thumb|Dubai Mall Aquarium thumb|Budynek Akwarium Gdyńskiego thumb|Wnętrze Monterey Bay Aquarium w Kalifornii (1,3 mln litrów) thumb|Rekin wielorybi w Georgia Aquarium thumb|Aquarium w Atlancie thumb|Wildlife Museum & Aquarium Akwarium publiczne – zarówno akwarium wystawowe w formie szklanego zbiornikaS. Frank, Wielki atlas ryb, tłum. H. Szelęgiewicz, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, s. 12, jak i instytucja organizująca ekspozycję organizmów wodnychAkwarium [w:] Wielka encyklopedia PWN, t.1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 303 ()..
Od momentu swojego powstania w połowie XIX wieku, akwaria publiczne cieszą się ogromną popularnością. Dla przykładu Georgia Aquarium, największe na świecie, co roku odwiedza 3,6 miliona osóbThe Georgia Aquarium Celebrates One-Year Anniversary, Georgia Aquarium, Atlanta 2006 (November 21), s. 1, inne duże akwaria amerykańskie (np. Shedd Aquarium, czy Monterey Bay Aquarium) odwiedza rocznie od 1 do 2 milionów osób, natomiast małe regionalne akwaria amerykańskie są odwiedzane rocznie przez około 500 tysięcy osób, s.5. „Według Światowego Stowarzyszenia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów, Ogrody zoologiczne i akwaria na całym świecie odwiedza 700 milionów osób rocznie, co stanowi 11% światowej populacji ludzkiej, co wskazuje, że 1 na 10 osób doświadcza interakcji człowiek-zwierzę w ogrodach zoologicznych oraz akwariach każdego roku”.
Definicja (1): Szklany zbiornik wystawowy Akwarium publiczne to według kryterium przeznaczenia jedna z trzech form akwarium (obok akwarium domowego oraz akwarium badawczego, przy czym atrybut publiczne ma tutaj znaczenie głównie pokazowe)Akwarium [w:] Słownik Języka Polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. Jest to akwarium wystawowe (exhibition aquarium)Określenie "wystawowe" użyte jest w polskojęzycznej pracy, zob. S. Frank, Wielki atlas ryb, tłum. H. Szelęgiewicz, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, s. 12), ale także w pracy angielskojęzycznej jako exibition aquarium, zob. A.R. Blanch, P. van den Sande, P. Bulto, C. Hispano, Health Management in Exhibition Aquaria, „Bulletin of European Association of Fish Pathologists” 1999, vol. 19, nr 6, s. 282-283. będące dużym szklanym zbiornikiem wodnym służącym do publicznych pokazówS. Frank, Wielki atlas ryb, tłum. H. Szelęgiewicz, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, s. 12; A.R. Blanch, P. van den Sande, P. Bulto, C. Hispano, Health Management in Exhibition Aquaria, „Bulletin of European Association of Fish Pathologists” 1999, vol. 19, nr 6, s. 282-283. organizmów wodnych.
(2): Instytucja organizująca ekspozycję "Akwarium oznacza również instytucjęInstytucyjny charakter akwarium podkreśla się również w innych źródłach: Londyńskie Towarzystwo Zoologiczne (The Zoological Society of London) podając definicję „akwarium” – posługuje się pojęciem „instytucja”, a lista akwariów jako instytucji corocznie publikowana jest w periodyku tej organizacji „International Zoo Yearbook. Podobnie instytucyjny charakter akwariów podkreśla działające w Stanach Zjednoczonych Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (Association of Zoos and Aquariums), które w kryteriach dla swoich członków podaje cechy, jakie musi spełnić akwarium jako instytucja, aby przynależeć do stowarzyszenia. Zob. oraz Zoos and Aquariums of the World, „International Zoo Yearbook” 2010, vol. 44, nr 1, s. 251-431, (zestawienie obejmuje instytucje-akwaria działające na świecie w 2010 roku) organizującą ekspozycję organizmów wodnych (akwaria morskie, oceanaria) prowadzącą również naukowe badania". Jest to również budynek instytucji zajmującej się utrzymywaniem większej liczby akwariów w celu prezentowania okazów flory i fauny wodnej szerokiemu ogółowi lub dla celów badawczychMały słownik biologiczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972, s. 10, często stanowiący część ogrodu zoologicznegoEncyklopedia Britannica definiuje "akwarium" (obok podstawowej definicji) również jako obiekt (ang. facility) [a w uproszczonej wersji językowej jako budynek (ang. building)], w którym organizmy wodne są prezentowane publiczności i/lub badane. Podobnie Webster definiuje akwarium jako instytucję lub placówkę (establishment), w której organizmy wodne są przechowywane i demonstrowane zwiedzającym. Zob. ; . Jordi Casamitjana definiuje akwarium jako obiekt, który zawiera kolekcję takich zwierząt trzymanych w niewoli w określonym miejscu, które normalnie nie zamieszkują danego terytorium, kolekcja ta obejmuje głównie ryby lub bezkręgowce wodne, a obiekt jest otwarty dla publiczności.
