Lędziny

Lędziny () – miasto w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim.

Według danych z 31 grudnia 2021 miasto miało 16 489 mieszkańców.

Położenie thumb|left|Krajobraz Lędzin – widok ze wzgórza Klimont Lędziny leżą w południowej Polsce, w środkowo-wschodniej części województwa śląskiego. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 19º 07' długości geograficznej wschodniej i 50º 08' szerokości geograficznej północnej.

Miasto oddalone jest w linii prostej: 16 km od centrum Katowic, 8 km od centrum Tychów, 13 km od centrum Oświęcimia, 59 km od centrum Krakowa oraz 267 km od centrum Warszawy. Lędziny graniczą od północy z Katowicami i Mysłowicami, od wschodu z Imielinem i Chełmem Śląskim, od południa z Bieruniem, natomiast od zachodu z Tychami.

Teren Lędzin wchodzi w skład dwóch jednostek fizycznogeograficznych: Wyżyny Śląskiej i Kotliny Oświęcimskiej. Części północno-zachodnia i północna miasta leżą na pograniczu Wyżyny Śląskiej, natomiast południowo-wschodnia część stanowi fragment Kotliny Oświęcimskiej. Fizjograficznie Lędziny położone są na obszarze Pagórów Jaworznickich. Historycznie Lędziny leżą na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 powierzchnia miasta wynosiła 31,65 km², co stanowi 20,01% powierzchni powiatu. Stawia to miasto na 166. pozycji w Polsce pod względem powierzchni.

Środowisko naturalne Budowa geologiczna W budowie geologicznej fragmentu Lędzin leżącego w obrębie Wyżyny Śląskiej biorą udział głównie utwory triasowe i karbońskie oraz czwartorzędowe. Fragment miasta jest częściowo wyścielony osadami mioceńskimi oraz plejstoceńskimi. Fragment wchodzący w skład Kotliny Oświęcimskiej jest zbudowany z mioceńskich iłów, piaskowców i łupków, nakrytych piaskami i iłami o genezie czwartorzędowej, a także glinami zwałowymi i piaskami, stanowiącymi rezultat działalności lodowców.

Rzeźba terenu thumb|left|Wzgórze Klimont Lędziny leżą na obszarze Pagórów Jaworznickich, na terenie urozmaiconym wzgórzami: Klimont (302 m n.p.m./305 m n.p.m.) Szachta (290 m n.p.m./296 m n.p.m.) Strzyżówka (280 m n.p.m./290 m n.p.m.) Małkowiec (280 m n.p.m.) Glinogóra (280 m n.p.m.) Kępa (273 m n.p.m.) Wapieńka (272 m n.p.m.)

Wody Przez obszar Lędzin przebiegają dwa działy wodne drugiego rzędu pomiędzy Mleczną a Przemszą oraz Przemszą a Potokiem Goławieckim. Najważniejszymi ciekami z sieci hydrograficznej są: Przyrwa i Potok Goławiecki, należące do zlewiska Wisły.

Lędziny są odwadniane również systemem małych potoków i rowów, do których zalicza się: Potok Stawowy (lewobrzeżny dopływ Mlecznej), Rów Hołdunowski (lewobrzeżny dopływ Przyrwy), Rów „E” (prawobrzeżny dopływ Potoku Goławieckiego), Rów Lędziński (lewobrzeżny dopływ Przyrwy) oraz Rów Wschodni (lewobrzeżny dopływ Rowu Hołdunowskiego).

Gleby Na terenie Lędzin występują przeważnie gleby bielicowe, powstałe z utworów pochodzenia lodowcowego, gleby brunatne, czarne ziemie, rędziny oraz gleby bagienne. Wszystkie gleby występujące na terenie Lędzin są zaliczone do klasy „A”, czyli najmniej skażonych.

Klimat + Średnie wartości temperatur i opadów w Lędzinach Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie Średnia temperatura maksymalna [°C] 0 +2 +7 +13 +19 +22 +23 +23 +19 +14 +7 +2 +12 Średnia temperatura minimalna [°C] -7 -5 -1 +3 +8 +11 +12 +12 +9 +4 0 -4 +3 Opady [mm] 34 32 34 48 83 97 85 87 54 46 45 41 686

Części miasta thumb|Domki fińskie – charakterystyczna zabudowa Hołdunowa Lędziny składają się z następujących części: Blych Centrum Goławiec Górki Hołdunów Rachowy Ratusz Smardzowice Świniowy Zamoście

Państwowy rejestr nazw geograficznych oprócz powyższych, wymienia także Kolonię Piast.

