Pomniki i rzeźby na Cytadeli w Poznaniu

thumb|Przykłady tabliczek betonowych, lokalizowanych przy rzeźbach (w różnym stopniu erozji) oraz sposób ich umieszczenia (na przykładzie Płaczącego kamienia) thumb|Monumentalne formy z nazwami poszczególnych alei Pomniki i rzeźby na Cytadeli – zespół pomników i rzeźb plenerowych, zlokalizowanych w Poznaniu, na obszarze Parku Cytadela (dawnego Fortu Winiary).

Geneza założenia Poznańska Cytadela, a właściwie Fort Winiary, po ciężkich walkach w 1945 roku została najpierw poważnie zniszczona, a następnie (w większości) planowo rozebrana. Pozyskane cegły zostały użyte podczas powojennej odbudowy Poznania i Warszawy. Od roku 1962 rozpoczęła się przebudowa terenów pofortecznych na Park – Pomnik Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. W ramach urządzania Parku, w różnych jego częściach stawiano pomniki i rzeźby plenerowe, o różnym wydźwięku: od zaangażowanych politycznie i reprezentujących tendencje socrealistyczne, do całkowicie abstrakcyjnych, głęboko modernistycznych. Część pomników związanych z żołnierzami radzieckimi powstała wcześniej, przed 1962 rokiem. Po upadku komunizmu w Polsce, trend wzbogacania Parku Cytadela rzeźbami plenerowymi i pomnikami utrzymał się. Obecnie jest to kompleks prezentujący przekrój polskiej (oraz częściowo radzieckiej) powojennej rzeźby parkowej w wielkiej skali i we wszystkich trendach z postmodernizmem włącznie.

Większość rzeźb powstałych w epoce socjalizmu posiada czytelne, betonowe tabliczki z tytułem i nazwiskiem autora, sporządzane według jednolitego wzoru. W niektórych przypadkach tabliczki zaginęły, co nastręcza pewnych problemów z nazwaniem konkretnego dzieła. Są to jednak przypadki nieliczne. Pierwszą rzeźbę postawiono w 1968 roku. Była to praca Jerzego Sobocińskiego pt. „Mewy”.

Poniżej przedstawiono zestawienie wszystkich pomników i rzeźb na Cytadeli, które nie są nagrobkami.

