Joseph Warren Stilwell (ur. 19 marca 1883 w Palatce, zm. 12 października 1946 w San Francisco) − jeden z dowódców US Army, który wyróżnił się szczególnie w czasie walk w Chinach i w Birmie przeciw Japończykom w latach II wojny światowej. Znany był ze swobodnego przestrzegania przepisów mundurowych, dbałości o szeregowych żołnierzy, angażowania się w niepotrzebne konflikty i uszczypliwości, co spowodowało, że podwładni nadali mu przydomki: „Uncle Joe” (Wujek Joe) i „Vinegar Joe” (Octowy Joe). Jego postać była pierwowzorem generała Stilwella w komedii 1941 w reżyserii Stevena Spielberga (1979).
Lata młodości Stilwell urodził się w rodzinie jankeskiego pochodzenia. Należał do ósmego pokolenia angielskich kolonistów, którzy przybyli do Ameryki w 1638 i którzy do połowy XIX wieku mieszkali w Nowym Jorku. Ojciec, dr Bejamin Stilwell, był bardzo surowy, wymagający i religijny. W zmuszanym do chodzenia do kościoła i szkółki niedzielnej chłopcu rodził się sprzeciw. Po latach powiedział do swojej córki, że „...widząc, jak doprawdy mało dobrego religia daje komukolwiek, doradzam każdemu zostawić ją i kierować się w zamian zdrowym rozsądkiem”.
Buntownicza natura Stilwella spowodowała, że w ostatnich latach szkoły średniej zajmował się częściej grą w drużynie futbolowej (jako quarterback) niż nauką. Po jej ukończeniu wstąpił, za namową ojca, na United States Military Academy w West Point, a nie Uniwersytet Yale, jak wcześniej planował. Mimo że spóźnił się z wymaganym złożeniem podania o poparcie Kongresu, Stilwell został przyjęty do Akademii, bo ktoś z jego rodziny znał osobiście prezydenta Williama McKinleya.
W West Point ujawniły się zdolności językowe Stilwella: na kursie francuskiego okazał się najlepszy w klasie. Miał również poważne osiągnięcia sportowe: wprowadził do Akademii mało znaną wcześniej koszykówkę; brał także udział w drużynowych biegach przełajowych i grał w drużynie futbolowej. Dwukrotnie został ukarany za zbyt swobodne zachowanie podczas musztry. W 1904 Stilwell ukończył West Point z 32. lokatą na 124 podchorążych jego rocznika.
Kariera wojskowa Po West Point ukończył Zaawansowany Kurs Piechoty i Szkołę Sztabu Generalnego. Podczas I wojny światowej był oficerem wywiadu IV Korpusu i brał udział w planowaniu ofensywy na Saint-Mihiel. Za służbę we Francji otrzymał Medal Sił Lądowych za Wybitną Służbę.
Stilwell zyskał wśród swych podwładnych z Fortu Benning w Georgii przydomek „Octowego Joe”, co wiązało się z jego cierpkimi uwagami podczas ćwiczeń. Jeden z podwładnych Stilwella narysował jego karykaturę ukazującą Stilwella wyłaniającego się z butelki z octem. Po odkryciu rysunku Stilwell przypiął go do tablicy, sfotografował, a zdjęcia rozesłał do przyjaciół. Jego sposób widzenia świata reprezentowała plakietka na biurku z napisem w niezbyt poprawnej łacinie: Illegitimi non carborundum, co miało znaczyć „Nie pozwól sukinsynom zmiażdżyć cię”.
W okresie międzywojennym Stilwell przebywał (między 1935 a 1939) trzykrotnie – jako attaché wojskowy amerykańskiego poselstwa – w Pekinie, gdzie posiadł doskonałą znajomość chińskiego. W latach 1939–1940 służył w 2 Dywizji Piechoty, a w latach 1940–1941 tworzył i trenował 7 Dywizję w Forcie Ord w Kalifornii. W tym właśnie okresie - dzięki dbałości o los zwykłych szeregowych, a także nie przykładaniu zbytniej wagi do dyscypliny i ceremoniału wojskowego - dorobił się drugiego przydomka: Wujek Joe.
Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Stilwell był uważany za jednego z najlepszych dowódców korpusów i brano go pod uwagę jako głównodowodzącego alianckim lądowaniem w Afryce Północnej. Jednakże, gdy zaszła konieczność wysłania wysokiego rangą oficera do Chin, Stilwell (mimo jego sprzeciwu) został wybrany przez prezydenta Roosevelta i szefa sztabu Armii, przyjaciela z West Point, George’a Marshalla. Został szefem sztabu Czang Kaj-szeka i głównodowodzącym na chińsko-birmańsko-indyjskim teatrze działań (CBI), odpowiedzialnym za przerzut pomocy wojennej dla Chin, a później zastępcą dowódcy sił alianckich na obszarze Azji południowo-wschodniej. Nie ustrzegł się jednak od konfliktów wokół programu Lend-Lease z Chińczykami i Brytyjczykami.
