thumb|230px|Fragment sztychu Bydgoszczy wykonanego przez Erika Dahlbergha w 1657 roku. Wskazany strzałką jest kościół mariacki karmelitów. Na prawo od niego kościół Klarysek, a między nimi dwie wieże Bramy Gdańskiej. Na pierwszym planie znajduje się Brama Kujawska, a po lewej wieża ratuszowa. thumb|230px|Plan klasztoru z XVI–XVIII w. – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890 roku. Wskazany strzałką jest kościół karmelicki pw. Najświętszej Marii Panny. Klasztor i kościół sióstr Klarysek znajdują się u góry mapki. thumb|230px|Przebudowana w 1878 roku fasada dawnego budynku klasztornego klarysek (obecnie Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy) thumb|230px|Dawny budynek klasztorny z widoczną przebudowaną fasadą thumb|230px|Kościół o zmierzchu thumb|230px|Ołtarz główny z obrazem „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” thumb|230px|Kaplica kapłańska Wojciecha Łochowskiego (1646) thumb|230px|Krata w łuku tęczowym thumb|230px|Polichromowany strop nawy z XVII wieku thumb|230px|Kapliczka między dawnym kościołem i klasztorem klarysek thumb|230px|Epitafium ksieni Zofii Smoszewskiej Klasztor Klarysek w Bydgoszczy – konwent klarysek w zakonnej prowincji polskiej, od 1628 roku w prowincji wielkopolskiej, istniejący w latach 1615–1835 w Bydgoszczy. Do chwili obecnej zachował się kościół konwentualny (obecnie kościół rektorski kapucynów) oraz fragment zabudowań klasztornych, w latach 1837–1937 mieszczący szpital miejski, a od 1945 roku w gestii Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy.
Historia Bernardynki w Bydgoszczy Ulokowanie w Bydgoszczy konwentu klarysek poprzedziło powstanie 120 lat wcześniej żeńskiej zakonnej wspólnoty, nazywanej bernardynkami, związanej z klasztorem bernardynów bydgoskichKlasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych. Praca zbiorowa pod red. Ks. Hieronima Eug. Wyczawskiego OFM. Wydawnictwo Bernardynów „Calvarianum”. Kalwaria Zebrzydowska 1985, str. 504–505.. Początki tej wspólnoty miały miejsce w końcu XV wieku, niedługo po fundacji bydgoskiego klasztoru bernardynów w 1480 rokuTego rodzaju wspólnoty, oparte na trzeciej regule św. Franciszka, powstawały z reguły przy wszystkich XV-wiecznych klasztorach bernardynów. Wiadomości o kongregacji bydgoskiej są bardzo skąpe. Wiadomo, że siostry ślubowały posłuszeństwo i czystość, natomiast nie składały ślubu ubóstwa, czego dowodem jest fakt testamentarnej darowizny na rzecz bernardynów w 1553 roku przez siostrę Emerencjanę.
Istniały wątpliwości, komu siostry podlegają, czy jak wszędzie przełożonym bernardynów, czy też miejscowemu biskupowi. W tej sprawie zachował się zapis w kronice bydgoskich bernardynów z 1590 roku: „Ks. Sabastian Paulinus, proboszcz i oficjał bydgoski, zaczął dokuczać zakonnicom III Zakonu w Bydgoszczy, które w tym czasie były jeszcze w małej liczbie, obłożył je cenzurami kościelnymi z powodu zaległości w płaceniu pewnego podatku z domu, w którym mieszkały, ale został zganiony przez Hannibala z Kapui, nuncjusza apostolskiego w Polsce”. Z kontekstu wynika, że skargę do nuncjatury w obronie sióstr wnieśli bernardyni, a nuncjusz wziął zakonnice wyraźnie w obronę i ostrzegł oficjała, że użyje wobec niego całej swej władzy, jeżeli będzie w dalszym ciągu niepokoił zakonnice, które przecież nie należą do jego jurysdykcji. Siostry mieszkały w domu znajdującym się naprzeciw kościoła św. Idziego, znajdującego się w pobliżu kościoła bernardynów, a do którego chodziły na nabożeństwa. Niektóre z zakonnic zostały pochowane w kryptach kościoła bernardynów.
