mały|Ołtarz papieski podczas mszy św. odprawianej przez Benedykta XVI w Monachium 10 września 2006 Ołtarz papieskiHejmej K.: Ołtarze Jana Pawła II. Świątynie jednego dnia, Wydawnictwo PWT, Wrocław 2008, s.16 – określenie przyjęte zwyczajowo i oznaczające budowlę architektoniczną o charakterze sakralnym i tymczasowym, której elementem centralnym jest ołtarz – stół ofiarny, wznoszoną w celu odprawienia Eucharystii z udziałem papieża, przy okazji trwania wizyty apostolskiej, w danym kraju.
Rys historyczny ołtarzy papieskich mały|Projekt ołtarza papieskiego na Jasnej Górze z 1983 W 2002 roku miała miejsce VIII i ostatnia podróż apostolska papieża Jana Pawła II do Polski. Podczas tych pielgrzymek na przyjazd papieża wybudowano blisko sześćdziesiąt ołtarzy papieskich w różnych miastach i w różnych regionach Polski. Papieskie ołtarze lat 80. sprawiały wrażenie przypadkowych, przypominały w większym stopniu projekty budowlane aniżeli świadomie przemyślane wizje architektoniczne. Zdarzały się jednakże sytuacje wyjątkowe, kiedy projektowano dzieło oddziałujące swoją symboliką na przeżycia odbiorców – pielgrzymów, pozostające na stałe w ich pamięci. Tak było w przypadku ołtarza – szałasu w Nowym Targu z pierwszej pielgrzymki (1979 r.) oraz ołtarza – łodzi na gdańskiej Zaspie (1987). Ten pierwszy – jak później pokazała przyszłość – stał się inspiracją dla przyszłych projektantów ołtarzy papieskich na Podhalu i Podkarpaciu.
Zmiany w projektowaniu ołtarzy papieskich nastąpiły w latach 90. Punktem kulminacyjnym stały się wizyty papieskie w 1997 i 1999 roku – szczególnie ta druga przyniosła zadowalające efekty w postaci wielu różnorodnych i twórczych rozwiązań. Warto zaznaczyć, że zmiany w projektowaniu ołtarzy papieskich były wynikiem procesu dojrzewania, kształtowania się świadomości przestrzennej całego społeczeństwa: projektantów i odbiorców dzieł architektonicznych – inwestorów, pielgrzymów, etc. Historie ołtarzy papieskich, budowanych od 1979 r. do 2002 r. kończyły się, w większości przypadków, wraz z zakończeniem wizyt papieskich w poszczególnych miastach, a w konsekwencji ich zapomnieniem. Na taki bieg wydarzeń miało wpływ wiele istotnych czynników. Najistotniejszym z nich był wybór lokalizacji ołtarza papieskiego i sektorów. Najczęściej ołtarze papieskie zlokalizowane były na terenie lotnisk, na tzw. terenach zielonych w zabudowie miejskiej, co właściwie uniemożliwiało podjęcie decyzji o zmianie charakteru obiektu z tymczasowego na obiekt o charakterze stałym. Bądź to z powodu komplikacji prawnych, bądź z powodów czysto praktycznych jak zapewnienie odpowiedniego bezpieczeństwa pielgrzymom odwiedzającym miejsce dawnej celebry.
W celu upamiętnienia uroczystości pielgrzymkowych, tu i ówdzie – w miejscach ich sprawowania – pozostawiano krzyże. Inne pamiątki takie jak stoły ofiarne, trafiały do nowo budowanych kościołów, trony papieskie znajdowały swoje miejsce w muzeach, natomiast wiele rzeźb i obrazów przeznaczono na wystrój świątyń. Bywało również i tak, że projekty niektórych papieskich ołtarzy wykorzystywano przy budowie nowych obiektów, np. kaplicGmyz C.: Na szlaku ołtarzy, Architektura-murator, nr 6/1999, Warszawa 1999, s. 67. Ewenementem w skali całego kraju okazały się ołtarze papieskie zbudowane na obszarze regionu Karpat, tj. w Starym Sączu i w Ludźmierzu – które z czasem przekształciły się w nowe ośrodki pielgrzymkowe. Charakterystycznym zjawiskiem jest fakt, iż wszystkie ołtarze tej części Polski łączy nie tylko podobna architektura, ale również taki sam los po zakończeniu pielgrzymek. Ołtarze te nie tylko nie zniknęły z przestrzeni miasta, ale stały się trwałym znakiem w niej, a także w świadomości społeczeństwa – spełniając nowe idee i założenia, w nowej rzeczywistości. Wznoszone w sąsiedztwie wielkich i ważnych, pod względem religijnym i kulturowym, sanktuariów – po wizycie papieskiej – zaczęły spełniać role ośrodków pielgrzymkowych.
