Operacja dnieprowsko-karpacka (znana w radzieckiej i rosyjskiej historiografii jako Dnieprowsko-Karpacka Strategiczna Operacja Ofensywna lub wyzwolenie prawobrzeżnej Ukrainy) – operacja strategiczna przeprowadzona pomiędzy 24 grudnia 1943 a 17 kwietnia 1944 roku przez wojska 1., 2., 3. oraz 4 Frontu Ukraińskiego razem z 2 Frontem Białoruskim przeciwko niemieckiej Grupie Armii „Południe” oraz Grupie Armii „A” w celu wyzwolenia wszystkich terytoriów Ukrainy oraz Mołdawii spod okupacji państw Osi. Operacja doprowadziła oddziały Armii Czerwonej do granicy z Rumunią, całkowicie unicestwiając 18 dywizji rumuńskich, niemieckich oraz węgierskich i zmniejszając o połowę stan liczebny 68 innych dywizji państw Osi.
Tło operacji Dzięki dużemu powodzeniu ofensywy na Dnieprze jesienią 1943 roku, która wyzwoliła lewobrzeżną Ukrainę i odcięła niemiecką 17 Armię na Krymie wojska radzieckie ustanowiły kilka przyczółków na Dnieprze, które na przełomie listopada i grudnia zostały powiększone, stając się platformami, z których miała się rozpocząć operacja dnieprowsko-karpacka. Ofensywa ta oraz inne mniejsze operacje, które były kontynuowane do grudnia, pozostawiały jednak za sobą duże zgrupowania wojsk niemieckich w rejonie Dniepru. Jedno z nich znajdowało się na południe od Kijowa w mieście Korsuń Szewczenkowski na styku oddziałów 1. i 2 Frontu Ukraińskiego, a drugie znajdowało się na południu w rejonie miast Krzywy Róg i Nikopol. Dyrektywa Hitlera „Ani kroku w tył” zmuszała niemieckich żołnierzy do utrzymania swoich słabych pozycji, mimo sprzeciwu Ericha von Mansteina, dowódcy Grupy Armii „Południe”.
Niemieckie siły były także w niekorzystnej sytuacji z powodu wydania przez Hitlera Dyrektywy nr 51, która nie pozwalała niemieckim generałom na Wschodzie na prowadzenie dynamicznej obrony. Sytuacja niemieckich wojsk stała się jeszcze gorsza, po tym jak Hitler wydał rozkaz o wysłaniu wszystkich przyszłych posiłków do Europy Zachodniej, gdzie miały odeprzeć spodziewaną inwazję wojsk amerykańskich i brytyjskich. Naleganie Hitlera na to, aby jego żołnierze „walczyli tam, gdzie stoją”, było bardzo silne w ukraińskim sektorze, gdzie chciał, aby niemieckie pozycje zostały utrzymane w rejonie Krzywego Rogu i Nikopola dla operacji górniczych w tym rejonie. Nalegał on także na to, aby utrzymać Krym z obawy, że może się on stać bazą wypadową dla ataków lotniczych na rafinerie ropy naftowej w Ploeszti i że jego utrata może przekonać Turcję do udziału w wojnie po stronie aliantów.
Jednocześnie Stawka zakładała, że zajęcie Rumunii odetnie III Rzeszę od złóż ropy naftowej i w drastyczny sposób ograniczy mobilność armii niemieckiej oraz uziemi Luftwaffe. Niemcy myśleli podobnie i starali się maksymalnie wzmocnić swoją obronę. Następstwem radzieckich planów były czteromiesięczne walki, w których po obu stronach brało udział 4 mln ludzi, 45 500 dział i moździerzy, 4200 czołgów oraz 4000 samolotów.
Plany, przygotowania i siły obu stron Państwa Osi thumb|left|Niemieckie czołgi PzKpfw VI Tiger należące do III Korpusu Pancernego z piechotą na pancerzach, luty 1944 roku Niemiecką obronę prawobrzeżnej Ukrainy tworzyło 69 dywizji piechoty, 18 dywizji pancernych, 4 zmotoryzowane i jedna brygada. Dowodzona przez feldmarsz. Ericha von Mansteina Grupa Armii „Południe” składała się z 1 Armii Pancernej dowodzonej przez Hansa Hube i 4 Armii Pancernej dowodzonej przez Erharda Rausa oraz 8 Armii Polowej pod dowództwem Otto Wöhlera. Grupa ta zajmowała odcinek Owrucz – Kaczkarowka na Dnieprze. W rejonie Kaniowa utrzymywała niewielki odcinek prawego brzegu, natomiast w rejonie Nikopola – duży przyczółek o szerokości 120 km i głębokości 30 km. Grupa Armii „A” feldmarsz. Ewalda von Kleista, złożona z niemieckiej 6 Armii (odtworzona drugi raz po unicestwieniu pod Stalingradem) dowodzonej przez Maximiliana de Angelisa i z rumuńskiej 3 Armii (także odtworzona drugi raz po Stalingradzie) dowodzonej przez Petre Dumitrescu, była rozlokowana wzdłuż dolnego biegu Dniepru. Niemcy spodziewali się głównego uderzenia z rejonu Kijowa i znajdującą się tam 4 Armię Pancerną wzmocnili do 26 dywizji, w tym aż 7 pancernych. Była to ⅛ wszystkich niemieckich dywizji pancernych na froncie wschodnim. W rezerwie, na północy, Manstein posiadał 1 Armię węgierską na północno-zachodniej Ukrainie oraz także 4 Armię rumuńską dowodzoną przez Ioana Mihaila Racoviță znajdującą się w Mołdawskiej SRR. Wsparcie powietrzne było zapewniane przez 4 Flotę Powietrzną Luftwaffe. Wzdłuż całej linii frontu utworzono pas obrony o głębokości 4–6 km, a na wytypowanych odcinkach w odległości 10–15 km jeszcze drugą linię obrony. Na wypadek przerwania frontu powstały linie umocnień wzdłuż rzek Ingulec, Inguł, Syniucha, Boh oraz Dniestr.