Lędziny nie posiadają formalnie wyznaczonych dzielnic (jednostek pomocnicznych).

Demografia struktura ludnościdane z 31 grudnia 2015Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 16784 100 8428 50,2 8356 49,8gęstość zaludnienia 530 266 264 wykształceniedane z Narodowego Spisu Powszechnego 2002 brak podstawowe zawodowe średnie wyższeosób 353 3927 4769 3158 619kobiet 190 2372 1825 1743 344mężczyzn 163 1555 2944 1415 275

Lędziny liczą ponad 16 tys. mieszkańców i plasują się pod tym względem na 276. miejscu wśród miast Polski oraz na 42. miejscu wśród miast województwa śląskiego.

Wykres liczby ludności miasta Lędziny na przestrzeni lat:

Według danych z 2015 w Lędzinach na 100 mężczyzn przypadało 101 kobiet.

Struktura płci i wieku mieszkańców Lędzin według danych z 31 grudnia 2015:

Historia thumb|Historyczny dom w Hołdunowie Istnieją świadectwa penetracji przez człowieka terenu obecnych Lędzin już w epoce brązu. Archeolodzy wykopali na terenie miasta fragmenty naczyń z okresu kultury łużyckiej. W okresie przedchrześcijańskim w granicach obecnego miasta miejsce kultu słowiańskiego na wzgórzu Klimont, zwanym niegdyś „Piorunową Górką” (obecnie w tym miejscu stoi katolicki kościół św. Klemensa). Miejscowość wspomniana przez Jana Długosza, w 1160 stanowiła własność rycerza Jaksy z Miechowa, który przekazał ją Benedyktynom. W 1327 Lędziny przeszły pod panowanie Czech. W 1742 Lędziny znalazły się w granicach państwa pruskiego.

Teren walk z Niemcami w okresie powstań śląskich, szczególnie zaciętych podczas II powstania śląskiego w 1920. Od 1922 ponownie w granicach Polski. W czasie okupacji hitlerowskiej na terenie Lędzin istniały podobozy obozu koncentracyjnego Auschwitz: w latach 1943–1945 Fürstengrube (w Ławkach, obecnie dzielnicy Mysłowic) oraz w latach 1944–1945 Günthergrube.

Po wojnie nastąpił rozwój górnictwa i wzrost liczby mieszkańców. W latach 1945–1951 siedziba gminy Lędziny, a 1951–1954 gminy Hołdunów. W latach 1954–1956 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lędziny, przekształconej w 1957 na osiedle. 31 grudnia 1961 do osiedla Lędziny włączono osiedle Hołdunów.. 1 stycznia 1966 osiedle Lędziny otrzymało prawa miejskie., a 27 maja 1975 miasto włączono do Tychów.. 2 kwietnia 1991 Lędziny odzyskały samodzielność jako odrębne miasto.. W 1999 Lędziny trafiły do powiatu tyskiego w województwie śląskim, a od 2002 należą do powiatu bieruńsko-lędzińskiego tamże..

W 1972 Lędziny zostały odznaczone Krzyżem Partyzanckim.

W 2026 św. Klemens I został ustanowiony patronem miasta.

Nazwa Nazwa Lędziny prawdopodobnie pochodzi od starosłowiańskich słów lędo lub lędzina, które oznaczały ziemię ugorną, nieporośniętą lasem. Niegdyś lędzinami zwano wzgórza bez drzew albo polany pośród lasów.

Dnia 28 maja 1260 w łacińskim dokumencie Władysława opolskiego wydanym w Raciborzu miejscowość wymieniona jest jako wieś villa LenziniFranciszek Kulczycki, „Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia”, Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. XL..

Miejscowość została wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 pod nazwą Lensin.

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Lyendzini oraz Landzyny wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 227..

W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 miejscowość została wymieniona jako Lendiny.

Zabytki thumb|Kościół św. Klemensa nocą W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków: kościół św. Klemensa z lat 1769–1772 (nr rej.: 574/59 z 10.12.1958, 677/66 z 28.05.1966 oraz A/691/2020 z 10.09.2020 wkz.katowice.pl [dostęp 2020-10-08].) budynek plebanii z 1788 – obecnie siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej (nr rej.: 678/66 z 28.05.1966 oraz A/859/2021 z 28.07.2021SPIS OBIEKTÓW NIERUCHOMYCH WPISANYCH DO REJESTRU ZABYTKÓW Z TERENU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO wkz.katowice.pl [dostęp 2021-10-13].) kostnica na cmentarzu ewangelickim z 1797 (nr rej.: 717/66 z 15.06.1966 oraz A/688/2020 z 20.08.2020 wkz.katowice.pl [dostęp 2020-09-05].) budynek domu gminy protestanckiej z XIX wieku (nr rej.: 718/66 z 15.06.1966) klasztor sióstr Boromeuszek z 1905 (nr rej.: A/1253/23 z 31.08.2023Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 27 listopada 2023 r.) wkz.katowice.pl [dostęp 2023-12-02]) dom przy ulicy Gwarków 6 z XIX wieku – nie istnieje (nr rej.: 719/66 z 15.06.1966) dom przy ulicy Gwarków 8 z XIX wieku – nie istnieje (nr rej.: 720/66 z 15.06.1966)