W Birmie thumb|240px|Generałowie Frank Merrill i Stilwell w Birmie|alt=Stilwell nie darzył Merrilla sympatią, za co zapłacili Maruderzy podczas ofensywy na Myitykinę Pozycja Stilwella była w zasadzie równa pozycji Dwighta Eisenhowera i Douglasa MacArthura, jednak chińsko-birmańsko-indyjski teatr działań w niczym nie przypominał wojny w Europie czy na Pacyfiku, bowiem, z punktu widzenia Amerykanów, nie był ich obszarem operacyjnym i w związku z tym nie było tam amerykańskiego dowództwa operacyjnego. W Chinach dowództwo operacyjne spoczywało w ręku generalissimusa Czang Kaj-szeka, dowódcy Chińskich Narodowych Sił Zbrojnych, który chciał zachować swoje wojska zarówno do konfrontacji z Japończykami, jak i z rosnącymi siłami chińskich komunistów. Obawy generalissimusa nasiliły się, gdy dowiedział się o katastrofalnych klęskach aliantów w BirmieU.S. Army Operations in World War II: Burma, 1942Mark D. Sherry, China Defensive 1942–1945, United States Army Center of Military History, CBI Background.
Tymczasem dla Stilwella pierwszym krokiem wiodącym do zwycięstwa była przebudowa chińskiej armii. Przebudowa taka mogłaby zachwiać delikatną równowagę politycznych i militarnych aliansów, bowiem wymagałaby usunięcia ludzi, dzięki którym Czang Kaj-szek utrzymywał się u władzy. Oddawszy Stilwellowi dowodzenie nad częścią chińskich wojsk, Czang, zaczął obawiać się, że ta nowa, dowodzona przez Amerykanów armia, stanie się kolejną realną siłą, nad którą nie będzie miał kontroli. Od 1942 ludzie ze sztabu generalissimusa oponowali przeciwko wysyłaniu chińskich oddziałów do Birmy po to, by – jak to widzieli – przywrócić w tym kraju brytyjskie panowanie. Nic dziwnego, że w tej sytuacji Czang poparł propozycję generała Claire’a Chennaulta, który uważał, że wojnę z Japończykami należy prowadzić mniejszymi siłami na lądzie, ale z silnym wsparciem lotniczym; Chennault zapewniał generalissimusa, że jest to możliwe. W ten sposób doszło między Chennaultem i Stilwellem do starcia. Generał Marshall, w swoim biennale, obejmującym okres od 1 lipca 1943 do 30 czerwca 1945, dawał do zrozumienia, że przydzielił Stilwellowi „jedno z najtrudniejszych zadań”.
Przybywszy do Birmy w chwili, gdy aliancka obrona tego kraju załamała się, konsekwencją czego było przerwanie tak morskich, jak i lądowych dróg zaopatrzenia do Chin, Stilwell osobiście poprowadził swój sztab, składający się ze 117 mężczyzn i kobiet, pieszo do Asamu w Indiach, maszerując w tempie, które jego ludzie nazwali 'kłusem Stilwella' - 105 kroków na minutęSeagrave, Gordon S., Burma Surgeon, W. W. Norton & Company, New York, 1943Glimpse of an Epic, „Time Magazine”, 10.08.1942.. Tą drogą wycofywały się do Asamu także inne, alianckie i chińskie, oddziały. W Indiach Stilwell dał się wkrótce poznać jako przeciwnik pompy i ceremoniału. Można go było poznać po wymiętej czapce żołnierskiej, butach szeregowca i takim samym mundurze bez dystynkcji; częściej nosił karabin niż broń boczną. Ryzykowny marsz z Birmy i jego szczerość w odniesieniu do katastrofalnej sytuacji, zostały dobrze odebrane przez amerykańską opinię publiczną: „Uważam, że nieźle dostaliśmy w skórę. Musieliśmy wiać z Birmy i to było straszne. Myślę, że powinniśmy znaleźć odpowiedź na pytanie co się stało, wrócić i odbić to, co straciliśmy”.
