Mniejszości narodowe i etniczne w Gryficach – mniejszości zamieszkujące miasto Gryfice od średniowiecza.
Na gruncie autochtonicznej kultury dawnych plemion pomorskich (tzw. Wendów) na ziemiach gryfickich nawarstwiały się wpływy obce, przenoszone przez kolejne fale osadnicze, reprezentujące różne kultury regionalne z różnych okresów historii – od XII po XX wiekW niemieckiej literaturze i źródłach autorzy nie zwracali uwagi na kształtowanie się stosunków etnicznych. . Proces ten spowodował zatarcie kulturowych różnic, które jeszcze we wczesnym średniowieczu pozwoliły na określenie ich odrębności. Tak właśnie było w przypadku Wolinian, Pyrzyczan czy Kaszubów (według T. Wróblewskiego – Kaszubi jeszcze do roku 1246 zamieszkiwali tereny na wschód od Parsęty). Różnice, spotykane w XIX wieku czy po II wojnie światowej w samych Gryficach, w dialektyce i etnografii są wynikiem procesów różnicujących, spowodowanych migracją ludności, szczególnie pochodzenia niemieckiego. Przykładem może być kolejny etap germanizacji w XVI, pojawianie się polskich robotników w XIX wieku, czy masowe przesiedlenia i repatriacje w i po 1945 roku.
Na procesy asymilacyjne ludowej kultury regionu oddziaływały dwa czynniki – ilościowy wzrost żywiołu niemieckiego i normatywna działalność władz terenowych, które reprezentowały niemiecką, a po 1945 roku radziecką i polską specyfikę kulturową.
Pojęcie kultury ludowej Kultura ludowa obejmuje zakres zagadnień, które tyczą kultywowanej kultury niższych warstw społecznych. Cezuralnie obejmuje ona okres od średniowiecza do połowy XX wieku, kiedy odnotowuje się jej stopniowy zanik. W innym pojęciu jest sumą wytworów lokalnej społeczności wiejskiej. Jest przedmiotem szczegółowych badań różnorodnych kultur społecznych (np: mniejszości narodowych i etnicznych) z zakresu etnografii.
Kulturę ludową dzieli się na trzy kategorie, do których zaliczamy: kulturę materialną – osadnictwo, budownictwo, urządzenie wnętrz domów, ubiór, żywność, formy zagospodarowania terenu i gospodarowania ziemią, drobna wytwórczość, w tym sposoby obróbki surowców; kulturę społeczną – rodzina, wyznania (religia), organizacje obieralne, społeczne i zawodowe, formy prawne; kulturę duchową – język, pismo, wiedza o otaczającym nas świecie, tradycje kulturowe zachowane w obrzędach, utworach i muzyce ludowej.
Osadnictwo niemieckie W okresie przedlokacyjnym obecne ziemie gryfickie należały do książąt pomorskich z rodu Gryfitów. Rozwijało się na nich osadnictwo słowiańskie. Niemiecka literatura przedmiotu klasyfikowała ogólnie tę ludność do Wendów. Po lokacji miasta na prawie lubeckim w 1262 roku i po potwierdzeniu go dwa lata później przez Barnima I Dobrego rozpoczęła się powolna migracja ludności niemieckiej. Jeszcze w wieku XIV stanowili oni mniejszość etniczną (allochtoniczną), która asymilowała się z ludnością słowiańskąW 1230 roku ludność niemiecka na całym Pomorzu nie przekraczała 1000 osób. Za: . Źródła nie potwierdzają, aby w pierwszych dwóch wiekach istnienia miasta Greifenberg (dziś Gryfice) następowała silna germanizacja miasta, poprzez zakładanie tzw. chyż, do których usuwano ludność słowiańską. Na gryfickich wsiach występowały one w niewielkich ilościach. Germanizacja w pierwszej kolejności obejmowała rycerstwo i duchowieństwo. Najmniej podatne na jej wpływy było słowiańskie chłopstwo .
Pierwsza poważniejsza fala osadnictwa niemieckiego miała miejsce po przyjęciu luteranizmu w 1534 roku. Wtedy właśnie władza w mieście została całkowicie przejęta przez Niemców. Gerard Labuda w rozważaniach nad początkami osadnictwa niemieckiego na prawie niemieckim tak oto scharakteryzował etapy kolonizacji: cyt.
Z pierwszą częścią opinii nie zgadza się Bogdan Dopierała, który wskazując narzucanie podobnej tezy przez niemiecką naukę podkreślał, że ludność słowiańska nie była na tyle ciemna, aby tej nie należał się najgłębszy szacunek i uznanie wobec naporu kolonizacji, ich rozwiązań technologicznych i organizacyjnych.
W okresie feudalnym panowały surowe przepisy, które dotyczyły poddanych. Mieszkańcy miasta byli podzieleni na cztery warstwy społeczne. Przynależność do poszczególnych warstw uzależniona była od piastowanych urzędów, zamożności, wykonywanego zawodu lub czynności. Na skutek wprowadzonych przepisów warstwy te zaczęły odróżniać się ubiorami i organizacją obrzędów. Wszelkie uroczystości rodzinne jak chrzciny, wesela, stypy musiały odbywać się w ściśle określonym czasie. Ilość uczestniczących w celebrach muzykantów, jakość podawanych potraw była uzależniona od przynależności do danej warstwy społecznej miasta. Wszelkie łamanie ustalonych przepisów prowadziło do wysokich sankcji karnych.
