– japońskie miniaturowe okręty podwodne, budowane przed i podczas II wojny światowej w kilku różniących się pomiędzy sobą seriach. Otoczone ścisłą tajemnicą, były przeznaczone do zaskakujących akcji ofensywnych na terenie baz morskich przeciwnika. Na większą skalę zostały wykorzystane podczas nalotu na Pearl Harbor, ataków na porty w Sydney i w Diégo-Suarez na Madagaskarze oraz walk o Guadalcanal. Ich załogi nie odniosły spektakularnych sukcesów, w znaczącej większości ginąc w akcji.
Projektowanie i budowa Idea powstania specjalnych, ofensywnych środków prowadzenia wojny morskiej powstała w Japonii w latach 20. XX wieku. Znaczna część kadry oficerskiej Marynarki Wojennej Imperium uznała ustalenia traktatu waszyngtońskiego za upokarzające. Komandor Kaneji Kishimoto z departamentu odpowiedzialnego za rozwój broni torpedowej, opierając się na koncepcjach starszego kolegi, Takeyoshi Yokoo, przedstawił koncepcję miniaturowego pojazdu podwodnego, który mógł skrycie podejść w rejon zabezpieczonych kotwicowisk floty przeciwnika (w praktyce US Navy) i pozostając w zanurzeniu przeprowadzić skuteczny atak torpedowy. Do transportu pojazdu na miejsce akcji miały służyć duże jednostki nawodne (nie przewidywano wówczas zagrożenia, jakie dla okrętów stanowiło później lotnictwo), zaś jego zasięg miał pozwalać na zwodowanie go z okrętu macierzystego poza zasięgiem dział głównego kalibru okrętów liniowych przeciwnika, wykonanie ataku i bezpieczny powrót.
Koncepcja ta została zaakceptowana przez dowództwo i rozwijana z zachowaniem ścisłej tajemnicy. Latem 1932 roku projekt został zaprezentowany szefowi sztabu floty cesarskiej, księciu Hiroyasu i uzyskał jego akceptację. Dla zachowania sekretu nowej broni powołano pięcioosobowy komitet w ramach departamentu technicznego marynarki, z komandorem Kishimoto jako przełożonym. W jego skład wchodzili ponadto komandorzy: Arika Katayama, odpowiedzialny za konstrukcję kadłuba; Toshihide Asama w sektorze uzbrojenia torpedowego; Takeshi Nawa i Kiyoshi Yamada z zadaniem opracowania urządzeń napędowych. Pierwsze dwa prototypy eksperymentalne zbudowano w stoczni marynarki w Kure i od sierpnia 1933 roku (według innych źródeł w 1934 roku) rozpoczęto próbne pływania, najpierw bezzałogowe, ze sterowaniem zdalnym, od października z obsadą dwóch osób. Pierwszą załogę stworzyli: komandor Ryonosuke Katō i podporucznik inżynier Shin Harada.
Pierwsze jednostki eksperymentalne miały opływowy, cylindryczny, wrzecionowato zakończony kadłub o średnicy 1,85 m i długości 23,9 m, wyporność 46 ton standardowych (ts) i były uzbrojone w dwie wyrzutnie torped kal. 457 mm. Nie posiadały kiosku. Ich napęd stanowił silnik elektryczny o mocy 440 kW, pozwalający na uzyskanie prędkości maksymalnej 24,85 węzła na powierzchni i 19 węzłów w zanurzeniu. Po pozytywnych doświadczeniach uzyskanych podczas prób, rozpoczęto w Kure budowę dwóch kolejnych prototypów. Miały one identyczne wymiary i kształt kadłuba, ale zostały wyposażone w niewielki kiosk i peryskop o dłuższej kolumnie, przez co ich prędkość zmniejszyła się o około 1–2 węzły. Efektem kolejnych prób były niewielkie zmiany konstrukcyjne i skierowanie okrętu do produkcji seryjnej. Pomiędzy 1938 (według innego źródła produkcja seryjna rozpoczęła się w październiku 1940 roku) a 1942 rokiem stocznia Ourazaki w Kure wybudowała 57 tego typu jednostek.