Nieporozumienia left|thumb|240px|Generał Stilwell z Czang Kaj-szekiem i jego żoną|alt=Zdjęcie zostało wykonane w dzień po ataku formacji Doolittle’a na Tokio, 19 kwietnia 1942 Gdy Stilwell opuścił wojska chińskie, nad którymi nominalnie sprawował władzę z nadania Czang Kaj-szeka (chińscy generałowie twierdzili później, że uważali Stilwella za „doradcę” i respektowali wyłącznie rozkazy Czanga) i uciekł z Birmy, Czang uznał to za osobisty cios i zaczął kwestionować umiejętności dowódcze Stilwella. Czanga rozwścieczało i to, że Stilwell sprawował bezpośrednio kontrolę nad dostawami w ramach programu lend-lease. Zamiast jednak powiedzieć o tym wprost Stilwellowi, albo przedstawić swe obawy Marshallowi i Rooseveltowi, gdy ci pytali go jak ocenia dowodzenie Stilwella po alianckiej klęsce w Birmie, Czang powtarzał, że ma „pełne zaufanie” do generała, przy czym jednocześnie odwoływał niektóre rozkazy wydawane oddziałom chińskim przez Stilwella występującego w charakterze szefa sztabu. Oburzony Stilwell zaczął nazywać Czanga w swych raportach dla Waszyngtonu „głuptaskiem” lub „orzeszkiem”: „Peanut”, to wyrażenie slangowe odnoszące się do czegoś lub kogoś mało wartościowego., zaś Czang wielokrotnie wyrażał, wobec przedstawicieli USA w Chinach, swe tłumione żale do Stilwella z powodu jego „lekkomyślności, niesubordynacji, lekceważącego zachowania i arogancji”. Stilwell naciskał na Czanga i Brytyjczyków, by podjęli natychmiast działania zmierzające do odebrania Birmy, ale Czang zażądał tak ogromnych dostaw zaopatrzenia przed ewentualną ofensywą, że realizacja planu stawała się nierealna; Brytyjczycy ze swej strony odmówili wsparcia lądowego i morskiego, zasłaniając się strategią Churchilla „Najpierw Europa”. W końcu Stilwell zaczął otwarcie oskarżać Czanga przed Rooseveltem, twierdząc, że generalissimus gromadzi zapasy z amerykańskich dostaw na wypadek konfrontacji z komunistami Mao ZedongaElliott Roosevelt, As He Saw It, New York: Duell, Sloan And Pearce 1946,, s. 207., mimo że w latach 1942–1944 98 procent amerykańskiej pomocy wojskowej trafiało nie do armii chińskiej, a bezpośrednio do 14 Air Force generała Chennaulta i pozostałego amerykańskiego personelu wojskowego w Chinach.
Stilwell miał też nieustanne starcia z marszałkiem polnym Archibaldem Wavellem odkąd nabrał przekonania, że Brytyjczycy w Indiach są bardziej zainteresowani utrzymaniem swych kolonii niż pomocą w walce Chińczyków z Japończykami. W sierpniu 1943, wobec ciągłych nieporozumień między brytyjskimi, chińskimi i amerykańskimi dowództwami, wraz z brakiem zgodnej wizji strategicznej na chińsko-birmańsko-indyjskim teatrze działań, połączone szefostwo sztabów CBI zostało zastąpione niezależnymi szefostwami chińskiego i południowo-wschodnio-azjatyckiego teatru działań.
Stilwella do rozpaczy doprowadzała również niepohamowana sprzedajność urzędników reżimu Czanga. W swych pamiętnikach Stilwell odnotował, że tylko w 1944 Chang i jego rząd zdefraudowali 380 584 000 dolarów. Opracowanie „Cambridge History of China” podaje, że 60%–70% rekrutów armii Kuomintangu nie odbyło podstawowego przeszkolenia. Stilwell był przekonany, że generalissimus i jego generałowie byli tak skorumpowani, że program Lend-Lease dla Chin należy wstrzymać. Doszło do tego, że Stilwell kazał dowództwu Office of Strategic Services (OSS) przygotować plan zamachu na Czang Kaj-szeka, gdy dowiedział się o prywatnych wypowiedziach Roosevelta, że Czang może zostać wyeliminowany z gry przez przeciwników z wewnątrz lub zewnątrz, a gdy to nastąpi trzeba będzie poszukać kogoś innego, kto będzie kontynuował walkę z JapończykamiFrank Dorn, Walkout with Stilwell, , s. 75–79..
Ofensywa na Myitkyinę Po powołaniu do życia w sierpniu 1943 nowego Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej Stilwell został mianowany zastępcą głównodowodzącego, wiceadmirała Royal Navy, lorda Louisa Mountbattena. Objąwszy dowodzenie nad różnymi chińskimi i alianckimi formacjami, w skład których wchodził nowy oddział specjalny US Army, tzw. 5307 Composite Unit, lepiej znany jako Maruderzy Merrilla, Stilwell zaczął przygotowywać uderzenie na północną Birmę. 21 grudnia 1943 Stilwell stał się głównym planistą ofensywy, która doprowadziła do zajęcia okupowanego przez Japończyków miasta Myitkyina. Nieco wcześniej rozkazał generałowi Merrillowi i jego Maruderom rozpoczęcie akcji militarnej głęboko za linią japońskiego frontu, na wzór poczynań brytyjskich Czinditów. W lutym 1944 trzy bataliony Maruderów wkroczyły do Birmy.