ZSRR Po radzieckiej stronie frontu stały, poczynając od północy, cztery fronty: 1 Ukraiński gen. Nikołaja Watutina, 2 Ukraiński gen. Iwana Koniewa, 3 Ukraiński gen. Rodiona Malinowskiego i 4 Ukraiński gen. Fiodora Tołbuchina. W pierwszym etapie ofensywy miały one zlikwidować najbardziej wysunięte na wschód ugrupowanie niemieckie i przesunąć front na linię rzek Boh aż do Perwomajska i Ingulec od Krzywego Rogu do ujścia. W drugim etapie zamierzano osiągnąć linię Łuck, Mohylów Podolski, Dniestr, a przy okazji wyzwolić Krym. 1 Front Ukraiński miał przeprowadzić główne uderzenie w kierunku na Radomyśl, Żytomierz, Berdyczów, Żmerynkę i pomocnicze prawym skrzydłem na Korosteń, Nowogród Wołyński i Nowo-Miropol, a po obejściu Żytomierza okrążyć Biąłą Cerkiew. 2 Front Ukraiński miał atakować w kierunku Dolynskiej, Bereznegowatej i razem z pozostałymi frontami ukraińskimi okrążyć zgrupowanie wojsk niemieckich wokół Nikopola. Zadaniem 3 Frontu Ukraińskiego było skierować się w stronę Mikołajowa i Odessy oraz osiągnąć granicę z Rumunią, a 4 Frontu Ukraińskiego – wyzwolić Krym. W ostatniej fazie planowania cel ofensywy przesunięto na linię Bugu i Prutu. Nadzór nad całością działań sprawowali przedstawiciele Stawki, marszałkowie Żukow i Aleksandr Wasilewski.
Radzieckie siły wyznaczone do ofensywy liczyły 162 dywizje strzeleckie, 12 dywizji kawaleryjskich, 19 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 11 samodzielnych brygad pancernych i 34 dywizje lotnicze, razem 2 mln 230 tys. żołnierzy, 28 654 działa i moździerze, 2015 czołgów i dział samobieżnych oraz 2600 samolotów. Koncentrację wojsk ochraniało 2000 dział przeciwlotniczych, 1650 przeciwlotniczych karabinów maszynowych, 300 reflektorów i 450 samolotów myśliwskich. W zestawieniu nie została uwzględniona 51 Armia blokująca Krym.
Siły wojsk państw Osi były oceniane na 1 mln 760 tys. żołnierzy, 16 800 dział i moździerzy, 2200 czołgów i dział samobieżnych oraz 1460 samolotów.
Operacja Faza I – działania zimowe Pierwsze walki thumb|Radzieccy żołnierze holujący działo artyleryjskie w błocie na pole walki thumb|left|Niemieckie czołgi PzKpfw IV w czasie zimowych walk na Ukrainie w grudniu 1943 roku Działania 1 Frontu Ukraińskiego rozpoczęły się 24 grudnia 1943 roku. Być może liczono przy tym na mniejszą czujność Niemców w okresie świątecznym. Na pozycje 4 Armii Pancernej ruszyło pięć armii, w tym dwie pancerne. Atak był na tyle zaskakujący, że 1 Gwardyjska Armia, 18. i 38 Armia już pierwszego dnia przerwały obronę. W wyłom weszły 1 Armia Pancerna i 3 Gwardyjska Armia Pancerna, kierując się na Berdyczów i Żmerynkę. W dniach 25-28 grudnia ruszyły pozostałe armie frontu: 13 Armia w kierunku miast Sarny, Równe, 60 Armia na Szepetówkę, 40. i 27 Armia w kierunku Białej Cerkwi. Do 30 grudnia wojska frontu przerwały obronę Niemców na szerokości 300 km i weszły na 100 km w jej głąb. Niemiecka 4 Armia Pancerna została podzielona na trzy części. Szybki marsz radzieckich wojsk próbował powstrzymać w rejonie Berdyczowa i Koziatyna XXXXVIII Korpus Pancerny, ale zanim zakończył koncentrację swoich oddziałów, został rozbity. Straty niemieckie na głównym kierunku natarcia były poważne. Tylko w tych dniach Niemcy stracili 670 czołgów i dział samobieżnych oraz 1380 dział. Większość oddziałów nie była zdolna do dalszej walki. Armia Czerwona ponosiła także straty, ale posiadała duże rezerwy. Jednocześnie produkcja zbrojeniowa w Związku Radzieckim osiągnęła tak wysoki poziom, że uzupełnianie ubytków było możliwe w krótkim czasie.
