Historia teatru – obejmuje rozwój sztuki na przestrzeni minionych 2500 lat. Elementy performatywne są obecne w każdym społeczeństwie, zwyczajowo rozróżnia się teatr jako formę sztuki i rozrywki oraz elementy teatralne lub performatywne obecne w ramach innych działań. Historia teatru dotyczy przede wszystkim powstania i rozwoju teatru jako działalności autonomicznej. Od czasów klasycznych Aten w VI wieku p.n.e. różne formy teatru rozwijały się w kulturach na całym świecie.
Teatr w Europie i Stanach Zjednoczonych Starożytna Grecja Dla Greków teatr był świętem obcowania ze sztuką, konkursem poetyckim i muzycznym, okazją do spotkań całej społeczności, a także zaproszonych gości spoza niej (np. w Atenach spotykało się przy takiej okazji od 14 do 30 tysięcy widzów). Sama fabuła nie miała większego znaczenia – była bowiem oparta na mitach, które każdy dobrze w tamtych czasach znał, lub na nieobcych ludziom wydarzeniach rozgrywających się w czasach im współczesnych. Teatr grecki pełnił funkcje estetyczną, propagandową, informował i dostarczał rozrywki (tylko mężczyznom, ponieważ tylko oni mogli oglądać przedstawienia i grać w sztuce). thumb|Scena ze starogreckiej farsy-burleski (komedii flyackiej) na malowidle naczynia z połowy IV wieku p.n.e.
Źródła teatru Sztuka ta ma swoje źródła w starożytnych formach kultu religijnego. Pochodzi od dionizji – świąt w starożytnej Grecji organizowanych na cześć Dionizosa – boga wina, urodzajów, a także narodzin i śmierci. (Według innej koncepcji człowiek od najmłodszych lat ma skłonności do naśladowania – teoria Arystotelesa).
Wykształcenie się form teatralnych
W starożytnej Grecji wykształcił się jeden z rodzajów literackich – dramat. Z dytyrambów – pieśni śpiewanych ku chwale Dionizosa – wykształcił się dialog koryfeusza (czyli przewodnika chóru) z chóremDytyramb, w: M. Głowiński i in., Podręczny słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, s. 69.. Koryfeusz stał się też prototypem aktora. Z Dionizji Wielkich, czyli obrzędów i procesji urządzanych wiosną w miastach narodziła się tragediaTragedia, w: M. Głowiński i in., Podręczny słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, s. 319.. Z kolei Dionizje Małe, święta ku czci Dionizosa obchodzone jesienią na wsiach, dały początek komediiKomedia, w: M. Głowiński i in., Podręczny słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, s. 141..
Po raz pierwszy aktora wprowadził w 534 roku p.n.e. Tespis. Później Ajschylos dołączył drugiego aktora, a Sofokles uznał za stosowne wprowadzenie aktora trzeciego. W jednym czasie na scenie starogreckiego teatru nie pojawiało się więcej niż trzech aktorów. Aktorzy występowali w kolorowych maskach, które odzwierciedlały nastrój granej przez nich postaci.
Miejsce spektakli, ich czas trwania Pierwsze przedstawienia odbywały się po prostu tam, gdzie mogliby się zebrać mieszkańcy całego miasta i obejrzeć duże widowisko, np. na zboczach wzgórz. Miało to poniekąd związek z ideą sztuki greckiej, głoszącej przyjaźń i zgodę z naturą. Pokazy spektakli zaczynały się o wschodzie słońca, a kończyły o jego zachodzie; odbywały się przez kilka dni z rzęduA. Banach, Wybór maski: 11 teatrów klasycznych, Wrocław 1984..
Amfiteatr
Miejsce, w którym odbywało się przedstawienie miało kształt amfiteatru. Wyróżniano tam następujące elementy: teatron – miejsce dla publiczności, orchestra – miejsce dla chóru (okrągła powierzchnia amfiteatru), proskenion – nieszerokie prostokątne podwyższenie, na nim pokazywali się artyści (było to miejsce niezwykle krótkich spotkań chóru z aktorem), skene (gr. skene – ‘buda’) – budynek z pięknymi kolumnami, przypominał wyglądem świątynię lub pałac. Miał zwykle front z trzema parami drzwi, przez które wchodzili i wychodzili aktorzy, Stowarzyszenie absolwentów ZWZ w Wolsztynie..