Jednocześnie sztabowcy floty opracowywali metody użycia bojowego miniaturowych okrętów podwodnych i ich transportu na miejsce akcji. Trzymając się wciąż koncepcji wodowania z jednostek nawodnych, zamówiono i zbudowano cztery dedykowane okręty. Aby nie wliczać ich tonażu do limitów określonych traktatem waszyngtońskim, oficjalnie zadeklarowano je jako transportowce wodnosamolotów. Były to: „Chitose”, (obydwa przebudowane później na lotniskowce), „Mizuho” i „Nisshin”. Poza zabieraniem wodnosamolotów ich konstrukcja pozwalała na łatwą przebudowę na transportowce-bazy dla 12 miniaturowych okrętów podwodnych. Konwersji takiej w przypadku dwóch pierwszych z wymienionych jednostek dokonano w 1941 roku. Podczas prób ich wodowania ze specjalnej pochylni na rufie uzyskano minimalny czas 17 minut dla kompletu 12 jednostek. Wobec coraz poważniej uświadamianego zagrożenia ze strony nieprzyjacielskiego lotnictwa, rozpoczęto również próby z transportowaniem miniaturowych okrętów za pomocą łodzi latających (zarzucone wkrótce ze względów technicznych) oraz okrętów podwodnych. Marynarka cesarska dysponowała kilkoma typami dużych krążowników podwodnych, z których do konwersji wybrano pięć jednostek typu C1. Były to: I-16, I-18, I-20, I-22 oraz I-24. Każdy z nich mógł zabrać na pokład jeden miniaturowy okręt, umocowany w uchwytach rufowej części pokładu, wewnątrz zaś miał dodatkowe miejsca dla dwuosobowej załogi.
W późniejszym okresie II wojny światowej, wobec doświadczeń z użycia pierwszych okrętów typu Ko-hyoteki, postanowiono opracować ich wersję zmodernizowaną. Przy nieznacznie zmienionych wymiarach, na jednostce prototypowej zbudowanej pomiędzy październikiem 1942 a lutym 1943 roku w stoczni Ourazaki, zainstalowano silnik wysokoprężny o mocy 40 kW, pełniący rolę generatora elektrycznego dla doładowania baterii akumulatorów. Na przełomie lat 1943–1944 wyprodukowano serię 15 okrętów, nieznacznie zmodyfikowanych w stosunku do swego prototypu. Do ich transportu na miejsce akcji miały służyć specjalnie dostosowane okręty desantowe. Szesnasty okręt seryjny posłużył jako prototyp kolejnego podtypu jednostek, przeznaczonych do obrony wysp macierzystych w obliczu spodziewanej inwazji alianckiej w końcowym okresie wojny. Opracowany na jego bazie projekt przedstawiał w zasadzie przybrzeżny okręt podwodny o zwiększonych wymiarach, silniku spalinowym do pływania nawodnego i pięcioosobowej załodze. W lutym 1945 roku zamówiono w dziewięciu (jedenastu) różnych stoczniach 540 takich jednostek, a rozpoczęto budowę co najmniej 490, z których do zakończenia działań wojennych we wrześniu zbudowano jedynie kilkanaście (dane dotyczące ich użycia operacyjnego są sprzeczne i niepełne).
Na bazie konstrukcji typu Ko-hyoteki opracowano również projekty innych jednostek. Jedną z nich, zrealizowaną jedynie w prototypie, był podwodny stawiacz min, przystosowany do przenoszenia w miejsce torped czterech min morskich.
Nazewnictwo Ścisła tajemnica otaczająca budowę i użycie operacyjne okrętów typu Ko-Hyoteki oraz utrudniony dostęp do archiwów japońskich z czasów II wojny światowej spowodował, że w różnych, zwłaszcza starszych źródłach, używane były umowne nazwy dla całego typu i jego poszczególnych jednostek. W początkowym okresie badań prototypów i budowy pierwszych jednostek w japońskich dokumentach były one przedstawiane jako TB Mokei (model TB), Tokushu Hyoteki (cel specjalny) lub Taisen Bakugeki Hyoteki (cel ćwiczebny dla bomb głębinowych). Formalnie nazwę typu Ko-hyoteki (cel A) przyjęto 15 listopada 1940 roku. W miarę rozwoju konstrukcji i pojawiania się kolejnych modyfikacji rozszerzono nazewnictwo o określenia podtypów. Pojedynczy prototyp z lutego 1943 roku został określony jako Ko-hyoteki Otsu Gata (cel A typu B), piętnaście jednostek seryjnych jako Ko-hyoteki Hei Gata (cel A typu C), zaś wersja pięcioosobowa jako Ko-hyoteki Tei Gata (cel A typu D). Te ostatnie okręty otrzymały również nieformalną nazwę typu Kōryū. W starszej literaturze anglojęzycznej poszczególne podtypy nazywane są odpowiednio typami A, B, C oraz D − Koryu.
