Wojna polsko-czechosłowacka (, w tłumaczeniu wojna siedmiodniowa) – konflikt zbrojny o teren wysoce uprzemysłowionego Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Czechosłowacją a II Rzeczpospolitą, który wybuchł pod koniec stycznia 1919 roku.
Konflikt był kulminacją napięcia wynikającego ze sprzecznego interesu obydwu państw. Strona czechosłowacka opierając się na argumentacji przynależności historycznej regionu dążyła do opanowania całego śląskiego (cieszyńskiego) przemysłu ciężkiego i strategicznego odcinka kolei koszycko-bogumińskiej, zapewniającej prawidłowe skomunikowanie Czech ze Słowacją w spodziewanym konflikcie z Węgrami. Równocześnie podobne roszczenia zgłaszała Polska w oparciu o granicę językowo-etniczną.
Nie na długo sytuację uspokoiła tymczasowa umowa lokalnych organów władzy z 5 listopada 1918, którą strona polska przyjęła ze względnym zadowoleniem i stanowiła podstawę dla podtrzymania roszczeń i utrzymania status quo, nie została uznana przez rząd czechosłowacki, który cały teren uznała za swój obszar suwerenności. Pobór do wojska miejscowej ludności „słowiańskiej” przez Polskę i rozpisanie wyborów do Sejmu na 26 stycznia 1919 oznaczałyby utrwalanie władzy przez Polskę na spornym obszarze Śląska Cieszyńskiego i stanowiły dla Czechosłowacji bezpośrednie casus belli przygotowywanej wcześniej wojny. Po bezskutecznym proteście czechosłowackiego rządu i próbie oszukania miejscowego polskiego organu władzy o alianckim nakazie wycofania się, Czesi zaatakowali część Śląska Cieszyńskiego kontrolowaną przez Polaków.
Armia czechosłowacka poczyniła szybkie postępy, zajmując do końca stycznia 1919 roku większą część Śląska Cieszyńskiego. Oddziały polskie dowodzone przez brygadiera Franciszka Latinika, osłabione z uwagi na zaangażowanie polskiej armii w wojnę z Ukraińcami, stanęły wobec liczniejszych i lepiej wyposażonych wojsk czeskich. Po tym jak podczas bitwy pod Skoczowem siły wyrównały się, a Polska skuteczniej broniła się na linii Wisły, głównodowodzący wojsk czechosłowackich, Josef Šnejdárek, wstrzymał pod wpływem napływających od kilku dni wzmożonych nacisków międzynarodowych działania wojenne.
Zbrojna interwencja Czechosłowacji doprowadziła do umiędzynarodowienia problemu rozgraniczenia Śląska Cieszyńskiego pomiędzy oba państwa na trwające od 18 stycznia konferencji pokojowej w Paryżu. Rezultatem wojny była określona w tzw. umowie paryskiej z dnia 3 lutego 1919 nowa linia demarkacyjna, która poszerzyła terytorium kontrolowane przez Czechosłowację. Ponad rok później granica ta została jeszcze bardziej przesunięta na korzyść Czechosłowacji, a powstałe w ten sposób Zaolzie, zamieszkane w większości przez Polaków, zostało wcielone do Czechosłowacji. Taki podział Śląska Cieszyńskiego był niesatysfakcjonujący przede wszystkim dla Polski, która przy najbliższej dogodnej okazji do jego odwrócenia wykorzystała sytuację Czechosłowacji po układzie monachijskim i dokonała aneksji Zaolzia w 1938 roku.