Historia i współczesność akwariów publicznych Akwaria publiczne pojawiły się w połowie XIX wieku. Szybko zyskały popularność i ich liczba wzrosła. Pierwsze akwarium zostało otwarte dla publiczności w 1853 r. w Londynie w Regent’s ParkAkwarystyka [w:] Mały słownik zoologiczny: ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976..
Następne akwaria otwierano w Wiedniu, Paryżu, Hamburgu, Berlinie, Brighton oraz NeapoluWszystkie daty podano za B. Brunner, The Ocean at Home: An Illustrated History of the Aquarium, Princeton Architectural Press, Princeton 2005 (), s. 99).. Akwarium w Wiedniu otwarto w roku 1860. Paryskie akwarium z czternastoma 200-galonowymi zbiornikami otwarto w 1861 r. w parku Jardin d’Acclimatation. Akwarium morskie jako część Ogrodu Zoologicznego w Hamburgu otwarto w 1864. Tak zwane stare akwarium w Berlinie otwarto w 1869 w budynku Unter den Linden położonym na ulicy pod tą samą nazwą. Kolejne akwarium w Europie otwarto w Brighton w 1872. Artis Aquarium w Ogrodzie Zoologicznym w Amsterdamie otwarto w 1882 r.B. Brunner, The Ocean at Home: An Illustrated History of the Aquarium, Princeton Architectural Press, Princeton 2005 (), s. 99..
Pierwsze publiczne akwarium jako prywatne przedsięwzięcieW oryginalnym tekście użyto private enterprise (przedsiębiorstwo, przedsięwzięcie), jednak z kontekstu widać, że chodziło o przedsięwzięcie w ramach istniejącej już publicznej instytucji. powstało w Nowym Jorku w 1856 r. przy ówczesnym Barnum's American Museum, a w 1859 r. w Bostonie (Boston Aquarial Gardens). Po dwóch latach bostońskie akwarium zostało wykupione przez Phineasa Taylora Barnuma i przeniesione do Nowego Jorku, gdzie w 1896 r. otwarto samodzielne akwarium (obecnie, po przekształceniach, działa jako New York Aquarium), s.2. Natomiast otwarte w 1873 National Aquarium w Waszyngtonie to pierwsze w Stanach Zjednoczonych samodzielne akwarium (jako odrębna instytucja, a nie w ramach dotychczasowych struktur innej instytucji). W 1938 r. otwarto pierwsze oceanarium, w formie przedsiębiorstwa prywatnego, o nazwie Marineland na Florydzie (w miejscowości Marineland w hrabstwie Saint Augustine).
W 1928 r. na całym świecie było już 45 akwariów. Dynamiczny rozwój akwariów, w tym zwłaszcza ich liczebności zanotowano od lat 70. XX wieku. W 1999 w samych Stanach Zjednoczonych funkcjonowało 39 akwariów, z czego 13 otwarto w latach 90. XX wiekuZoos and Aquariums of the World, „International Zoo Yearbook” 2010, vol. 44, nr 1, s. 251-431, (zestawienie obejmuje instytucje-akwaria działające na świecie w 2010 roku), s. 151. W tym samym roku w 15 krajach ówczesnej Unii Europejskiej było aż 70 zinstytucjonalizowanych akwariów publicznych, z czego aż 17 zaklasyfikowano jako tzw. zinstytucjonalizowane akwaria wystawowe najnowszej generacjiA.R. Blanch, P. van den Sande, P. Bulto, C. Hispano, Health Management in Exhibition Aquaria, „Bulletin of European Association of Fish Pathologists” 1999, vol. 19, nr 6, s. 282-283.. W 2004 r. w samej Wielkiej Brytanii funkcjonowało 56 akwariów publicznych, s. 8.