Również indywidualne miana okrętów były objęte tajemnicą. Przyjęto dla nich oznaczenia alfanumeryczne, rozpoczynające się od liter Ha, poprzedzających kolejne liczby całkowite. Dwie jednostki eksperymentalne nie miały oznaczeń (w literaturze określa się je czasem jako No. 1 i 2), dwa prototypy nazwano Ha-1 i Ha-2, okręty pierwszej serii Ha-3 do Ha-52 i Ha-54 do Ha-61, prototyp typu B Ha-53, seria typu C Ha-62 do Ha-76. Żaden z okrętów nie nosił widocznych oznaczeń, które były używane jedynie w dokumentach. U wcześniejszych autorów, niemających dostępu do japońskich archiwów, przyjął się zwyczaj określania poszczególnych jednostek przez przeniesienie na nie cyfry z nazwy ich okrętu macierzystego, poprzedzonej literą M (od angielskich słów midget submarine, oznaczających miniaturowy okręt podwodny). I tak jednostka przenoszona przez I-16 była nazywana M-16, przez I-24 odpowiednio M-24 itp.
Konstrukcja thumb|Rufowa część okrętu typu Ko-hyoteki eksponowanego w US Navy Submarine Force Museum w Groton Miniaturowe okręty podwodne typu Ko-hyoteki były jednokadłubowymi jednostkami o poszyciu pracującym wykonanym ze stali okrętowej o grubości 8 mm. Ich cylindryczny, zwężający się ku końcom kadłub nie posiadał poza niewielkim, opływowym kioskiem żadnych nadbudówek ani pokładu. Wewnątrz kadłub podzielony był na przedziały: torpedowy, przedniej baterii akumulatorów, dowodzenia z kioskiem, tylny baterii akumulatorów i silnikowy. Grodzie pomiędzy nimi wykonane były ze stali o grubości zaledwie 1,2 mm (dla jak największych oszczędności tonażowych), co nie zapewniało ich wodoszczelności przy większym ciśnieniu zewnętrznym. Długość całkowita kadłuba pierwszej serii wynosiła 23,9 m, średnica 1,85 m, wyporność w zanurzeniu 46 ts. Napęd stanowił silnik elektryczny o mocy maksymalnej 600 hp, poruszający jeden wał z dwoma przeciwbieżnymi śrubami. Całkowita wysokość okrętu, od stępki do górnej krawędzi kiosku, wynosiła 3,1 m.
Nawodna prędkość maksymalna okrętów seryjnych wynosiła 23 węzły, podwodna 19 węzłów. Zasięg przy maksymalnej prędkości w zanurzeniu sięgał 18 mil morskich, przy ekonomicznej 8 węzłów na powierzchni 80 mil morskich. Operacyjna głębokość zanurzenia określona była na 30 m, maksymalna bezpieczna na 100 m, zaś wyliczona głębokość zgniecenia kadłuba na 200 m. Uzbrojenie składało się z dwóch wyrzutni torpedowych kal. 457 mm, umieszczonych jedna nad drugą w przedziale dziobowym. Torpedy typu 97 o napędzie tlenowym były ładowane do wyrzutni od strony wylotu, jeszcze przed wyruszeniem okrętu na misję. Nastawa torped przed ich wystrzeleniem była realizowana z wnętrza okrętu przez system linek i manetek, samo strzelanie odbywało się przy pomocy sprężonego powietrza ze zbiorników zintegrowanych z wyrzutniami. Konstrukcja wyrzutni nie zapobiegała wydostawaniu się bąbli powietrza na zewnątrz, co stwarzało niebezpieczeństwo wykrycia okrętu w czasie akcji. Inną wadą konstrukcyjną była niemożność utrzymania prawidłowego zbalastowania jednostki podczas strzału, powodująca trym na rufę i trudności z zachowaniem stabilności w zanurzeniu.
Dwuosobowa załoga dysponowała pojedynczym peryskopem długości 3,05 m i średnicy 92 mm, o powiększeniach 1,5 oraz 6 razy. Wyposażenie nawigacyjne uzupełniały: żyrokompas, echosonda, hydrofon oraz radiostacja UHF. Aby zapobiec ugrzęźnięciu jednostek w sieciach przeciw okrętom podwodnym, zamykających wejścia do baz morskich, wystające elementy zewnętrzne: wyloty wyrzutni torpedowych, peryskop, śruby i urządzenie sterowe, przykrywane były specjalnymi osłonami, których użycie powodowało jednak zmniejszenie prędkości, manewrowości i zasięgu.
Okręty typu C (Hei Gata) miały wyporność podwodną 49,75 ts przy długości całkowitej 24,9 m i średnicy kadłuba 1,88 m, oraz trzyosobową załogę. Przy identycznym silniku elektrycznym prędkość maksymalna spadła do 18,5 węzła. Zastosowany jako generator silnik wysokoprężny pozwalał naładować baterie akumulatorów w ciągu 18 godzin marszu na powierzchni z prędkością 6,5 węzła. Dzięki jego zastosowaniu, przy 600 kg paliwa, autonomiczność jednostek sięgała dwóch dni. Zewnętrznie różniły się od wcześniejszego modelu innym kształtem kiosku z niewielkim pokładem nadbudowanym na kadłubie oraz dwoma peryskopami.