Uwarunkowania systemu prasowego 20-lecia międzywojennego Rok 1918 stanowi cezurę w politycznych dziejach Polski, stanowi ją także w dziejach prasy. Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego prasa nie funkcjonowała w jednakowo i stale sprzyjających okolicznościach. Na przeszkodzie w wypełnianiu jej podstawowych funkcji stała polityka oraz sytuacja gospodarcza Polski.

Ogólne warunki rozwoju prasy W tym czasie w Polsce ukazało się ponad 20 tys. tytułów, czyli 4 razy więcej, niż w latach 1661–1918. podstawy prawne (brak ograniczeń formalno–prawnych) warunki społeczno–kulturalne w momencie odzyskania niepodległości Polska była ubogim krajem o przeludnionej wsi. W początku lat 20. mieszkańcy wsi stanowili ponad 64% społeczeństwa. Nieliczne były warstwa inteligencka i pracowników naukowych. Taka struktura powodowała, że prasa w niewielkim stopniu docierała do obszarów pozamiejskich. Prasa stanowiła przede wszystkim atrybut świata inteligenckiego i miejskiego, a spora część społeczeństwa nie miała wyrobionego nawyku, ani potrzeby bycia informowanym poprzez prasę – sytuacja ta widoczna była w początkowym okresie odzyskania niepodległości prasa likwidowała analfabetyzm – niosła cywilizację (według spisu powszechnego z 1921 r. 33% to analfabeci, ale bardzo popularne było wspólne czytanie) warunki ekonomiczne duży wpływ na poczytność prasy miały czynniki ekonomiczne ludności. W 1923 r., kiedy w tragicznej sytuacji znalazły się finanse państwowe (hiperinflacja), doszło do dużego spadku popytu na prasę, jego konsekwencją była likwidacja wielu tytułów bądź kłopoty finansowe, które odbijały się na wysokości nakładów, a także zawartości warunki techniczne po odzyskaniu niepodległości naturalnym i optymalnym obszarem cyrkulacji prasy były większe miasta. Polska była krajem słabo zurbanizowanym – przeszkodą w dystrybucji prasy była słabo rozbudowana sieć połączeń komunikacyjnych (kolejowych, drogowych) wątły przemysł poligraficzny rozwojowi prasy nie sprzyjała także „geografia prasowa”, odziedziczona po rozbiorach. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości widoczna była regionalizacja (zarówno prasowa, jak i polityczna), która utrudniała próby tworzenia pism codziennych o charakterze ogólnokrajowym a zarazem wpływała na wysokość nakładów. O istnieniu tytułów o charakterze ogólnopolskim można mówić w latach 30. czynnik polityczny prasa kształtowała ówczesną scenę polityczną i system polityczny było to jedyne medium, które mogło prezentować polityków i ich programy kształtowała normy kultury politycznej dyskusje parlamentarne przenosiły się na łamy pism Cenzura prasowa:(kondycja prasy, organizacja i finanse) 1918–1922 osiągnięcie takiej podaży jak w 1914 r. – odbudowa potencjału wydawniczego 1923–1929 dynamiczny wzrost ilości tytułów i nakładów (podwójne w stosunku do 1922 r.) rozwój ilościowy prasy wynikał z dużej liczby partii politycznych 1930–1934 okres kryzysu gospodarczego spadek tytułów – dotknął on głównie pisma partyjne najlepiej poradziły sobie pisma specjalistyczne i masowe (sensacyjne) 1935–1939 okres pomyślny, wzrost liczby tytułów o ponad 80% oraz nakładów