Fundacja klasztoru Inicjatorami osadzenia klarysek w Bydgoszczy byli: Zofia z Potulic Czarnkowska (wojewodzina kaliska), Andrzej Rozdrażewski (nie pełniący funkcji publicznych właściciel wsi Smarzykowo i Królikowo) i Kasper Zebrzydowski z Więcborka (kasztelan kaliski), którzy w 1614 roku zwrócili się do biskupa włocławskiego Wawrzyńca Gembickiego i króla Zygmunta III Wazy z prośbą o zezwolenie na założenie klasztoru klarysek w Bydgoszczy. Starania podjęte w tym kierunku popierał też znany z klerykalnych przekonań, ówczesny starosta bydgoski Maciej Smogulecki. Fundatorzy zaproponowali, by pierwszą ksienią klasztoru została siostra Andrzeja Rozdrażewskiego – Anna z Rozdrażewskich Smoszewska, która była już poprzednio przełożoną bernardynek poznańskichBiskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991..
4 listopada 1614 roku odbyło się w klasztorze karmelitów bydgoskich spotkanie organizacyjne, w którym uczestniczyli biskup kujawski Wawrzyniec Gembicki, kasztelan śremski Piotr Czarnkowski, starosta bydgoski Maciej Smogulecki oraz kanonicy włocławscy i kruszwiccy. Korespondencję w sprawie założenia klasztoru prowadzili w imieniu Zofii Smoszewskiej bernardyni. 29 marca 1614 roku kardynał Borghese zezwolił na utworzenie klasztoru pismem datowanym z Rzymu do nuncjusza papieskiego przy dworze króla Zygmunta III Wazy, który z kolei przystąpił do powołania do życia klasztoru klarysek w BydgoszczyKościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan..
Początkowo ustalono, że klasztor zostanie zbudowany w pobliżu kościoła Św. Idziego, gdzie okoliczne domy zamieszkiwały uprzednio bernardynki bydgoskie. Jeden z domów zakupił Andrzej Rozdrażewski, a pozostałe trzy stanowiące własność proboszcza bydgoskiego, wydzierżawił oraz zakupił z własnych pieniędzy wszystko, co było potrzebne do egzystancji zakonnicom. Rolę świątyni konwentualnej spełniał kościół św. Idziego.
15 maja 1615 roku, papież Paweł V potwierdził fundację klasztoru klarysek bydgoskich i mianował pierwszą ich przełożoną Annę z Rozdrażewa Smoszewską. Jako fundator klasztoru wymieniony został Andrzej Rozdrażewski oraz jego krewni. W dokumencie erekcyjnym papież zobowiązał fundatorów do zbudowania klasztoru wraz z przylegającym do niego kościołem. Ustalił równocześnie, że klasztor winien być wyposażony dla 12 zakonnic oraz zwrócił uwagę na konieczność odpowiedniego zabezpieczenia klauzuryBartoszyńska-Potemska Albina: Dzieje i architektura kościoła i klasztoru Klarysek w Bydgoszczy. [w.] Prace komisji sztuki t. I: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria D: 1965.. Bydgoski konwent obowiązywały od tego momentu wszystkie ustawy i przywileje nadane przez stolicę apostolską klasztorom reguły św. Klary.
Pierwsze klaryski, tj. Zofia Anna z Rozdrażewa Smoszewska i dwie jej towarzyszki przybyły do Bydgoszczy z Poznania w dzień św. Małgorzaty, 13 lipca 1615 roku. Zakonnice zatrzymały się w zabudowaniach przy kościele św. Idziego. W kwietniu 1616 roku, ówczesny burmistrz Bydgoszczy Jan Piekarski i rada miejska ofiarowali klaryskom dwa domy z ogrodami, położone naprzeciw kościoła św. Ducha, co zainicjowało budowę klasztoru na przedmieściu Gdańskim. Budowa postępowała tak szybko, że już 11 listopada 1618 roku siostry zakonne w asyście trzech komisarzy biskupa Pawła Wołuckiego przeniosły się do nowej siedziby. Był to wówczas wolnostojący, piętrowy budynek po północnej stronie kościoła Św. Ducha, ustawiony szczytem do ul. Gdańskiej, pokryty dachówką ceramiczną (przełożoną w 1730 roku)Jankowski Aleksander. Kościół Klarysek pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999. W tym czasie do świątyni Św. Ducha zaczęto dobudowywać nawę i w ten sposób dawny kościół szpitalny stał się prezbiterium kościoła konwentualnego Klarysek.
24 kwietnia 1619 roku, biskup Paweł Wołucki otrzymał od rady miejskiej prawo patronatu do kościoła Św. Ducha i kościoła klasztornego oraz oficjalnie potwierdził ich przenosiny do murowanego budynku na przedmieściu Gdańskim. Być może prace budowlane polegały na rozbudowie istniejących już obiektów, gdyż w budynku klasztornym (ob. Muzeum Okręgowym) znaleziono tablicę z datą 1593 rokuBartowski Krzysztof: Najstarszy kościół szpitalny w Bydgoszczy, a klasztor ss. Klarysek – zarys dziejów i problematyki konserwatorskiej. [w.] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 7. Bydgoszcz 2002.
