thumb|200px|Dźńaneśwar thumb|200px|Wejście do świątyni Dźńaneśwara w Alandi Dźńaneśwara (marathi: ज्ञानेश्वर, trl. dźńāneśwar, ang. Dnyaneshwar) (ok. 1275–1296) – indyjski filozof, mistyk, jogin i święty hinduistyczny. Pierwszy wielki poeta tworzący w języku Marathów – marathi.
Inne imiona Nieco odmienne formy brzmienia od sanskryckiego imienia świętego, spotyka się w języku marathi. Jednakże oscylują one wokół terminów: iśwara, dźńana i dewa: Dźńaneśwar Dźńanadewa – trl. jñānadeva Dźńanoba – trl. jñānoba Dnjaneśwar Dnjandew.
Życiorys Dźńaneśwara urodził się około 1275 w Apegaon (obecnie w zachodnioindyjskim stanie Maharasztra) w rodzinie powiązanej z tradycją śiwaicką. Rodzeństwo to starszy brat Niwryttinatha, młodszy brat Sopanadewa, siostra Muktabai. Tradycja głosi że cała ta czwórka była manifestacjami hinduistycznych bóstw: Śiwa ⇒ Niwryttinatha, Wisznu ⇒ Dźńaneśwara, Brahma ⇒ Sopanadewa, Ćitkala ⇒ MuktabaiPasayandana S. 15.. Już jako nastolatek zyskał uznanie jako guru i tworzył dzieła filozoficzne. Możliwe, że przebywał na dworze radży Ramadewy Rao w Dewagiri. W drodze do sławnego lokalnego miejsca pielgrzymkowego – świątyni Withoby w Pandharpur, około roku 1293, napotkał Namadewę. Razem kontynuowali wędrówkę po Indiach, szerząc kult Witthali i saguniczną tradycje santów.
W 1296, w wieku dwudziestu jeden lat, podjął decyzję o zakończeniu ziemskiego życia i pogrążył się w samadhi. Miejsce odejścia to Alandi, gdzie do dziś kultem otacza się świątynię „grobu” – sandźiwansamadhi Dźńaneśwara. Istnienie drugiej takiej świątyni w Apegaon, miejscu urodzin, niektóre źródła uznają za argument o istnieniu dwóch Dźńaneśwarów.
Droga duchowa Dźńaneśwara urodził się w rodzinie powiązanej z tradycją nathów. Był wyznawcą Kryszny, w tym szczególnie Witthala identyfikowanego z Kryszną. Za swoich guru uważał postacie o imionach: Matsjendranatha, Goraksza, Gahininath, NiwrytinathDźńaneśwari 18.1751 i nn.. Wielbił Krysznę w postaci osobistego ziemskiego guru. Pojmował samego boga Krysznę jako guru najwyższego. Został zainicjowany do tradycji nathów, jednak krytycznie wyrażał się o stosowanych przez ten nurt technik i rytuałówDźńaneśwari 18.1138..
Dzieła Święty tworzył w językach marathi i hindi: Dźńaneśwari (Bhawarthadipika, Objaśnienie kształtów bytu) Amrytanubhawa (Anubhawamryta, Nektar poznania, Doświadczenie nieśmiertelności) abhangi.
Doktryna Poglądy Dźńaneśwara stanowią syntezę filozoficzną, której elementy wyjściowe to: tradycja nathów śiwaizm kaszmirski (Śiwasutry) adwajtawedanta upaniszady Jogawasisztha Absolut Amrytanubhawa przedstawia jako dwie wzajemnie uzupełniające się zasady i świadomości: Śiwa i Śakti, które kreują i utrzymują i unicestwiają świat.
Kiedy stwarzają realny świat, jest to wyraz ich miłości. Każda materialna forma to wibracja, analogiczna do nauk ze szkoły spanda. Wyzwolenie dzieli Dźńaneśwara na pośrednie i ostateczne, kładąc nacisk na to pierwsze określane terminem akrytibhakti (naturalne, niesztuczne bahkti). Jest to stan świadomości będący zjednoczeniem z bogiem, jednak nieznoszący odrębności jednostki. Powoduje jednak iż świadomość boga jest równocześnie świadomością bhakty. Wypływ duchowej miłości (prema) z jaźni czciciela do jaźni bóstwa jest warunkiem zaistnienia tego stanu. Ostatecznie dochodzi do odpowiedzi boga na miłość bhakty. Bóstwo przyjmuje postawę analogiczną do kochającej kobiety w relacji z ukochanym i ma miejsce zwrotny przepływ mistycznej miłości z jaźni bóstwa do jaźni czciciela. Tak cel duchowej drogi objaśnia DźńaneśwariDźńaneśwari: XII 152-197..
Przypisy
Kategoria:Filozofowie XIII wieku Kategoria:Hinduizm w Maharasztrze Kategoria:Indyjscy filozofowie Kategoria:Indyjscy poeci Kategoria:Poeci języka marathi Kategoria:Indyjscy poeci XIII wieku Kategoria:Wisznuizm Kategoria:Zmarli w 1296