Przyczyny i przygotowania do konfliktu
Po zakończeniu I wojny światowej zarówno Polska, jak i Czechy oraz Słowacja rozpoczęły proces kształtowania swoich państwowości. Polacy zorganizowali się politycznie i przejęli komendę wojskową w wyniku zamachu w austriackich koszarach w Cieszynie pod koniec października. 5 listopada 1918 roku w wyniku uzgodnień lokalnych rad: polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego (na jej czele stali przywódcy miejscowych frakcji politycznych Józef Londzin, Tadeusz Reger, Jan Michejda) i czeskiej Krajowej Rady Narodowej dla Śląska (Zemský národní výbor pro Slezsko) teren Śląska Cieszyńskiego został tymczasowo podzielony głównie według kryterium etnicznego z zastrzeżeniem, że ostateczne rozgraniczenie terytorialne pozostawia się do rozstrzygnięcia przez rządy Polski i CzechUmowa ta nie uwzględniała politycznych dążeń miejscowych Niemców, w dużej mierze popieranych przez około 20% ludności polskojęzycznej, tzw. ślązakowców, głoszących odrębność kulturową, jeśli nie językową, Ślązaków od Polaków.Zbigniew Gluza, Zaolzie 1918–1920, Karta 55, Fundacja Ośrodka Karta, 2008.. Umowa ta wydzielała polskiej administracji powiaty, które zamieszkałe były w większości przez ludność polskojęzyczną: bielski, cieszyński oraz większą część powiatu frysztackiego, a czechosłowackiej powiat frydecki i pozostałą częścią powiatu frysztackiegoProtokół z ugody zawartej 7 XI 1919 w Polskiej Ostrawie przez Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego i Zemský Národní Výbor pro Slezsko, Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego z 17 stycznia 1919, Nr 1, poz. 8, .. Porozumienie nie miało rozwiązać konfliktu, po tymczasowym rozdzieleniu strefy wpływów o ostatecznym rozgraniczeniu miały zdecydować poszczególne rządy. Strona polska nie ukrywała jednak, że podział taki ją zadowala i dążyła do utrwalenia status quo. Etniczne kryterium podziału nie zostało jednak zaakceptowane przez rząd w Pradze, który przedstawiciele już wcześniej przedstawiali pretensje historyczne wobec całego regionu(dostęp 2019-10-19) „Prawa historyczne tak, ale w tym czasie było jasne, że prawa historyczne nie miały tak dużego znaczenia, jak względy ekonomiczne i transportowe. Eduard Beneš, który wówczas negocjował dla swojego kraju we Francji, był w pełni świadomy, że dla Czechosłowacji nie można uzyskać całego Śląska Cieszyńskiego. Dlatego przedstawiał argumenty ekonomiczne i komunikacyjne.” The Czechoslovak-Polish war of January 1919 – A brief clash with lasting consequences Wywiad Toma McEnchroe z czeskim historykiem Jiřim Friedlem z 29.01.2019.. W obu państwach występowały mocarstwowe ambicje do stworzenia możliwie największych obszarowo krajów i w tym celu używano wszelakich możliwych argumentów. Przedwojennymi celami politycznymi postawionymi Czechosłowacji przez Karla Kramářa, pierwszego czeskiego premiera, było dążenie do utworzenia silnego i rozległego państwa czeskiego w granicach historycznych, połączonego wspólną granicą z Rosją (jego ambicje obejmowały zajęcie południowej Polski, zachodniej Ukrainy, Śląska, Słowacji, Łużyc i północnej Austrii)Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Warszawa: Neriton 2001.„(...) Przedstawiciele pięciu potęg państwowych wysłuchali sprawozdań Kramařa i Beneša. Czecho-Słowacy żądają, aby wolno im było utworzyć państwo w granicach dawnego królestwa czeskiego, z 13-a milionami ludności. Żądają przeto dla siebie całych Czech, Moraw, Śląska [Austriackiego] i Słowacji. Dalej żądają sprostowania granic w okolicy Kłodzka na Śląsku pruskim, koło Opawy, w okolicy Raciborza nad Odrą, oraz w okolicy Gmund i Thommenau w Dolnej Austrii. Czecho-Słowacy skłonni są do złączenia się z Rusinami, mieszkającymi nad górną Cisą, jeżeli ci sobie tego życzą, tak samo chętnie złączą się z obszarem południowych Słowian, gdyż w taki sposób Niemcy zostaliby na zawsze odcięci od Wschodu. Nowe państwa słowiańskie, nie posiadające dostępu