thumb|Bałtyk jako pole walki – obecna sytuacja polityczna Działania wojenne na Morzu Bałtyckim i jego wybrzeżach w latach 1939–1945 – szereg starć między III Rzeszą, Polską, ZSRR i Finlandią stoczonych na Morzu Bałtyckim i jego wybrzeżach.

Walki w 1939 r. 1 września 1939 roku o godzinie 4:45 Niemcy dokonały zbrojnej agresji na Polskę oraz Wolne Miasto Gdańsk. Trzy minuty później niemiecki pancernik Schleswig-Holstein otworzył ogień w kierunku Westerplatte. Wydarzenie to jest powszechnie uznawane za symboliczne rozpoczęcie II Wojny Światowej.

Władze Gdańska nie stawiły zorganizowanego oporu i ogłosiły włączenie miasta do III Rzeszy Niemieckiej. Punktowe próby obrony miejscowości zostały podjęte w budynku Poczty Polskiej oraz na terenie Westerplatte. Ich inicjatorzy skapitulowali kolejno 1 i 7 września.

Dłużej trwały walki na Półwyspie Helskim, które zakończyły się 2 października.

Wojna Państw Osi z ZSRR 1941-1945 Niemieckie przygotowania Adolf Hitler w „Dyrektywie nr 21”, podpisanej 18 grudnia 1940 roku, nakazał rozpoczęcie przygotowań do wojny z ZSRR (Operacja Barbarossa). Odnosząc się do działań morskich, stwierdził że: Zadania Kriegsmarine:

Zgodnie z dyrektywą, niemiecka marynarka wojenna miała na celu:

obronę niemieckiego wybrzeża poprzez rozstawienie defensywnych pól minowych, prowadzenie działań ofensywnych wyłącznie z udziałem lekkich sił morskich i lotnictwa współpracującego z marynarką, neutralizację floty radzieckiej poprzez zajęcie jej baz przez wojska lądowe, zapewnienie bezpiecznej żeglugi na Bałtyku oraz zaopatrzenia dla północnego skrzydła frontu wschodniego.

Siły stron Kriegsmarine: Marinekommando Nord (pod dowództwem admirała Rolfa Carlsa), z siedzibą w Kilonii, miało następujące siły do realizacji Operacji Barbarossa: Pancerniki: Schlesien i Schleswig-Holstein (nie brały udziału w atakach), Okręty podwodne: 22. Flotylla U–Bootów (pod dowództwem komandora podporucznika Ambrosiusa; U–140, U–142, U–144, U–145 i U–149), Grupa Saper: Grille, Preussen, Skagerrak i Versailles, Grupa Saper Nord: 5, 15, 17, 18 i 31, Grupa Sperrbrecher: 6, 8 i 138, 11. oraz 12. Flotylla Ścigaczy Okrętów Podwodnych, 1. Flotylla Torpedowców (S–26, S–39, S–40, S–101, S–102 i S–103), 5. Flotylla Torpedowców (S–27, S–28, S–29, S–45 i S–47), połowa sił z 5. Flotylli Saper (R56, 57, 58, 60, 61 i 62), bazy okrętów „Carl Peters” i „Tsingtao”.

W czasie działań wojennych zaangażowano początkowo siły składające się z: 28 ścigaczy torpedowych, 5 okrętów podwodnych, 10 stawiaczy min, flotylli 7 trałowców, kutrów trałowych i patrolowych, 3 przerywaczy zagród minowych i 2 trałowców z kutrami na pokładach (łącznie 130 jednostek).

Zostały one podzielone na grupy: „C” – operująca na południowym i wschodnim Bałtyku do wysokości Wysp Moonsundzkich. Tworzyły ją 82 jednostki, „D” – Zatoka Fińska, 48 jednostek.

Marynarka fińska: 2 pancerniki obrony wybrzeża (Ilmarinen i Väinämöinen), 5 okrętów podwodnych (Vesihiisi, Iku–Turso, Vetehinen, Vesikko i Saukko), 4 kanonirki (Turunmaa, Karjala, Uusimaa i Hämeenmaa), 2 stawiacze min, 12 trałowców, około 18 ścigaczy okrętów podwodnych.

ZSRR - Flota Bałtycka:

Trzecia grupa bojowa: Pancerniki: Marat i Oktiabrskaja Riewolucija, Niszczyciele: typu Leningrad i Mińsk, Niszczyciele: Artiom, Engels, Jakow, Swierdłow, Kalinin, Karol Marks i Wołodarskij, Krążowniki: Kirow i Maksym Gorki, 1. Flotylla Niszczycieli: Gnewnoj, Grodnoj, Grozhjashtshy, Smetliwoj i Steregushtshy, 2. Flotylla Niszczycieli: Storożnewoj, Stoiky, Silnoj i Sereditoj.

ZSRR przejęło wszystkie jednostki pływające należące wcześniej do Estonii, Łotwy i Litwy. Były to statki handlowe oraz okręty marynarki wojennej.

