Chorzów (1922–1934 Królewska Huta; ) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), lokalny ośrodek gospodarczy oraz kulturalny. Przez miasto przepływa rzeka Rawa.
Dzisiejszy Chorzów powstał z połączenia w latach 30. XX wieku miasta Królewska Huta oraz dwóch gmin wiejskich – Chorzowa (obszar nazywany dziś Chorzowem Starym) i Wielkich Hajduk.
Geografia Położenie Pod względem historycznym Chorzów leży na Górnym Śląsku. Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto znajduje się na Wyżynie Katowickiej, będącej centralną częścią Wyżyny Śląskiej. Najwyższymi punktami Chorzowa są: wzniesienie w lesie załęskim (ok. 341 m n.p.m.) Góra Wyzwolenia, dawniej Góra Redena (321 m n.p.m.) Góra Parkowa (wzniesienie z Planetarium) (320 m n.p.m.) wzniesienie w Chorzowie Starym (320 m n.p.m.) Pod względem geologicznym miasto położone jest na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego obejmującego cały Górnośląski Okręg Przemysłowy oraz Rybnicki Okręg Węglowy.
Sąsiaduje z Katowicami (długość granicy: ok. 13 km), Rudą Śląską (ok. 4,5 km), Bytomiem (ok. 5 km), Piekarami Śl. (ok. 2 km), Siemianowicami (ok. 6,5 km) i Świętochłowicami (ok. 8 km). Rozciągłość południkowa wynosi ok. 11,5 km, a równoleżnikowa – ok. 6,5 km.
Podział administracyjny mały|upright=0.7|Dzielnice Chorzowa Po włączeniu Hajduków Wielkich do Chorzowa, 11 kwietnia 1939 miasto podzielono na 6 dzielnic: Chorzów-Maciejkowice, Chorzów-Stary, Chorzów-Pniaki, Chorzów-Śródmieście, Chorzów-Klimzowiec, Chorzów-Batory.
Od czasu powojennego ukształtowania się obecnych granic miasta do uchwalenia nowego statutu miasta Chorzów funkcjonował administracyjny podział na cztery dzielnice. Do 1991 r. używano nazw: Chorzów I, Chorzów II, Chorzów III i Chorzów IV. Uchwała Rady Miasta (19 lutego 1991) pozostawiła dotychczasowy podział i granice dzielnic, ale zmieniła nazwy trzech z nich. W dwóch przypadkach wykorzystano tradycyjne nazwy części miasta, nie do końca zgodnie z ich pierwotnym znaczeniem.
Od uchwalenia nowego Statutu Miasta Chorzów w 2009 r. podział na dzielnice z 1991 r. przestał obowiązywać. W 2009 r. wyodrębniono jednostkę pomocniczą miasta – osiedle Maciejkowice. Jest to jedyny element aktualnego podziału administracyjnego.
Dzielnicami Chorzowa były (do 2009 r.): Centrum (wcześniej Chorzów I) – ścisłe śródmieście oraz Klimzowiec; obejmowała południową część dawnego miasta Królewska Huta; granicę wyznaczały Rawa, linia kolejowa prowadząca do Tarnowskich Gór i ulica Parkowa; Chorzów II – część północno-zachodnia; obejmowała północną część dawnego miasta Królewska Huta; granicą była wzmiankowana linia kolejowa; Chorzów Stary (wcześniej Chorzów III) – część północna; obejmowała dawną wieś Chorzów (właściwy Stary Chorzów) i Maciejkowice; granicę stanowiła linia kolejowa oraz północne obrzeża Parku Śląskiego; Chorzów-Batory (wcześniej Chorzów IV) – część południowa; obejmowała dawną gminę Hajduki Wielkie, z której w 1939 r. po przyłączeniu do Chorzowa utworzono dzielnicę VI o nazwie Chorzów-Batory, i przyłączoną po II wojnie światowej część Niedźwiedzińca (dla dzielnicy zamiennie używa się do dziś nazw: Chorzów Batory, Chorzów IV, Hajduki Wielkie i Hajduki); Do żadnej z dzielnic nie należała wschodnia część miasta – Park Śląski. Podkreślono przez to jego ponadregionalny charakter. Należy zaznaczyć, że po utworzeniu parku tylko jego część należała do Chorzowa, jednak gdy Katowice rozpoczęły budowę os. Tysiąclecia, potrzebowały więcej gruntu na wykonanie inwestycji. Ostatecznie zawarto porozumienie o wymianie terenów, w wyniku czego cały park znalazł się w Chorzowie.