Pomniki NrTytuł lub nazwaAutorData powstaniaZdjęcieLokalizacja i uwagi 1. Pomnik 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego nieznany 1989 230px Stoi w pobliżu skrzyżowania ul. Armii Poznań z ul. Za Cytadelą, na terenie Cmentarza parafii św. Wojciecha. Został ufundowany przez społeczeństwo m. Poznania w 50. rocznicę wybuchu II wojny. Składa się z dwóch części: pionowej rzeźby w kształcie płomienia, obok której spoczywa kamienny blok z napisem POLEGŁYM LOTNIKOM oraz poziomej płyty, na której wymieniono wszystkich poległych we wrześniu 1939 lotników 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego. 2. Pomnik 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej nieznany 1 IX 1974Włodzimierz Łęcki, Poznań – przewodnik po zabytkach i osobliwościach miasta dla przybyszów z dalszych i bliższych stron, wyd. Zysk i S-ka, Poznań, 2010, ss.210–211, 230px Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Złożony z betonowych sześcianów różnej wielkości, stojących jeden na drugim. Uzupełniony krzyżem żołnierskim i tablicą pamiątkową. Upamiętnia żołnierzy służących w 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej, który wykazywał się bohaterstwem m.in. w czasie Bitwy nad Bzurą w ramach Armii Poznań. Na tablicy wymieniono wszystkie miejscowości, w których walczył Pułk. Została ona ufundowana przez towarzyszy broni. 3. Pomnik 7 Pułku Strzelców Konnych Jan Jakób 1961 230px Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Ma formę ściany z wtopionym negatywem mastaby. Napis na monumencie głosi: Żołnierzom 7 Pułku Strzelców Konnych Wlkp. poległym w walce z najeźdźcą hitlerowskim w latach 1939-1945. Obiekt wyremontowano w 1983, umieszczając nowe tablice z nazwiskami poległychCzesław Knoll, Ochrona pomników walki i męczeństwa w Poznaniu w latach 1945-1985, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/1985, s.62, ISSN 0137-3552. 4. Pomnik Bohaterów Stanisław Pogórski, Tadeusz Płończak 1945 230px Stoi od strony ul. Armii Poznań. Jest zwornikiem części cmentarnej założenia parkowego. Do 1989 na szczycie obelisku znajdowała się czerwona gwiazda. 5. Pomnik Georgija Gierasimowicza Bondara nieznany nieznana 165px Stoi bezpośrednio przy Muzeum Uzbrojenia. Według tabliczki na cokole Gieorgij Bondar był bohaterem Związku Radzieckiego, który zginął nad Odrą 3 kwietnia 1945. Wcześniejsza (większa) tablica emaliowana została zdjęta i w 2003 była już w depozycie Muzeum. 6. Pomnik Cytadelowców nieznany 1965 230px Stoi w części południowej, przy Cmentarzu Cytadelowców. Ma formę steli z tablicą pamiątkową. Całość ustawiona skośnie w stosunku do alejki. 7. Pomnik Wasilija Czujkowa nieznany 1982 185px Stoi w bliskości Pomnika Bohaterów i Muzeum Uzbrojenia (pomiędzy nimi). Upamiętnia honorowego obywatela Poznania, marszałka Związku Radzieckiego – Wasilija Czujkowa (1900–1982). Dowodził on 8 Gwardyjską Armią, która wyparła nazistów m.in. z Poznania, Lublina i Łodzi. Postawiony z inicjatywy TPPR 7 listopada 1982, w roku śmierci Czujkowa. 8. Pomnik Harcerski nieznany nieznany 230px Obiekt w formie obelisku. Stoi w części północnej, przy ul. Za Cytadelą róg Żniwnej. Poświęcony harcerzom poległym w latach 1918–1919 i 1939–1945. Tablica głosi, że fundatorem byli Harcerze hufca Piast. 9. Głaz Jarosława Maszewskiego nieznany 2003 230px Głaz narzutowy z poziomą tablicą. Leży w pobliżu wiaduktu przy rozarium, w bliskim sąsiedztwie rzeźby Ziarno – Epitafium Życia. Upamiętnia prof. Jarosława Maszewskiego – absolwenta i wykładowcę poznańskiej ASP, laureata Nagrody Artystycznej Miasta Poznania, architekta wnętrz i reżysera, autora m.in. filmu Magdalena Abakanowicz o tej rzeźbiarce (jej zespół figur Nierozpoznani znajduje się w niewielkiej odległości i powstał z inspiracji Maszewskiego). 10. Pomnik Poległych podczas bombardowania Ławicy Ryszard Skupin 1963 230px Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań, w pobliżu pomnika PPR-owców, ZWM-owców i Cytadelowców. Upamiętnia 39 polskich żołnierzy, poległych podczas bombardowania lotniska Ławica w dniu 1 września 1939. Na płycie (w formie polskiej szachownicy lotniczej) wyryto nazwiska wszystkich poległych. 11. Pomnik Poległych w latach 1918-1920 nieznany 2008 230px Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Garnizonowym od strony ul. Armii Poznań. Upamiętnia poległych w latach 1918–1920, czyli od powstania wielkopolskiego do wojny polsko-bolszewickiej. Postawiony w 90. rocznicę powstania wielkopolskiego. 12. Pomnik PPR-owców Ryszard Skupin 1967 (odsłonięcie 08.09.1967 r.) 230px Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań. Upamiętniał pierwotnie działaczy PPR, którzy zginęli z rąk nazistów w czasie II wojny. Obecnie, po zmianie treści południowej strony steli, upamiętnia ofiary wojenne oraz osoby, które zginęły w czasie Powstania Poznańskiego w 1956. Na północnej stronie umieszczona jest tablica upamiętniająca tych, którzy zginęli za sprawę ludowej ojczyzny, m.in. wyryto 11 nazwisk działaczy rozstrzelanych 13 sierpnia 1944 w obozie żabikowskim. Poniżej znajdują się groby działaczy robotniczych i osób, które zginęły w czerwcu 1956. 13. Bohaterom ZWM nieznany 1975 230px Stoi u stóp Pomnika PPR-owców (na zdjęciu w tle), od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Polskich. Upamiętnia działaczy ZWM poległych na terenie Wielkopolski w latach 1945–1948 podczas utrwalania władzy ludowej. Na tablicy wymienione są nazwiska wszystkich upamiętnionych. Dominującym elementem obiektu jest metaloplastyczny znicz o ekspresyjnej sylwetce. 14. Pomnik Zygmunta Berlinga Nieznany Nieznana 80px Statua z wyrzeźbioną postacią Zygmunta Berlinga. Zlokalizowana we wschodniej części, przy bazie sprzętowej pracowników parku. 15. Mauzoleum żołnierzy rosyjskich W.D.Borkiewicz-Szukowski 1930 230px Mauzoleum żołnierzy rosyjskich poległych w I wojnie światowej w formie grobowca z urną na szczycie. Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Radzieckich. Opis obiektu na tablicy w języku rosyjskim sprzed reformy w 1918. 16. Pomnik jeńców francuskich Nieznany 1934 170px Obelisk upamiętniający zmarłych jeńców francuskich z Poznania i okolic (wojny 1870-1871 i 1914-1918), żołnierzy napoleońskich i ściętych w latach 1940–1943 Francuzów.17.Pomnik Żołnierzy 2 Armii Wojska PolskiegoMarcin Urbanek2015 230pxMonument upamiętniający żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego. Stoi w pobliżu alei 15 Pułku Ułanów Poznańskich w północno-zachodniej części parku.

Rzeźby plenerowe