Struktura spektaklu Wejście chóru nazywano parodos, pierwsze słowo (pierwszą kwestię aktorów) – prologos. Z kolei zejście chóru to eksodos, a ostatnie słowo to epilog. Partie chóru nazywano stasimonami, a jego funkcją było komentowanie, dopowiadanie oraz charakteryzowanie postaci i wydarzeń. Aktorami byli wyłącznie mężczyźni. Ich kwestie nazywano epeisodiami.
Odbiór sztuki, kostiumy aktorów Z odległych miejsc zajmowanych przez widzów nie zawsze można było dobrze widzieć aktora, jednak odbiór przedstawienia ułatwiały dobra akustyka i odpowiednio skonstruowana maska zwiększająca natężenie dźwięku mowy aktora. Duże znaczenie miały też stroje – z daleka widoczne kostiumy w zdecydowanych kolorach (tuniki). Kolory były związane z odgrywanymi rolami (np. tunika biała oznaczała postać pozytywną, niewinną). Aktorzy nosili peruki (onkosy) oraz drewniane obuwie (tzw. koturny, których wysokość sięgała nawet 70 cm).
Twórcy repertuaru Arystofanes (ok. 446 – ok. 386 p.n.e.) Ajschylos (Eschyl; 525–456 p.n.e.) Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.) Sofokles (496–406 p.n.e.)
Starożytny Rzym thumb|Rzymskie uliczne przedstawienie teatralne (pompejańska mozaika Dioskuridesa z Samos, II w. p.n.e./I w. n.e.) U podłoża teatru starorzymskiego leży teatr starożytnej Grecji. Często aktorami w Rzymie byli właśnie Grecy. Znacznie częściej wystawiano jednak komedie niż tragedie. Pierwsze przedstawienia były – tak jak w Grecji – związane z obrzędami religijnymi. Potem stały się samodzielnymi widowiskami. Fundatorami tych kosztownych przedsięwzięć byli zamożni obywatele.
W starożytnym Rzymie wykształcił się nowy typ spektaklu mimicznego oraz pantomima, w której pojawiał się tylko jeden aktor. Z towarzyszeniem śpiewów i tańców przedstawiał on wybraną historię z mitologii greckiej. Występowali – podobnie jak w Grecji – sami mężczyźni, jedynie w przedstawieniach mimicznych pojawiały się czasem kobiety. Początkowo aktorzy nie zakładali masek, występowali jednak w perukach. Z czasem zaczęli zakładać lekkie maski, które miały wyobrażać różne postacie.
Pierwsze przedstawienie starożytnego Rzymu datuje się na rok 364 p.n.e. (widowisko ludi scaenici – występy mimiczne zespołu z Etrurii z towarzyszeniem tańców, śpiewów i przy akompaniamencie fletu). Występ ten był jednocześnie przebłagiwaniem bogów. Kolejnym istotnym wydarzeniem było 4-dniowe święto Ludi Romani w 387 p.n.e. Od tej pory Ludi Romani wystawiano każdego roku we wrześniu. Później zaczęto też wystawiać Ludi Plebeii w listopadzie, Ludi Ceriales i Ludi Megalenses ku czci bogini Kybele w kwietniu, a także Ludi Apollinares w lipcu.
Miejsce spektakli, ich czas trwania
Pierwotnie spektakle realizowano na podeście wykonanym z drewna, otoczonym półkolem przez widownię, która przedstawienie oglądała, stojąc. Jak opisuje badaczka historii teatru, Margot Berthold, „krok po kroku prymitywne rusztowanie sceniczne przybierało kształt bardziej odpowiadający wymogom sztuki. Najpierw zastąpiono siparium drewnianą budą, gdzie przebierali się aktorzy. (...) za czasów Plauta pojawiły się zaczątki „frons scene”, przyszłego odpowiednika greckiej skene. Pierwotnie była to konstrukcja drewniana złożona ze ściany frontowej i dwóch ścian bocznych. Ściana frontowa miała 3 otwory wejściowe: po obu stronach bramy środkowej (porta regia) znajdowały się niższe otwory, po jednym w każdej ścianie bocznej”M. Berthold, Historia teatru, Warszawa 1980, s. 149.. Pierwszy budynek sceniczny ozdobiony kolumnami frons scenae nakazał wybudować Kasjusz Longinus, konstrukcja ta została jednak rozebrana po igrzyskach. W roku 56 p.n.e. po raz pierwszy użyto kurtyny.