do morza i Włoch, zyskałyby przez takie połączenie na zwartości i sile. Czecho-Słowacy proponują, aby umiędzynarodowiono drogi komunikacyjne państw Europy środkowej, nie nad (morzem leżących; w ten sposób ścieśniono by wiążące je ze sobą węzły polityczne i umożliwiono by im stawienie oporu przeciw wpływom niemieckim. Rząd czesko-słowacki żąda mianowicie umiędzynarodowienia Łaby (Elby), Wisły i Dunaju. To samo musiałoby się (stać z linią kolejową Pressburg – Tryest Fininie; z drugiej strony linia kolejowa Praga – Pilzno – Stuttgart – Strasburg – Paryż złamałaby dawną hegemonię Niemiec. (...)”, Przegląd polityczny. Żądania czeskie., „Gazeta Robotnicza” nr 15 z 13 II 1919, s. 3. .. Oprócz złóż węgla kamiennego w zagłębiu karwińskim i dobrze rozwiniętego przemysłu ciężkiego Śląska Cieszyńskiego (huta w Trzyńcu, zakłady przemysłowe w Boguminie), który czyniły region bardzo atrakcyjny dla obu państw, dla Czechów – w przeciwieństwie do Polski – ogromne strategiczne znaczenie miała również przecinająca strefę polską Kolej Koszycko-Bogumińska: najbardziej wydajna linia kolejowa łącząca Czechy ze Słowacją, która byłaby absolutnie niezbędna przy ewentualnym konflikcie z WęgramiMapa kolei na Węgrzech około 1900.. W miesiącach prowadzących do wojny strona czechosłowacka zaczęła prowadzić politykę kwestionowania umowy z 5 listopadaCzeska ocena tej umowy, Kwestia cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918–1920, zestawił W. Dąbrowski, Katowice 1923, s. 11; .. Czechosłowacja zaczęła również rozważać zbrojne rozwiązanie konfliktu „(...) ZNV coraz częściej domagał się zajęcia terenów spornych (zwłaszcza kolei koszycko-bogumińskiej) przez wojska koalicji. Jeżeli takie rozwiązanie byłoby niemożliwe, w memorandum z 25 listopada ZNV sugerował, by praskie władze zezwoliły mu na własną akcję militarną. W tym też kierunku poszły przygotowania, np. zostali mianowani pełnomocnicy, którzy po zajęciu polskiej strefy mieli przejąć władzę. Dla urzędników przygotowano formularze przysięgi państwu czechosłowackiemu. Dalsze zaostrzanie się sytuacji spowodowało, że ZNV coraz bardziej się uaktywniał. Wyrazem tych starań stał się okólnik z 7 grudnia, w którym czeski organ podkreślał: „że cały Śląsk jest częścią czechosłowackiego państwa i podlega władzom (lub raczej ministrom) Republiki Czechosłowackiej w Pradze.”, Jiři Friedl,Zemský národní výbor pro Slezsko na www.cieszyn.pl (dostęp 2019-10-19).(dostęp 2019-10-19) „Po stronie czechosłowackiej już przed świętami Bożego Narodzenia 1918 r. dyskutowano o okupacji wojskowej Śląska Cieszyńskiego, więc nie sądzę, by ta wojna była przypadkowa. Nie powinniśmy zapominać, że 5 listopada 1918 r. Podpisano tymczasowe porozumienie. Zostały one jednak zawarte przez lokalne władze i rząd Czechosłowacji tego nie uznał. Krótko po podpisaniu umowy obie strony obwiniały się już nawzajem o zerwanie traktatu, który dał znaczną część pól węglowych i linii kolejowej stronie polskiej.”The Czechoslovak-Polish war of January 1919 – A brief clash with lasting consequences Wywiad Toma McEnchroe z czeskim historykiem Jiřim Friedlem z 29.01.2019. i szukała w tym celu poparcia Francji. W publicznej retoryce komunikowała potrzebę zbrojnej interwencji w polskiej części regionu z powodu obserwowanego przez nich chaosu i bolszewizacji „Ostatnim działaniem podjętym przez ZNV przed rozpoczęciem akcji wojskowej było przyjęcie jego delegacji pod przewodnictwem F. Pelca przez prezydenta T. G. Masaryka w połowie stycznia 1919 r. Reprezentanci ZNV przedstawili sytuację na Śląsku Cieszyńskim i żądali od prezydenta interwencji militarnej. Prezydent zażądał więc pisemnego memorandum, w którym ZNV zwracał uwagę na niebezpieczeństwo bolszewizacji oraz anarchii szerzącej się z terytorium polskim i zagrożeń z tego powodu dla spokoju na terenie Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego.”, Jiři Friedl,Zemský národní výbor pro Slezsko na www.cieszyn.pl (dostęp 2019-10-19)..