Dawne osady i kolonie mały|Planetarium mały|Urząd Miasta Chorzowa mały|Deptak – ul. Wolności – zimą Podobnie jak w wielu miastach Górnego Śląska, w świadomości chorzowian przetrwał podział związany z powstawaniem osad robotniczych czy kolonii: Antoniowiec (niem. Antonienhof) – dawny folwark Maciejkowic (ul. Antoniów); Erdmanówka (niem. Erdmannswille) – środkowa część ul. Wolności z okolicami; dawna gmina, która w 1868 r. współtworzyła miasto Królewska Huta; na jej obszarze znajduje się kościół św. Jadwigi Śląskiej; Góra Wandla (niem. Wandelberg) – ul. Katowicka za Rynkiem w stronę Katowic z okolicami; na jej obszarze znajduje się Teatr Rozrywki; Górnołagiewnicka Ligota Górnicza (niem. Ober-Lagiewniker Bergfreiheit) – ul. Truchana z okolicami; Klimzowiec (niem. Klimsawiese) – ul. Gałeczki z okolicami; dawniej kolonia wybudowana wokół młyna Jacka Klimzy, skąd wzięła swoją nazwę; jako część Dolnych Hajduk w 1868 r. Klimzowiec współtworzył miasto Królewska Huta; Kolonia Górnołagiewnicka (niem. Ober-Lagiewniker Kolonie) – wschodnia część ul. 3 Maja i ul. Floriańska z okolicami; na jej obszarze powstał pierwszy królewskohucki kościół katolicki św. Barbary; Kolonia Środkowołagiewnicka (niem. Mittel-Lagiewniker Kolonie) – ul. Dworcowa i północny odcinek ul. Wolności; na jej obszarze znajduje się dzisiejszy Rynek i dworzec kolejowy Chorzów Miasto; Królewska Huta (sensu stricto; niem. Königshütte) – ul. Kalidego z okolicami; najstarsza kolonia huty „Królewskiej”; na jej obszarze powstał pierwszy królewskohucki kościół ewangelicki im. Elżbiety; Maciejkowice (niem. Maczeikowitz) – najdalej na północ wysunięta część obecnego miasta; dawna wieś znajdująca się w sąsiedztwie Chorzowa i Michałkowic (obecnie dzielnica Siemianowic Śl.), do dziś zachowała wiejski charakter; w 1934 r. wraz z gminą Chorzów i miastem Królewska Huta utworzyła miasto Chorzów, od 1939 r. stanowiąc dzielnicę I – Chorzów-Maciejkowice; po II wojnie światowej (do 2009 r.) część dzielnicy III, objętej nazwą Chorzów Stary; od 2009 r. osiedle (jednostka pomocnicza miasta); Nomiarki (niem. Nomiarki) – ul. Nomiarki; część Nomiarek (ul. Żołnierska) została w 1939 r. przyłączona do Świętochłowic; Nowe Hajduki (niem. Neu Heiduk) – południowa część ul. Wolności; dawna gmina, połączona z Królewską Hutą w 1934 r.; Pniaki (niem. Pniaki) – ul. Opolska i Mariańska z okolicami – dawna gmina, powstała z połączenia leżących na zachodzie Pniaków świętochłowickich (niem. Pniaki) oraz Środkowołagiewnickich Pniaków (niem. Mittel-Lagiewniker Pniaki – ul. Mariańska i św. Wojciecha); w 1868 r. gmina Pniaki utworzyła miasto Królewska Huta; na obszarze Środkowołagiewnickich Pniaków znajduje się kościół św. Józefa, a w Pniakach świętochłowickich znajduje się Powiatowy Urząd Pracy; Południowe Łagiewniki (niem. Südlagiewnik) – ul. Krzyżowa z przecznicami, bez kościoła św. Józefa; Szarlociniec (niem. Charlottenhof) – ul. Wandy, Styczyńskiego, Żołnierzy Września, Gwarecka i zachodni odcinek ul. 3 Maja z okolicami; jako pierwsza powstała Kolonia Szarloty (niem. Kolonie Charlotte) przy ul. Wandy, przekształcona później w gminę, do której włączono Świętochłowicką Ligotę Górniczą (zachodnia część ul. 3 Maja z okolicami) i folwark Szarlociniec (niem. Vorwerk Charlottenhof; przy ul. 3 Maja); w 1868 r. rozległa gmina Szalociniec współtworzyła miasto Królewską Hutę; Stary Chorzów (niem. Chorzow) – dawna wieś Chorzów; w wyniku rozwoju przemysłu powstały tu kolonie robotnicze oraz ośrodki przemysłu (huty, kopalnie), z których kilka zostało wydzielonych z gminy, by wraz z innymi koloniami robotniczymi utworzyć w 1868 r. miasto Królewska Huta; Chorzów pozostawał gminą wiejsko-przemysłową aż do połączenia z miastem Królewska Huta w 1934 r.; ze względu na najstarsze tradycje (inna opinia: polityczne motywy połączenia oraz wyboru polsko brzmiącej nazwy Chorzów) nazwą tą objęto całe miasto, a do dzielnicy przylgnęło określenie „Stary”; w 1939 r. utworzono z niego dzielnicę II – Chorzów-Stary; później zasadnicza część Chorzowa III; Świętochłowicka Ligota Górnicza (niem. Schwientochlowitzer Bergfreiheit) – zachodnia część ul. 3 Maja z okolicami; włączona później do Szarlocińca.