Działania Głównymi zadaniami Floty Bałtyckiej było wsparcie wojsk na froncie Północno-Zachodnim oraz Północnym na kierunkach nadmorskich, obrona wejść do Zatoki Fińskiej i Zatoki Ryskiej, przeciwdesantowa obrona wschodniego wybrzeża Morza Bałtyckiego, ochrona własnych morskich szlaków komunikacyjnych i operacje niszczące komunikację przeciwnika.

W pierwszym etapie działań niemieckiej floty na Bałtyku podejmowano głównie operacje samodzielne, polegające na stawianiu min i zagród, walce o kontrolę komunikacyjną oraz działanie przeciwko morskim siłom przeciwnika. Marynarka współdziałała z wojskami lądowymi przy obronie wybrzeża, portów i wysp, a także zapobiegała desantom – zapewniając wsparcie artyleryjskie i lotnicze oraz transport wojsk.

Posuwanie się wojsk przeciwnika w głąb kraju załamało system zaopatrzenia Floty Bałtyckiej i zredukowało jej możliwości bojowe. Flota musiała działać na kilku rozbieżnych kierunkach, w warunkach panowania lotnictwa przeciwnika i stale rozbudowywanego zagrożenia minowego. Jednocześnie flota musiała zabezpieczać komunikację Kronsztadt–Tallinn–Hanko–Wyspy Moonsundzkie, znajdującą się na całej długości pod ciągłym zagrożeniem ataków przeciwnika.

Aby osiągnąć pełne współdziałanie sił floty z wojskami lądowymi, 28 czerwca 1941 roku Flota Bałtycka została operacyjnie podporządkowana dowództwu Frontu Północnego, a po jego rozdzieleniu – dowództwu Frontu Leningradzkiego. Równocześnie flota wydzieliła siły i środki do obrony Leningradu.

Dla wsparcia wojsk lądowych na akwenach jeziornych sformowano: Flotyllę Czudzką, Flotyllę Ładoską, Flotyllę Oneską i Flotyllę Ilmieńską.

W sierpniu 1941 roku bombowce Floty Bałtyckiej, startujące z lotniska na wyspie Ozylia (Sarema), przeprowadziły pierwszy nalot na Berlin.

Przez cały rok 1941 okręty i samoloty floty założyły 9812 min.

1941 Przygotowania Kriegsmarine Przygotowania do działań wojennych przeciwko Związkowi Radzieckiemu zostały rozpoczęte wczesną wiosną. W kwietniu 1941 roku założono w Kilonii sztab dowódcy marynarki „C”, któremu miały podlegać siły morskie w rejonie od granicy niemiecko-radzieckiej (litewskiej) aż do łotewskich wysp, czyli niemal do skraju Zatoki Fińskiej włącznie. Jako jego pierwszą wojenną siedzibę, została ustanowiona Lipawa, po drodze zatrzymując się w portach w Świnoujściu, oraz w Kłajpedzie.

W maju powstał w Eckernförde sztab dowódcy marynarki „D”, który miał dowodzić w rejonie Zatoki Fińskiej aż do Leningradu. W lipcu, gdy ofensywa Wehrmachtu była już w toku, zostały powołane stanowiska komendantów morskich wszystkich portów bałtyckiego wybrzeża Związku Radzieckiego, zarówno tych już zajętych, jak i tych, których zajęcie było przewidziane w najbliższej przyszłości. Wtedy to m.in. powołano komendanta morskiego „R”, który był przewidziany na stanowisko dowódcy morskiego Leningradu, a właściwie Petersburga, gdyż taką nadano mu nazwę. Pełna niemiecka nazwa urzędu to Seekommandant von St. Petersburg.

W maju niemieckie transportowce zaczęły przewozić żołnierzy do Finlandii i północnej Norwegii. Do połowy czerwca 32 tys. żołnierzy znalazło się na ziemi fińskiej, a 11 tys. wzmocniło hitlerowskie garnizony na dalekiej północy, w rejonie na wschód od Tromso. W końcu maja, gdy przygotowania do wojny były już zaawansowane, Hitler kazał wycofać z Leningradu przebywającą tam ekipę inżynieryjno–techniczną Kriegsmarine pod dowództwem admirała Otto Feige, która została tam skierowana po sprzedaniu Związkowi Radzieckiemu ciężkiego krążownika „Lützow”, by pomagać w jego wykończeniu.

12 czerwca niemieckie okręty zajęły pozycje operacyjne na środkowym Bałtyku, natomiast duże trałowce, kutry trałowe oraz ścigacze, przeznaczone do pierwszych działań przeciwko Związkowi Radzieckiemu, zostały przerzucone z Pilawy do nowych baz. Oprócz trzech flotylli tych jednostek skierowano tam również kilka dużych pomocniczych stawiaczy min, starannie zamaskowanych jako zwykłe statki handlowe. Dwa dni później niemieckie statki handlowe otrzymały zakaz realizacji wcześniej zaplanowanych rejsów do radzieckich portów, a jednostkom Handelsmarine znajdującym się już w portach ZSRR nakazano niezwłocznie je opuścić i powrócić do kraju. Wszystkie te rozkazy oraz ruchy niemieckiej floty i floty handlowej — podobnie jak działania wojsk lądowych i lotnictwa — jednoznacznie wskazywały na przygotowania do inwazji. Mimo to, gdy rozpoczęła się agresja, strona radziecka została zaskoczona.