Niemcy zorganizowali obronę Żytomierza, wydzielając do tego celu cztery dywizje piechoty i dwie pancerne. Miasto zostało zaatakowane z trzech kierunków: ze wschodu przez 1 Gwardyjską Armię, z północnego zachodu przez 60 Armię oraz z południowego wschodu przez 3 Gwardyjską Armię Pancerną i 18 Armię. W obawie przed okrążeniem Niemcy wycofali swoje dywizje i 31 grudnia Żytomierz został wyzwolony przez Armię Czerwoną. Próby przegrupowania niemieckich oddziałów niewiele dały i Armia Czerwona parła naprzód. 3 stycznia 1944 roku wyzwolono Nowogród Wołyński, następnego dnia Białą Cerkiew, a 5 stycznia Berdyczów. Przerwa między wojskami niemieckimi odciętymi pod Kaniowem a 4 Armią Pancerną 4 stycznia wynosiła 110 km. Sytuację wykorzystały 1 Armia Pancerna i 38 Armia. Nacierając w kierunku Chrystynówki, odcięły po spotkaniu z wojskami 2 Frontu Ukraińskiego całe ugrupowanie pod Kaniowem. 10 i 11 stycznia, kiedy 1 Front Ukraiński zbliżał się do Winnicy, Żmerynki, Chrystynówki i Humania, Niemcy zaczęli szykować kontratak, ściągając skąd tylko się dało 16 dywizji. Do działania przeszli już 11 i 12 stycznia, atakując na północ od Humania i na wschód od Winnicy flanki 40 Armii, 1 Armii Pancernej i 38 Armii. Od 14 stycznia kontrataki były podejmowane na całej szerokości frontu. Radzieckie natarcie zostało powstrzymane, a po dwutygodniowych walkach Armia Czerwona musiała się cofnąć o 25–30 km. Mimo to operacja była dużym sukcesem Rosjan. Front został przesunięty o 80–200 km, a siły niemieckie poniosły poważne straty. Grupie Armii „Południe” zaczęło zagrażać okrążenie od południa. Wyzwolono Sarny, a front zbliżył się do Równego i Szepetówki. Została także przecięta linia kolejowa Odessa – Wilno.
thumb|Radziecka kolumna pancerna podczas natarcia na Żytomierz Kolejnym etapem działań Armii Czerwonej miała być likwidacja wojsk niemieckich skupionych wokół Kaniowa. Jak już wspomniano, 5 stycznia – po wykonaniu głównego uderzenia w kierunku Kirowogradu i Perwomajska oraz pomocniczego w kierunku Szpoły i Chrystynówki – wojska 2 Frontu Ukraińskiego spotkały się z 1 Frontem Ukraińskim. Jednocześnie 3 Front Ukraiński miał się skierować do rubieży Bohu. Siły 2 Frontu Ukraińskiego były podobne do broniącej się niemieckiej 8 Armii. Mimo tego obrona Kirowogradu została przerwana na północ i południe od miasta, tak że do 10 stycznia Rosjanie posunęli się o 50 km i wyzwolili samo miasto. Nie wyzwolono jednak Perwomajska. Na pomocniczym kierunku natarcie po przejściu 40 km utknęło na bardzo silnej obronie niemieckiej. Mimo połowicznego sukcesu walki te odciągnęły część niemieckich sił spod Humania. Porażką okazały się natomiast działania 3. i 4 Frontu Ukraińskiego przeciwko niemieckiej 6 Armii, podjęte 10 i 11 stycznia w rejonie Nikopola i Krzywego Rogu. Działania strony niemieckiej w tym czasie polegały głównie na niedopuszczeniu do stworzenia pierścienia okrążenia wokół własnych wojsk pod Kaniowem. Używano do tego celu silnych grup pancernych rozmieszczonych pod Chrystynówką, a także operujących z rejonu Kaniowa. Zmusiło to radzieckie dowództwo do zrewidowania planów i skierowania lewego skrzydła 1 Frontu Ukraińskiego oraz prawego skrzydła 2 Frontu Ukraińskiego na Szpołę. Pozwoliło to ominąć niemieckie czołgi pod Humaniem i Kirowogradem, ale na jakiś czas wstrzymało marsz na zachód.
Walki o Korsuń Szewczenkowski