Uposażenie klasztoru U podstaw uposażenia konwentu bydgoskiego legły zapisy osób prywatnych spośród patrycjatu bydgoskiego i okolicznej szlachty, jak też magistratu Bydgoszczy. Głównym donatorem wymienionym w brewe papieskim był Andrzej Rozdrażewski wraz ze swoimi krewnymi. Poważne sumy na uposażenie klasztoru przedłożyli ponadto Zofia Potulicka, żona Andrzeja Czarnkowskiego wojewody kaliskiego oraz Kacper Zebrzydowski z Więcborka, jej krewny z linii ojcowskiej.
Budowa od 1616 roku klasztoru i dobudowanie nawy do kaplicy Św. Ducha wymagało dużych nakładów finansowych, tym bardziej, że zamierzenia te zrealizowano w stosunkowo krótkim czasie. Nic też dziwnego, że od roku 1615 w dokumentach występowały najrozmaitsze legacje na rzecz klasztoru i kościoła. Zapisy czyniły nie tylko osoby prywatne, ale i Rada Miejska, która wskutek darowizn zainicjowała przeniesienie siedziby klarysek z przedmieścia Kujawskiego na przedmieście Gdańskie.
W XVII–XVIII wieku kolejni prywatni fundatorzy powiększali stan posiadania konwentu oraz upiększali świątynię konwentualną. W 1636 roku. Anna Modlibogowa z Kruszyna ufundowała wielki ołtarz kościoła, a w 1646 roku, powstała kaplica kapłańska ufundowana przez burmistrza Bydgoszczy – Wojciecha Łochowskiego.
W roku 1730 wstąpiła do zakonu wdowa Helena Zkoraczewska Złotnicka, szczególnie zasłużona dla klasztoru. Ofiarowała ona klasztorowi znaczną część swoich majętności, co umożliwiło liczne inwestycje, m.in. przełożenie dachówki nad refektarzem dolnym i górnym oraz remont wszystkich okien w kościele. Odrestaurowano także dworek spowiednika, zabudowania gospodarcze, założono lampę wieczną, zegar w refektarzu i pozytyw na chórze.
W skład majątku klasztoru wchodziły grunty orne, m.in. w Czarnkowie, Złotnikach Kujawskich i w Mochlu. Nieruchomości klasztorne na przedmieściu Bydgoszczy obejmowały obszar między dzisiejszymi ulicami: Gdańską, Jagiellońską, Konarskiego i placem Wolności. Na tym obszarze znajdował się m.in. ogród klasztorny ze stawami rybnymi, w XIX wieku przekształcony w park regencyjny, a po 1920 roku, w park im. Kazimierza WielkiegoJaniszewska-Mincer Barbara. Z dziejów klasztoru i kościoła Klarysek. [w.] Kalendarz Bydgoski 1985..
Kościół i zabudowania klasztorne Kościół i klasztor reguły św. Klary w Bydgoszczy zbudowano na Przedmieściu Gdańskim, na północ od Bramy Gdańskiej, przy drodze prowadzącej do Myślęcinka. Zlokalizowanie tych budowli poza murami miejskimi, podobnie jak i wcześniej powstałych klasztorów Karmelitów (1397) i Bernardynów (1480), odpowiada powszechnym wówczas tendencjom w zakresie sytuowania klasztorów, szpitali i przytułków. Klasztory kontemplacyjne wymagały odosobnienia i pewnej izolacji od gwarnych skupisk ludzkich, a jednocześnie stanowiły rodzaj fortów przed murami miejskimi.
Jedyny dokładny opis kościoła i klasztoru oraz wszystkich dóbr historycznych zakonu klarysek w Bydgoszczy pochodzi z wizytacji generalnej, przeprowadzonej w 1760 roku. W protokołach wizytacyjnych z innych lat nie ma dokładniejszych opisów kościoła i klasztoru. Protokół z wizyty, spisany na 72 stronach, znajduje się w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Wynika z niego, że kościół otaczał cmentarz, otoczony parkanem, w którym umieszczona była brama oraz dwie furtki. Na cmentarzu znajdowała się drewniana dzwonnica, w której zawieszony był dzwon nazwany imieniem św. Marcina Biskupa. W latach 1683–1696 poświęcono nowe dzwony cmentarne oraz nowy krucyfiks w przedsionku klasztornym.
Kościół