W Lędzinach znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to m.in.: dzwon z około 1540 znajdujący się na placu Farskim budynek „owczarni” datowany na 1629 kaplica z końca XVIII wieku znajdująca się pod wzgórzem Klimont kaplica z końca XVIII wieku znajdująca się przy ulicy Sobieskiego budynek ewangelickiego domu parafialnego z 1778 lub 1779 – obecnie siedziba Miejskiego Ośrodka Kultury figura św. Jana Nepomucena z 1885 znajdująca się przy ulicy Lędzińskiej

Kultura thumb|Miejski Ośrodek Kultury Instytucjami kultury w mieście są: Miejski Ośrodek Kultury oraz Miejska Biblioteka Publiczna. W Lędzinach działa także Powiatowa Biblioteka Publiczna.

Edukacja thumb|Szkoła Podstawowa nr 3 W mieście funkcjonuje żłobek, trzy publiczne przedszkola, cztery szkoły podstawowe oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: branżowa szkoła I stopnia, technikum młodzieżowe i szkoła policealna).

Wspólnoty wyznaniowe thumb|Kościół św. Anny thumb|Kościół ewangelicko-augsburski Na terenie Lędzin działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół rzymskokatolicki (dekanat Lędziny): parafia św. Anny parafia św. Apostołów Piotra i Pawła parafia Chrystusa Króla parafia św. Klemensa parafia Matki Bożej Różańcowej parafia Wniebowzięcia NMP Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP: parafia Św. Trójcy Świadkowie Jehowy (Sala Królestwa Tychy): zbór Lędziny-Hołdunów zbór Lędziny-Ziemowit

Gospodarka thumb|KWK Piast-Ziemowit – ruch Ziemowit

Bezrobocie W 2015 stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,9%.

Przemysł W Lędzinach znajduje się kilkadziesiąt zakładów przemysłowych. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywa KWK Ziemowit (obecnie działająca jako ruch KWK Piast-Ziemowit). W wyniku restrukturyzacji górnictwa liczba zatrudnionych w kopalni stale maleje, mimo to jest to zakład zatrudniający nadal największą liczbę osób z miasta i nie tylko.

Handel Lędziny posiadają własne targowisko miejskie. Na terenie miasta działa kilka sklepów sieciowych.

Rolnictwo W 2005 na terenie Lędzin powierzchnia użytków rolnych wynosiła 1855 ha – w tym 1139 ha gruntów ornych, 17 ha sadów, 557 ha łąk i 142 ha pastwisk.

Transport thumb|Ulica Hołdunowska – jedna z głównych dróg w mieście

Transport drogowy Przez północną część miasta przebiega droga krajowa nr 1, umożliwiająca połączenia w kierunkach: Bielsko-Biała – Cieszyn oraz Kraków – Warszawa – Gdańsk. Istnieją także połączenia drogowe z pozostałymi miastami konurbacji górnośląskiej – głównie Katowicami, Tychami, czy Mysłowicami.

Transport autobusowy Na terenie Lędzin autobusowym przewozem zajmuje się Zarząd Transportu Metropolitalnego.

Na terenie Lędzin zatrzymują się 2 linie Metroplitarne (M15, M22) którymi można dojechać do takich miejscowości jak : Bieruń, Bojszowy, Imielin, Katowice, Międzyrzecze, Mysłowice, Tychy i Sosnowiec.

Transport kolejowy thumb|Dawna stacja Lędziny Hołdunów

Przez Lędziny przechodzi linia kolejowa nr 179 biegnąca do Tychów i Mysłowic.

Transport lotniczy Najbliższe lotniska międzynarodowelotniskoodległość w km1Pyrzowice372Balice49

Polityka thumb|Urząd Miasta

Burmistrz Obecnym burmistrzem miasta jest Marcin Majer, który otrzymał 67,85% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2024.