Kalendarium historii miasta
1136 – pierwsza wzmianka o osadzie Zversov koło Bytomia w bulli papieża Innocentego II dla biskupa gnieźnieńskiego Jakuba ze Żnina. Nie wiadomo jednak, czy osada ta była późniejszym Chorzowem (Starym), czy też inną miejscowością. 24 czerwca 1257 – akt zezwalający na lokację wsi Chorzów (Chareu) Zakonowi Kanoników Regularnych Grobu Bożego (tzw. bożogrobcom w Miechowie) wydany w Czeladzi przez księcia opolskiego Władysława. 1778 – ks. Ludwik Bojarski, prepozyt parafii katolickiej we wsi Chorzów, odkrył złoża węgla i otworzył pierwsze pole wydobywcze. 1787 – na wniosek księdza Ludwika Bojarskiego kopalnia zostaje nazwana „Fürstin Hedwig” (też „Alte Hedwig”). 15 stycznia 1788 – wizytacja kopalni „Fürstin Hedwig” przez hrabiego Friedricha Wilhelma von Redena oraz Salomona Isaaca, przysięgłego górniczego. 1790–1791 – wykupienie przez rząd pruski za kwotę 30–50 talarów od księdza Ludwika Bojarskiego terenów, na których odkryto złoża węgla kamiennego. 1791 – hr. Friedrich Wilhelm von Reden na odkrytym przez Salomona Isaaca złożu buduje drugą, konkurencyjną dla „Fürstin Hedwig” kopalnię „Krug” nazywaną też „Königliche Kohlenzeche”, zaś sam Salomon Isaac buduje obok kopalnię „Prinz Carl von Hessen” – obie w rejonie dzisiejszej ulicy Księdza Piotra SkargiRoman Adler. Wkład Salomona Isaaca z Pszczyny w uprzemysłowienie Górnego Śląska.. Podczas odkrywki węgla natrafiono na wody solankowe, które dały początek uzdrowisku. 1799 Friedrich Wilhelm von Reden nadał nazwę „Königshütte” (pol. Huta Królewska, huta „Królewska”) nowo otwartemu ośrodkowi metalurgii (na cześć pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III). Jednocześnie dnia 25 września tegoż roku o godz. 18:00 pojawił się ogień w pierwszym piecu, a dwa dni później popłynęła z niego pierwsza surówka; rozpoczęcie w rejonie szybu „Krugschacht” (później szyb „Jacek I”) budowy „Hauptschlüssel-Erbstollen” (Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej). 1800 – kopalnię „Prinz Carl von Hessen” przejmuje skarb pruski i łączy ją z kopalnią „Krug”. Nowo powstała kopalnia zostaje nazwana „König”, później nazwę zmieniono na „Königsgrube” („Król”). 1802 – założenie pierwszej szkoły w przemysłowej kolonii Królewska Huta. 1803 – uruchomienie drugiego pieca w hucie „Królewskiej”. 1804 – otwarcie pierwszego urzędu pocztowego w Królewskiej Hucie. 1809 – powstał Knappschaftslazarett (Szpital Bracki). 1828 – oddanie do użytku (stojącej wtedy jeszcze w lesie) budynków kolonii Erdmannswille (dzisiaj jest to środkowa ul. Wolności). Inwestorem był Theodor Erdmann Sarganek. 1830 – wpis gminy Königshütte (Królewska Huta) do rejestru śląskich miejscowości uzdrowiskowych (specjalność: reumatyzm, artretyzm, choroby skóry, choroby kobiece i stany wyczerpania) – dom kąpielowy „Amalienbad” (nad kanałem „Suez”, w okolicy dzisiejszego Placu Chopina), dom i hotel uzdrowiskowy (ob. ul. Wolności / ul. Jagiellońska) oraz park z muszlą koncertową i budynkiem administracji kurortu (ob. Plac Truchana / ul. Ligoty Górniczej). 1840 – pierwszy kościół w Królewskiej Hucie (ewangelicki pw. Elżbiety). 1845 (15 listopada) – na linii Kolei Górnośląskiej uruchomiono dworzec kolejowy Königshütte (‘Królewska Huta’) w Świętochłowicach (zlikwidowany w 1913 roku). 1850 – wybuch epidemii cholery. 1852 – poświęcenie pierwszego kościoła katolickiego w Królewskiej Hucie (św. Barbary). 1853 odsłonięcie pomnika hrabiego Friedricha Wilhema von Redena (w obecności króla pruskiego) w nowym parku na wzgórzu jego imienia (Park Redena na Wzgórzu Redena); dotarcie Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, drążonej ręcznie z Zabrza do kopalni „Król”. mały|Huta „Laura” w Siemianowicach (XIX w.) 1863 – ukończenie, trwającej od 1799, budowy Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. 1864 – konsekracja kościoła pw. św. Barbary – pierwszej parafii w Królewskiej Hucie (kościół był później w 1896 roku konsekrowany powtórnie w wyniku jego przebudowy).