Ołtarz papieski – bogactwo treści symbolicznych Analizując rozwiązania ołtarzy papieskich, z różnych regionów Polski i świata, można zauważyć istnienie elementów stałych w przestrzeni – elementów architektonicznych i urbanistycznych. Należą do nich: ołtarz papieski – „scena” – jego architektoniczna forma jest dominantą układu przestrzennego, sektorów dla pielgrzymów wraz z dojazdami sektory dla pielgrzymów – „widownia” – zazwyczaj zaprojektowane na planie amfiteatralnym, pomiędzy drogami promieniście rozchodzącymi się od ołtarza, połączonymi strategicznie z układem urbanistycznym miastaHejmej K., op. cit., s. 16.
mały|lewo|Ołtarz papieski w Białymstoku przed sanktuarium Miłosierdzia Bożego Ołtarz papieski i sektory dla pielgrzymów tworzą materialną świątynię pod nieboskłonem – świątynię wzniesioną na konkretną uroczystość, z udziałem papieża. Na podstawie wielu opracowań naukowych można wywnioskować, że pewne elementy kompozycyjne w świątyni chrześcijańskiej, w warstwie znaczeniowej posiadają cechy wspólne wielu religiom. Są nimi m.in. ołtarz ofiarny na podwyższeniu – święta Góra; święty obszar, strefa sacrum i profanum – wnętrze świątyni i zewnętrze; kosmos, wszechświat – sklepienie świątyni; oś świata (axis mundi) – elementy pionowe świątyni, np. wieża. Opierając się na opracowaniach naukowych M. EliadeEliade M.: Sacrum, mit, historia; Warszawa, 1970, stwierdzamy: Architektura sakralna podejmuje i rozwija symbolikę kosmologiczną. Doświadczenie sakralnej przestrzeni umożliwia człowiekowi religijnemu „założenie swojego świata”: tam, gdzie sacrum przejawia się w przestrzeni. Wszechświat znajduje zatem swój symboliczny odpowiednik w sklepieniu świątyni, a ziemia widziana jest w podstawie świątyni i jej konstrukcji nośnej – kolumnach i ścianach. Ołtarz papieski wraz z otoczeniem, które tworzą pielgrzymi i przestrzeń otwarta, konstruują naturalną świątynię.
Ołtarz papieski – forma i symbol Na kreowanie symbolicznej formy ołtarza miały wpływ następujące czynniki: po pierwsze: motto pielgrzymki – przesłanie papieskie po drugie: tradycje danego regionu – symbol miejsca po trzecie: emocjonalny stosunek do osoby papieża PolakaHejmej K., op. cit., s. 40
Dokonując analizy ołtarzy papieskich zrealizowanych w Polsce, w latach 1979–2002, można stwierdzić istnienie dwóch typów ołtarzy papieskich: 1. ołtarz – symboliczna forma, którego elementem wyróżniającym była forma architektoniczna, oddziałująca na emocje odbiorców – pielgrzymów. Treści religijne i niereligijne przedstawiano posługując się metodami architektonicznymi. 2. ołtarz – symboliczna dekoracja, którego rozwiązanie ograniczało się do płaszczyzny funkcjonalnej i estetycznej. Treści religijne i niereligijne przedstawiano posługując się metodami plastycznymi. W stosunku do powyższego mapa lokalizacji ołtarzy papieskich w poszczególnych miastach Polski, zrealizowanych w latach 1979–2002, przedstawia się następująco: w przypadku ołtarzy-symbolicznych form: Nowy Targ (1979) – lotnisko, Gdańsk (1987) – teren dzielnicy mieszkaniowej Zaspa, Zakopane (1997) – plac przy podstawie skoczni narciarskiej, Sopot (1999) – teren sopockich wyścigów konnych, Pelplin (1999) – błonia, Elbląg (1999) – lotnisko sportowe, Drohiczyn (1999) – szkolny teren sportowy, Sosnowiec (1999) – błonia, Gliwice (1999) – lotnisko, Kraków (1999, 2002) – Błonia krakowskie, Ełk (1999) – główny miejski plac zgromadzeń; w przypadku ołtarzy – symbolicznych dekoracji: Kalwaria Zebrzydowska (1979) – plac przed sanktuarium: został wykorzystany istniejący ołtarz polowy, wykonany na potrzeby lokalnych uroczystości, Częstochowa (1979, 1983, 1987, 1991, 1997, 1999) – plac przed sanktuarium, przy wałach klasztornych – wykorzystano podobnie jak w Kalwarii Zebrzydowskiej, istniejący ołtarz polowy, Kraków (1979, 1983, 1987, 1991, 1997) – Błonia krakowskie, Oświęcim (1979) – teren dawnego obozu zagłady, Gniezno (1979) – błonia, Warszawa (1979) – plac Zwycięstwa, Warszawa (1983) – Stadion Dziesięciolecia, Warszawa (1987) – plac Defilad, Warszawa (1991, 1999) – plac Piłsudskiego, Niepokalanów (1983) – błonia, Poznań (1983) – teren wypoczynkowo-sportowy, Katowice (1983) – lotnisko sportowe, Wrocław (1983) – hipodrom, Lublin (1987) – teren dzielnicy mieszkaniowej Czuby, Tarnów (1987) – teren osiedla mieszkaniowego „Jasna II”, Szczecin (1987) – Jasne Błonia – plac w centrum miasta, Gdynia (1987) – skwer Kościuszki, nad morzem, Łódź (1987) – lotnisko, Rzeszów (1991) – lotnisko, Przemyśl (1991) – błonia, Olsztyn (1991) – błonia, Koszalin (1991) – plac przed kościołem św. Ducha, Kielce (1991) – lotnisko sportowe, Radom (1991) – lotnisko wojskowe, Łomża (1991) – plac przy kościele Miłosierdzia Bożego, Białystok (1991) – lotnisko sportowe, Skoczów (1995) – wzgórze Kaplicówka, Bielsko-Biała (1995) – płyta dworca PKS, Legnica (1997) – dawne lotnisko wojsk radzieckich, Wrocław (1997) – plac rekreacyjny w centrum miasta, Gniezno (1997) – plac przed katedrą gnieźnieńską, Kalisz (1997) – plac przed katedrą kaliską, Poznań (1997) – plac A. Mickiewicza, Krosno (1997) – lotnisko.
Ołtarze – symboliczne formy Wzorem świadomej współpracy pomiędzy projektantem, inwestorem i wykonawcą dzieła były ołtarze papieskie lat 90. – w szczególności ołtarz papieski w Zakopanem (1997), Ludźmierzu (1991), a także większość ołtarzy wykonanych z okazji VII pielgrzymki papieża do Polski, w 1999 roku. W nurt ten, ołtarzy-symboli, wpisują się również ołtarze zrealizowane w dwóch przeciwległych regionach Polski: ołtarz-szałas w Nowym Targu (1979), a także ołtarz-łódź zrealizowany w Gdańsku (1987). Ten pierwszy stał się inspiracją dla projektantów ołtarzy papieskich regionu Karpat: w Ludźmierzu, Zakopanem i Starym Sączu, w latach 1991–1999. Symbolika ołtarza, którego autorem był arch. Tadeusz Jędrysko, nawiązywała do tradycji regionu Podhala – formalnie wyrażonej w postaci szałasu pasterskiego. Sektory dla pielgrzymów, wokół ołtarza, zaprojektowano dla około 400 tysięcy osób, na terenie lotniska. Całość założenia – ołtarz papieski i sektory dla pielgrzymów, wykonano zaledwie w ciągu 10 dniPrzy wznoszeniu konstrukcji ołtarza pracowało 8 osób – cieśli z okolicznych miejscowości, natomiast pozostałe prace wykonywało 50–60 robotników. Służbę porządkową w sektorach, podczas trwania uroczystości, pełniło ok. 3 tysiące górali. Integralną częścią głównych uroczystości był program muzyczno-wokalnyWykonany przez górali, ubranych w regionalne stroje oraz 400–osobowy, mieszany chór, który w połączeniu z kompozycją przestrzenną ołtarza papieskiego, w stylistyce podhalańskiej, stanowił całościowe dzieło, świadczące o kulturze tego regionu. Po wizycie papieskiej ołtarz został rozmontowany. Niektóre elementy kompozycyjne ołtarza, takie jak: krzyż, listwy ozdobne, tron papieski, a także mównica trafiły do kościoła parafialnego NSPJ w Nowym Targu, przy którym w rocznicę wizyty apostolskiej, Jana Pawła II na Podhalu, otwarto pierwsze wtedy w Polsce muzeum poświęcone pamięci pobytu papieża w Polsce, w 1979 roku.