. Jego siostra próbuje, wobec króla, wykorzystać ten incydent przeciw pierwszemu ministrowi, Choiseulowi. Ze swej strony Choiseul i delfin starają się osłabić stronnictwo du Barry'ch, żądając wygnania wicehrabiego Jana. Król nie chcąc się narażać żadnej ze stron wymyka się do Marly.
Hrabina du Barry marzy o tym, by być zaprezentowaną u dworu, co zapewniłoby jej wstęp do Wersalu, Fontainebleau i Marly i wzmocniło jej pozycję przy królu. Stronnictwo nieprzychylne hrabinie stara się przyspieszyć przyjazd Marii Antoniny, który znacznie utrudniłby prezentację. W swej zaciekłości jednak irytuje króla, który opóźnia przyjazd przyszłej synowej o tydzień. Hrabina potrzebuje do prezentacji matki chrzestnej, dwórki królewskie odmawiają jej jednak tej grzeczności. Wyszukała więc ubogą hrabinę de Béarn uwikłaną w kosztowny proces. W celu jej pozyskania Chon jeździła do zamku hrabiny na brzegi Mozy, gdzie przedstawiła się jako córka adwokata hrabiny de Béarn, Flageota, przynosząc wiadomość, że sprawa hrabiny wraca na wokandę. Stara pieniaczka natychmiast wyrusza do Paryża. Jej prawnik nic nie wie o wokandzie, otrzymuje jednak w trakcie rozmowy powiastkę, że sprawa będzie rozpatrywana za dwa dni przez wicekanclerza de Maupeou. Adwokat radzi jej zjednać sobie kanclerza. De Maupeou odsyła hrabinę do madame du Barry, która ma bezpośredni przystęp do króla. Ostatecznie po licznych perypetiach hrabina de Béarn zgadza się zostać matką chrzestną madame du Barry za kwotę przekraczającą pół miliona liwrów. Kiedy termin prezentacji zostaje ustalony przeciwnicy hrabiny pozbawiają ją fryzjera, sukni i karety. Z pomocą przychodzi jej wówczas książę de Richelieu i madame du Barry zostaje oficjalnie zaprezentowana przed królem. Podczas prezentacji rozpoznaje Józefa Balsama, który przed kilku laty przepowiedział jej, że zostanie królową Francji i otrzymał obietnicę spełnienia każdej prośby z jaką się wówczas zwróci.
Przygody Gilberta