Obecnie największym na świecie akwarium jest Georgia Aquarium w Atlancie w USA. Drugie pod względem wielkości akwarium na świecie to Churaumi Aquarium w Japonii. Z kolei największe akwarium w Europie to Turkuazoo w Stambule w Turcji. AQWA to zaś największe akwarium w Australii. Największe akwarium w Afryce znajduje się w Południowej Afryce, a nazywa się Ushaka Marine World. Do najnowszych i najnowocześniejszych akwariów należy The Dubai Aquarium w Dubaju (wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa).
Cele i funkcje akwariów publicznych oraz towarzyszące kontrowersje etyczne thumb|Delfinarium w ZOO w Chicago Pozytywne aspekty działalności akwariów publicznych Akwaria publiczne mają zarówno swoich zwolenników, jak i przeciwników. Analiza dostępnych badań historycznychZnaczące pozycje w tym zakresie obejmują (Kisling 2001) oraz B. Brunner, The Ocean at Home: An Illustrated History of the Aquarium, Princeton Architectural Press, Princeton 2005 (). nad akwariami doprowadza do konkluzji o trzech "bardzo ważnych efektach działania tych instytucji", s.5-6: akwaria publiczne mogą przedłużać życie zwierząt w niewoli, akwaria publiczne zwiększają wysiłki na rzecz ochrony fauny i flory oraz świadomości społeczeństwa w tym zakresie, akwaria publiczne pełnią znaczącą rolę w środowisku badawczo-naukowym. Ogólnie przyjmuje się, że w pozytywnym wymiarze akwaria publiczne pełnią trzy podstawowe funkcje: ochronną, edukacyjną i badawczą.
Pejoratywne aspekty działalności akwariów publicznych Postęp cywilizacyjny związany jest z coraz to dziwniejszymi formami spędzania wolnego czasu. Są głosy, że niektóre rozrywki oferowane w akwariach (przy docenieniu ich pozytywnych aspektów) powinny być zaprzestane. Chodzi tu głównie o wykorzystywanie ssaków morskich: „najbardziej egoistycznym i okrutnym działaniem względem tych wysoce zorganizowanych ssaków, jest wykorzystywanie ich do publicznych pokazów mających na celu tylko i wyłącznie zaspokojenie potrzeb zainteresowanego tłumu”.
Literatura przedmiotu wyróżnia dwa główne zagrożenia dla zwierząt, a mianowicie – anormalne zachowania oraz choroby fizyczne, s. 23 oraz s.34. Anormalne zachowania są najczęstsze u płaszczek (24%) oraz u rekinów (15%). Dolegliwości fizyczne są bardzo częste i różnie się kończą. Głębinowe ssaki morskie z reguły żyją bardzo krótko w akwarium, a przypadki ich przeżycia w niewoli są dość rzadkie.
Kontrowersyjne są również sposoby pozyskiwania gatunków do akwariów. Przykładem może być nabycie za 1,9 miliona dolarów amerykańskich przez japońskie akwarium w Toba pary zagrożonych wymarciem i prawem chronionych manatów z rzeki Geba na mocy uzgodnień handlowych pomiędzy Japonią i Gwineą Bissau, które wywołały liczne kontrowersje instytucji pozarządowych.
Ekspozycje w akwariach publicznych thumb|Rekin wielorybi w Georgia Aquarium thumb|Białucha w Vancouver Aquarium Akwaria publiczne gromadzą i demonstrują – ogólnie rzecz ujmując – wszelkiego rodzaju organizmy wodne (flora i fauna). Oprócz ryb występują płazy, gady, mięczaki, szkarłupnie i inne bezkręgowce oraz ssaki morskie, a nawet ptaki, przy czym w akwariach znajdują się gatunki zarówno słodko-, jak i słonowodne. Akwaria mogą przyjmować bardzo specjalistyczne formy takie jak delfinarium, fokarium czy pingwinarium, a nawet rekinarium. Najczęściej spotykanymi mieszkańcami akwariów publicznych (w tym oceanariów) są: w akwariach słodkowodnych: ryby (np. arowana srebrna), bezkręgowce, płazy (np. żaby), gady (np. żółwie wodne), w akwariach morskich: ryby (np. skrzydlice, błazenki, koniki morskie), rekinarium (rekinkowate; lamnowate, np. rekin biały), bezkręgowce, np.: parzydełkowce, mięczaki (np. małże, ośmiornice), szkarłupnie (np. rozgwiazdy), gady (np. żółwie wodne), ssaki morskie, delfinarium (walenie), fokarium (płetwonogie, np. foki, lwy morskie) wydry morskie ptaki morskie, np.: pingwinarium (pingwiny).
Kwestie techniczne i logistyka thumb|Tunel podwodny "The Ocean Voyager" w Georgia Aquarium