Cztery dni przed wyznaczonym terminem, w którym „Plan Barbarossa” miał wejść do realizacji, Kriegsmarine podjęło pierwsze działania. Na środkowym Bałtyku niemieckie minowce położyły zapory minowe, nazwane kryptonimem „Wartburg”. Położono 3300 min i boi ostrzegawczych, od południowego wybrzeża Olandii aż do granicy niemiecko-radzieckiej oraz wokół portów Kłajpeda, Pilawa i Kołobrzeg.

Oprócz przedsięwzięć o charakterze obronnym, które nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, w dniu następnym podjęto decyzję o realizacji działań o zbliżonym zakresie, lecz zaczepnym charakterze. Decyzja ta była zmianą dotychczasowej strategii, ukierunkowaną na przejęcie inicjatywy w prowadzonych operacjach.

Dowódca niemieckich okrętów minowych w Finlandii otrzymał rozkaz przeprowadzenia w dniu 21 czerwca podobnych akcji, ale już na wodach Zatoki Fińskiej. Tego dnia z baz w szkierach wyszły na wody zachodniej części Zatoki Fińskiej okręty grup minowych, aby położyć zapory, które miały odgrodzić drogę w głąb Zatoki okrętom stacjonującym w bazach łotewskich. Z Turku wypłynęły jednostki grupy „Nord”, składającej się ze stawiaczy min „Tannenberg”, „Brummer” i „Hansestadt Danzig” w towarzystwie ścigaczy oraz kutrów trałowych. Pół godziny przed północą z 21 na 22 czerwca zaczęły stawiać zaporę na północ od wyspy Hiuma (Dago), nazwaną kryptonimowo „Apolda”. W lipcu 1941 roku stawiacze min weszły w pobliżu południowego wybrzeża Olandii na pole minowe wcześniej założone na niemieckie żądanie przez Szwedów i zatonęły, ponosząc znaczne straty w ludziach.

Z rejonu Porkkala wypłynęła grupa niemieckich stawiaczy min – Cobra, Königin Luise i Kaiser – w asyście kutrów trałowych, by zablokować wejście do Zatoki Fińskiej w najwęższym miejscu, między wysepką Jussaro a Paldiski. W tym miejscu utworzono rozległą zaporę minową nazwaną „Corbetha”. Podczas jej zakładania niektóre jednostki obu grup zbliżyły się do radzieckich rejonów patrolowych, jednakże przeciwna strona prawdopodobnie nie zarejestrowała działań, gdyż stawiacze min – przebrane za zwykłe statki handlowe – były traktowane jako neutralne, jeśli w ogóle zostały spostrzeżone.

W nocy 22 czerwca jednostki grupy „Nord” zbliżyły się na odległość zaledwie dwóch mil morskich od północnego wybrzeża wyspy Hiuma, zespół został wykryty przez dwa radzieckie samoloty, które zaatakowały przeciwnika z broni maszynowej, a ten odpowiedział ogniem artylerii przeciwlotniczej, jednak bezskutecznie. Było to pierwsze starcie w tej nowej wojnie na Bałtyku, rozegrane blisko dwie godziny przed rozpoczęciem przez Niemców napaści na Związek Radziecki. Tejże samej nocy jeden radziecki trałowiec otworzył ogień do niemieckiego statku handlowego, ale oddalił się po zbliżeniu się trzech fińskich patrolowców.

Działania Kriegsmarine Około godziny 4:00 dywizje Wehrmachtu przekroczyły granicę, rozpoczynając działania wojenne. Zaskoczone radzieckie wojska obrony pogranicza nie były w stanie stawiać skutecznego oporu i w rezultacie linie obronne zostały przerwane, a niemieckie dywizje zaczęły wdzierać się w głąb Związku Radzieckiego.

W dniu 1 lipca została zajęta, po dziesięciodniowym oporze, Lipawa. Tydzień później niemieckie wojska doszły do Rygi. Toczono walki po obu brzegach Zatoki Ryskiej, a także na jej wodach. W dniu 6 lipca, podczas stawiania min przez radzieckie okręty, wywiązała się bitwa pomiędzy zespołem radzieckim a okrętami niemieckimi, z których trzy zostały uszkodzone i zmuszone do wycofania. Kilka dni później w rejonie Parnawy wpłynął na minę i zatonął niemiecki trałowiec M-23.

W sierpniu radziecki okręt podwodny S-11 zatonął w rejonie Hiumy po wpłynięciu na minę. Niedługo później radziecki niszczyciel Karol Marks został zatopiony w Zatoce Fińskiej przez niemieckie samoloty. Następnie w Zatoce Fińskiej na minach zatonął radziecki .