Uwarunkowania prawne Sytuacja prawodawstwa prasowego w Polsce od 11 listopada 1918 do 17 marca 1921: W Wielkopolsce, na Pomorzu, na Górnym Śląsku: Ustawodawstwo oparte na niemieckiej ustawie prasowej (1874), kodeksie prawnym (1871), ustawie postępowania karnego (1877). – Ustawa ograniczała uprawnienia władz administracyjnych w zakresie inicjowania konfiskat prasowych. Nadzór nad prasą przekazywała władzom sądowym. Na obszarze Galicji: Utrzymano w całości austriackie prawo prasowe. Ustawa prasowa z 1862 przewidywała system kaucyjny (zniesiony w 1894) Konfiskatę czasopisma uznawano za samodzielny środek represyjny. Na obszarze Kongresówki: Rząd Jędrzeja Moraczewskiego zniósł cenzurę prewencyjną i proklamował wolność prasy. Dekret o tymczasowych przepisach prasowych z 1919 roku wzorowany na rosyjskiej ustawie z 1905 roku przyjmował system zgłoszeniowy przy powstawaniu czasopisma. Porozumienie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Ministerstwa Sprawiedliwości z 1920 roku w spawie wprowadzenia cenzury w zakresie wiadomości dotyczących spraw wojskowych. Konstytucja marcowa 1921 (gwarantowała bardzo szeroki zakres swobód) gwarantowała obywatelom prawo do swobodnego wyrażania swoich przekonań oraz wolność prasy. Artykuł 105 zakazywał jej cenzurowania oraz koncesjonowania edycji druków charakterze informacyjnym. Uniemożliwiał także odbieranie periodykom debitu pocztowego, czyli gwarantował swobodę w ich rozpowszechnianiu na terenie całego kraju. Projekt zunifikowanej ustawy prasowej z 1923 roku przygotowany przez rząd Władysława Sikorskiego został wycofany przez Władysława Grabskiego Przewrót majowy Dojście do władzy obozu piłsudczykowskiego, w maju 1926 r., zmieniło sytuację polityczną w Polsce, zmieniło także warunki funkcjonowania prasy. Próby ograniczania swobody prasy (zwłaszcza opozycyjnej). Wprowadzono dwa akty wykonawcze: rozporządzenie prezydenta (z października 1926 r.) dotyczące kar za zniewagę władz oraz rozpowszechnianie nieprawdziwych wiadomości za wprowadzanie w błąd odbiorców poprzez oznaczanie przedsiębiorstwa tak by można było je utożsamiać z innym przedsiębiorstwem w maju 1927 r. prezydent wydał nowe rozporządzenie o prawie prasowym, które zaostrzało kary finansowe, jak również zwiększyło ilość danych osobowych w zgłoszeniach o nazwisko i adres właściciela, użytkownika i dzierżawcy czasopisma,ograniczało kolportaż i zakazywało rozprowadzania pism, który był związany ze specyfiką pewnych miejsc i wiekiem kolporterów Umowa z 1928 roku pomiędzy Ruchem a Ministerstwem Komunikacji uprawniała ministerstwo do wyłączania ze sprzedaży w kioskach Ruchu poszczególnych czasopism Rozporządzenie porządkowe w sprawie sprzedaży czasopism z 1930 roku stanowiło, że kolportaż wymaga zezwolenia komisarza rządu konstytucja kwietniowa 1935 r. – brak artykułu wolności prasy, tylko wolność słowa Dowodem na to, że sanacja nie uważała wolności prasy za jedną z podstaw ładu państwowego, było pominięcie tej kwestii w Konstytucji uchwalonej w 1935 r. Ustawa mówiła o wolności sumienia, słowa i zrzeszeń z zastrzeżeniem, ze ich granicą jest "dobro powszechne".

1938 r. dekret prasowy prezydenta RP – zmiany i zaostrzenie przepisów – rozszerzenie uprawnień władz administracyjnych przy wydawaniu decyzji o wstrzymaniu pisma Na jego mocy, prawo zajęcia tekstów przysługiwało odtąd nie sądom, a władzom administracyjnym. Dekret zobowiązywał również gazety do zamieszczania komunikatów urzędowych, czyli w pewnym sensie gwarantował władzom wpływ na ich zawartość. wprowadzał drakońskie kary – wymierzenie oznaczało upadek bądź poważne kłopoty materialne, nawet najzasobniejszych tytułów. Likwidował funkcję redaktora odpowiedzialnego – odpowiadał bezpośredni autor, prowadzący numer lub wydawca. uzupełniające dekrety: Także w listopadzie 1938 r. weszło w życie nowe rozporządzenie o ochronie interesów państwa. ustawa (z 1938 r.) o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego

Władze zyskiwały za pomocą wszystkich tych regulacji dość szeroką kontrolę prasy. Prawo nie było przy tym jedynym narzędziem, jakie stosowano w celu uzyskania dominacji na rynku prasy. Sanacja posługiwała się: zaostrzona cenzura, konfiskaty notowały dzienniki partyjne; Zajmowano zarówno całych numerów jak i poszczególnych tekstów. Pisma opozycyjne z białymi plamami na pierwszej stronie stały się znakiem czasu.

Zobacz też prasa kobieca w II Rzeczypospolitej

Linki zewnętrzne

!