Wojsko kwarciane – zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 kwarty przez Zygmunta II Augusta.
Charakterystyka Wojsko kwarciane wywodziło się z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana.
Przez całą historię swojego istnienia wojsko kwarciane działało na trzech głównych teatrach wojennych:
południe, okolice Kamieńca Podolskiego wschód (walki z Moskwą) północ (wojny ze Szwecją)
Odebranie nieprawnie zagarniętych królewszczyzn zwiększyło dochody skarbu królewskiego, co z kolei umożliwiło m.in. stałe finansowanie armii. Wymuszone przez ruch egzekucyjny uporządkowanie zarządu królewszczyznami, umożliwiło uchwalenie na sejmie w 1564 specjalnego funduszu, pochodzącego z ćwierci dochodów uzyskiwanych w dobrach królewskich. Była to tzw. kwarta ( – czwarta część). W 1632 wprowadzono nową kwartę (duplę), która została przeznaczona na utworzenie artylerii królewskiej.
Fundusze zebrane na utrzymanie wojska kwarcianego były przechowywane od 1569 na zamku w Rawie Mazowieckiej jako tzw. skarb rawski. Od 1616 do skarbu w Rawie wpływały również dochody ze składów winnych oraz tzw. trzeci grosz od sprzedaży ołowiu. Oficjalnie, z płacenia kwarty były zwolnione starostwa: łuckie, włodzimierskie, krzemienieckie (województwo wołyńskie) oraz bracławskie i winnickie (województwo bracławskie). Taki stan prawny obowiązywał od 1569, natomiast ich starostowie zgodzili się od 1590 płacić je dobrowolnie.
Wojsko to liczyło zwykle od tysiąca do sześciu tysięcy ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Kwarciani, chociaż nieliczni, stanowili kręgosłup obrony organizowanej w razie agresji nieprzyjaciela. W krótkim czasie, po dołączeniu do nich oddziałów prywatnych oraz Kozaków rejestrowych, potrafiono stworzyć armię liczącą nawet kilkanaście tysięcy żołnierzy, zdolną odeprzeć niemal każdy najazd. Uzupełnieniem dla nich było wojsko suplementowe – zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia.
Wojsko kwarciane złożone było głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii. W jej oddziałach można było znaleźć formacje: husaria, jazda kozacka (lekka jazda), pancerni, rajtaria, piechota węgierska, dragonia (od 1626) jazda wołoska.
W 1652 kwarcianych połączono z wojskiem suplementowym i utworzono wojsko komputowe.
Skład wojska W 1648 stan wojsk kwarcianych wynosił:
Husarzy 1040 Pancernych 1170 Dragonów 900 Piechoty polskiej 300
14 chorągwi husarii – 1051 koni 22 chorągwie jazdy kozackiej – 1110 koni – z tego 7 małych chorągwi (po 50 koni) było przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych 2 chorągwie wołoskie – 110 koni 2 regimenty i 9 chorągwi dragonow – 1315 porcji – z tego 7 małych choragwie (po 25 porcji) przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych, jedna chorągiew dragonii (40 porcji) stała w Pucku i Kazimierzowie, jeden regiment stał jako garnizon w Kudaku, drugi regiment i jedna chorągiew stacjonowały jako garnizony innych zamkow ukraińskich piechota polska – 450 porcji – chorągwie hetmanow (po 150 porcji) stały (jako straż przyboczna) w ich rezydencjach, oprócz tego chorągiew 150 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie
Zarobki i finansowanie Finansowanie Sejm uchwalał podatki na wojsko. Od 1563 stałym podatkiem była kwarta, ¼ dochodów z dóbr królewskich.
W porównaniu z innymi wojskami Około 1648, na kwartał Żołd piechoty cudzoziemskiej (wojsko suplementowe) – 36 zł (291,6 gr. srebra) Żołd piechoty polskiej (wojsko suplementowe) – 18 zł (145,8 gr. srebra) Żołd husarzy (wojsko suplementowe) – 50 zł (405 gr. srebra) Żołd rajtarów (wojsko suplementowe) – 50 zł (405 gr. srebra) Żołd kozaków (wojsko suplementowe) – 40 zł (324 gr. srebra) Żołd żołnierza wojska kwarcianego – 41 zł (332,1 gr. srebra)
Stawki roczne dla wojska kwarcianego w 1648 w oparciu o rozliczenia z wojskiem rozbitym pod Korsuniem husaria – 164 zł jazda typu kozackiego – 124 zł jazda wołoska – 124 zł dragonia – 132 zł piechota polska – 120 zł
Rotmistrzowie wojska kwarcianego Aleksander Koniecpolski (zm. 1609) Samuel Łaszcz Jan Odrzywolski Janusz Tyszkiewicz Łohojski Teodor Woronicz
Regimentarze wojska kwarcianego Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski Mikołaj Ostroróg Stanisław Lanckoroński Andrzej Firlej (wojewoda sandomierski)
Wybrane bitwy wojska kwarcianego Bitwa pod Oryninem (28 września 1618) – 3,3 tys. żołnierzy kwarcianych Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620) – 3 tys. wojska kwarcianego 26 maja 1648 – Bitwa pod Korsuniem Bitwa pod Kumejkami – Wojsko kwarciane w kilku chorągwiach składało się z 17 chorągwi husarskich, 16 kozackich (nie mylić z Kozakami Zaporoskimi) i 9 kompanii dragonów i liczyło szacunkowo ok. 4400 ludzi Bitwa pod Korsuniem Bitwa pod Guzowem Bitwa pod Batohem
Zobacz też skarb rawski
Przypisy
Bibliografia