Pompejusz założył pierwszy teatr rzymski zbudowany z kamienia, postawiony na południowym krańcu Pola Marsowego. Konstrukcja wewnętrzna odpowiadała strukturze zewnętrznej – niższe półkole z rzędami dla widzów dzieliło się na 6 sektorów, z kolei wyższe – na sektorów 12. Całość była zwieńczona galerią wspartą na kolumnach w stylu korynckim. W roku 161 n.e. Herod Attyk postanowił uczcić swoją zmarłą żonę, fundując odeon o półkolistej formie widowni i skene ozdobionej kolumnami. Początkowo wystawiano tam widowiska muzyczne.
Koloseum W historii teatru rzymskiego znaczną rolę odegrały igrzyska. Miały one dostarczać rozrywki i mocnych wrażeń. Na potrzeby tych wydarzeń powstały amfiteatry, łączące formuły cyrkową i teatralną. W latach 72–80 n.e. zbudowano Koloseum. Przedstawienia, które tam się odbywały, stanowiły mieszaninę różności – atellany, mimy, pantomimy, krótkie skecze, występy błaznów cyrkowych, rewie, popisy akrobatów, intermezza realizowane na wodzie, a także pokazy tresury dzikich zwierząt oraz walki z nimi. O wiele rzadziej przedstawiano tam dramaty mówione.
Twórcy repertuaru Liwiusz Andronik Gnejusz Newiusz Enniusz Plaut z Sarsiny (ok. 254–184 p.n.e.) Terencjusz (ok. 190 – ok. 159 p.n.e.)M. Berthold, Historia teatru, przeł. z niem. Danuta Żmij-Zielińska, Warszawa 1980, s. 140–159.
Średniowiecze Teresa Michałowska zauważa, że u progu średniowiecza w VI i VII wieku główne przejawy życia teatralnego ulegały stagnacji i wręcz zanikły, co spowodowane było upadkiem cywilizacji Cesarstwa Rzymskiego i brakiem zainteresowania literaturą antyczną. Ze względu na władzę Kościoła początkowo „legalne” były wyłącznie widowiska religijne i realizowane w kościele. Rozwojowi nowych form dramatycznych sprzyjała liturgia, teksty były bowiem często dialogowane (np. responsoria). Niemałe znaczenie miała też widowiskowość nabożeństw (śpiew, charakterystyczne gesty, szaty, światła, kadzidła).
W średniowieczu rzadko świadomie korzystano z dorobku epoki poprzedniej. Informacje o gatunkach antycznych czerpano ze scholiów lub z opracowań gramatyki. W XIII wieku teoretycy zdefiniowali tragedię jako utwór, którego początkowa fabuła jest radosna, a zakończenie smutne, tragiczne, z kolei komedię – jako utwór, który rozpoczynają wydarzenie smutne, a finał jest radosny.
Teatr religijny w średniowieczu W średniowieczu wykształcił się dramat liturgiczny, w którym pierwotnie „aktorami” stawali się uczestnicy nabożeństwa, wcielając się w role, jakie narzucała dana sytuacja, a posługiwali się gestem, ruchem i śpiewem. Przykładem takiego widowiska mogą być inscenizowane w X wieku Depositio Crucis (pogrzeb Chrystusa), Coena Domini (Ostatnia Wieczerza), Elevatio Crucis (zmartwychwstanie), Sacrum triduum (ostatnie 3 dni Wielkiego Tygodnia). Najstarszym dramatem liturgicznym jest Nawiedzenie Grobu (Visitatio Sepulchri). Inscenizacja ta realizowana była w Anglii w drugiej połowie X w. Pod koniec stulecia dramat ten został utrwalony na piśmie we Francji. Jego tematem jest przybycie Marii do pustego grobu Jezusa.
Jeszcze bardziej teatralnej konwencji dopatrzyć się można w tzw. oficjach (dialogizowanych lub dramatyzowanych). Uczestniczyli w nich ubrani w odpowiednie kostiumy księża, klerycy lub żacy i prowadzili powstały z tekstów liturgicznych i śpiewów dialog. Te formy teatralne rozwijały się do połowy XVI wieku, kiedy zostały zakazane przez sobór trydencki.
Widowiska liturgiczne miały też często związek z liturgią świąt (np. związane z Bożym Narodzeniem inscenizacje to przybycie pasterzy do stajenki, adoracja małego Jezusa, pokłon Trzech Króli). Tworzone i wystawiane były w języku łacińskim.