Muzeum Kościuszkowskie – placówka muzealna przy Kopcu Kościuszki w Krakowie, mieszcząca się w Forcie nr 2 „Kościuszko”.
Historia powstania Muzeum Kościuszkowskiego 24 listopada 1820 został powołany Komitet Kopca Kościuszki, który oprócz budowy kopca i opieki nad symboliczną mogiłą naczelnika stanowić miał ośrodek pamięci kościuszkowskiej. Gromadzono pamiątki związane z osobą Kościuszki oraz dziejami insurekcji 1794. Prezesi komitetu sprawowali opiekę nad zgromadzonymi pamiątkami. Opiekunami kolekcji byli kolejno: Franciszek Paszkowski (1853–1926), sekretarz Komitetu Klemens Bąkowski, po jego śmierci (zm. 1938) Karol Estreicher (początkowo członek komisji, od 1952 prezes). Karol Estreicher w 1963 założył pierwszą księgę inwentarzową zbiorów, której prowadzenie w 1975 przejęła Elżbieta Błażewska (1944–2018), kustosz Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Karol Estreicher jako pierwszy zaproponował założenie Muzeum Kościuszkowskiego w zabudowaniach fortu Kościuszko. Zalążkiem tej inicjatywy była niewielka ekspozycja pamiątek w kaplicy błogosławionej Bronisławy. Stała się ona celem kilku kradzieży i w związku z tym pozostałe zbiory zostały przeniesione do Muzeum UJ, Pałacu Sztuki, piwnic kamienicy przy ul. św. Jana 12 (siedziba Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa), do Collegium Maius. W 1977, po ustąpieniu Estreichera ze stanowiska dyrektora Muzeum UJ, kolekcja została rozproszona. W 1994 powołano nowego prezesa Komitetu Mieczysława Rokosza, który rozpoczął dzieło scalenia zbiorów i ponownie wystąpił z inicjatywą utworzenia Muzeum Kościuszkowskiego w zabudowaniach fortu.
11 marca 1994 na mocy uchwały Rady Miasta Krakowa przekazano na cel powołania muzeum Bastion V z kaponierą fortu Kościuszko. 28 maja 1994 w kaponierze otwarto pierwszą wystawę stałą Insurekcja i tradycje kościuszkowskie w Krakowie (autor scenariusza Michał Niezabitowski, projekt plastyczny P. Górecki). Po przeprowadzeniu doraźnego remontu Bastionu V, 8 maja 2003 na 1. piętrze otwarto nową wystawę stałą pod dotychczasowym tytułem, wzbogaconą o gromadzone w dalszym ciągu zabytki kościuszkowskie. Na ścianie szczytowej bastionu umieszczono napis „Muzeum”. Kolejna wystawa stała pod nowym tytułem Tadeusz Kościuszko. Rozdział pierwszy została otwarta 28 listopada 2011 (autor scenariusza Michał Niezabitowski, projekt plastyczny Łukasz Sarnat).
16 września 2008 na mocy zarządzenia prezydenta miasta Krakowa Komitet pozyskał do celów muzealnych kurtynę łączącą Bastion V z dawną bramą wjazdową do fortu. W latach 2018–2020 przeprowadzono kompleksowy remont konserwatorski Bastionu V, kurtyny, zadaszono dziedziniec między bastionem i kurtyną, wytyczono parking, na wyższej kondygnacji kurtyny utworzono centrum konferencyjno – recepcyjne. 16 października 2020 w części przyziemia kurtyny i na 1. kondygnacji bastionu otwarto nową wystawę stałą Kościuszko, bohater wciąż potrzebny na motywach scenariusza Niezabitowskiego (wykonanie Adventure Multimedialne Muzea i Koza Nostra Studio).
W latach 2019–2020 dokonano inwentaryzacji zbiorów. Według stanu na 31 grudnia 2020 liczba muzealiów liczyła 460 pozycji, inwentarz księgozbioru – 1901 pozycji.
Wystawa stała w muzeum (2025) Od otwarcia w 2020 w dalszym ciągu można zwiedzić multimedialną i interaktywną wystawę Kościuszko, bohater wciąż potrzebny. Wątki z życia Tadeusza Kościuszki zamknięto w kapsułach pamięci, które wypełnione są efektami dźwiękowymi i wizualnymi. Skupiają one w sobie wątki z życia bohatera wystawy i prowadzą widza od jego domu rodzinnego w białoruskiej Mereczowszczyźnie, do Szkoły Kadetów w Warszawie, przez Filadelfię i lata wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, wojnę z Rosją w obronie Konstytucji 3 Maja, na krakowski Rynek gdzie Kościuszko składał przysięgę. Kolejne przestrzenie opowiadają o rozpoczęciu powstania, bitwie pod Racławicami, klęsce w bitwie pod Maciejowicami, niewoli w Petersburgu, emigracji aż do śmierci Kościuszki.
W muzeum znajdują się też cenne eksponaty związane z naczelnikiem m.in. oryginalne drzwi do dworu w Miłocicach, gdzie Tadeusz Kościuszko odpoczywał po bitwie pod Racławicami i napisał raport do narodu o zwycięstwie, należący do niego ryngraf z Matką Boską Częstochowską, jego szabla, mundur kadeta Szkoły Rycerskiej, pierścionek z wizerunkiem Kościuszki z 1792 i wiele innych.
Galeria zdjęć
Przypisy Encyklopedia Krakowa. T. 1. Kraków: Wydawnictwo Biblioteka Kraków i Muzeum Krakowa, 2023, s. 398, . Kościuszko bohater wciąż potrzebny. Przewodnik po wystawie stałej. Kraków: Komitet Kopca Kościuszki w Krakowie, 2021, s. 31-117, . Kościuszko bohater wciąż potrzebny. Przewodnik po wystawie stałej. Kraków: Komitet Kopca Kościuszki w Krakowie, 2021, s. 11, .
Kategoria:Muzea biograficzne w Krakowie Kategoria:Zwierzyniec (Kraków)