Osadnictwo i emancypacja Żydów Pierwsze wzmianki o Żydach pochodzą dopiero z 1692 roku a kolejne z pierwszej połowy XVIII wieku, kiedy wspomniano o siedmiu rodzinach żydowskichGerhard Salinger na łamach swojej publikacji wskazywał, że początek osadnictwa żydowskiego datuje się na rok 1705, kiedy mieszkający w mieście Joseph Hirsch otrzymał tzw. przywilej ochronny. Tenże uzyskał również prawną gwarancję dalszego zamieszkania w Greifenbergu (dziś Gryfice) na podstawie dekretu z 13 września 1735 roku, w sprawie rozmieszczenia ludności żydowskiej w miastach Pomorza. Według tego dokumentu drugie miejsce pod zasiedlenie pozostawało jeszcze wolne. Za: . W 1728 roku w Greifenbergu zamieszkiwało 19 osób narodowości żydowskiej. W 1880 roku społeczność żydowska miasta liczyła 146 osóbW 1804 roku, gmina żydowska miała 101, w 1849 roku – 121, natomiast w 1871 roku – 125 członków. Zob. , a w 15 lat później – 204 osoby. Wśród zamieszkujących miasto Żydów znajdowali się kupcy, nauczyciele, rzeźnicy, garbarze, kuśnierze oraz drobni producenci siodeł, kapeluszy i waty.
W 1812 roku Fryderyk Wilhelm III ogłosił edykt, na mocy którego ludność żydowska uzyskała pełne równouprawnienie, ostatecznie potwierdzone w Prusach w 1869 roku (tzw. ustawa emancypacyjna). Ustawa ta z jednej strony gwarantowała uzyskanie obywatelstwa miejskiego, z drugiej narzucała liczne wymagania natury asymilacyjnej, np. wprowadzenie języka niemieckiego do nabożeństw, niemieckiej formy zapisu nazwisk i napisów na nagrobkach cmentarnych – macewach (hebr.) מַצֵּבָה w żydowskim kirkucie (jid.) bejsojlem, bejsakwores oraz zmiany wyglądu i stroju. Namacalnym świadectwem pobytu nielicznej liczby Żydów w mieście były synagogi wybudowane w XIX wieku. Pierwsza powstała w latach 40. XIX wieku, druga w II połowie tego wieku przy Poetensteig (dziś ul. 3 Maja). W Greifenbergu istniała szkoła dla żydowskich chłopców oraz cmentarz żydowski usytuowany przy Turnerstraße (dziś ul. Sportowa). W mieście odnotowano również działalność dwóch organizacji żydowskich, tj. Khevra kadishah (aram.) חברא קדישא, (pol.) Święte Bractwo Pogrzebowe (1880), które zajmowało się m.in. pochówkiem według prawa żydowskiego Halacha (hebr. הלכה, pol. Droga, zachowanie), a od 1931 roku charytatywna organizacja (niem. Israelitischer Frauenverein, pol. Stowarzyszenie Kobiet Żydowskich), które miało na celu wspieranie potrzebujących pomocy i pochówkiem kobiet.
Kultura i tradycje żydowskie Kultura żydowska różniła się przede wszystkim religią i obrzędowością, uwagę zwracały także stroje, na ogół skromne, lecz charakterystyczne dla tej grupy etnicznej. Mężczyźni nosili chałat (długie okrycie przypominające płaszcz), pod nim tałes kutn (rodzaj kamizelki z białego płótna) z charakterystycznymi frędzlami po bokach, który był wypuszczony na krótkie (z reguły do kolan) spodnie. Jedną z bardziej charakterystycznych cech męskiego stroju żydowskiego stanowiła jarmułka (niewielka płaska czapeczka przykrywająca ciemię) z reguły ukryta pod spiczastym kapeluszem lub czapką, w zależności od lokalnej mody. Ubiór uzupełniały białe wełniane pończochy oraz długie buty z cholewami. W dni świąteczne zakładano sztrejmł – rodzaj kapelusza z szerokim rondem z futra lisiego lub sobolego. Kobiety z reguły niczym się nie różniły od miejscowych mieszczek czy chłopek. Najczęściej nosiły długie suknie, na które zakładały fartuszki. Nakrycie głowy stanowiła peruka bądź chustka. Mężatki miały ogolone głowy, bo według tradycji nie powinny budzić pożądania u mężów. Poza tym kobietom zabraniano noszenia drogich ozdób i biżuterii.
Do dziś Żydzi obchodzą wiele świąt i celebrują je w tradycyjny sposób. Jednym z najstarszych i najtrwalszych w ich tradycji świętem jest szabat (hebr. שַׁבָּת, pol. „odpoczynek”) – upamiętnia dzień, w którym stwórca odpoczął po stworzeniu świata. Rozpoczyna się w piątek wieczorem, a kończy w sobotę wieczorem. Wyznawców judaizmu obowiązuje wtedy całkowity zakaz pracy. Do najpopularniejszych dań podawanych podczas szabatu należą: śledzie, chałka, siekana wątróbka, nadziewane szyjki kurze, kiszka, kugel (babka ziemniaczana z cebulką), faszerowana ryba i czulent (duszony gulasz). Do pozostałych świąt żydowskich należą m.in.: Jom Kipur (hebr. יוֹם כִּפּוּ, pol. „Dzień Pojednania”) – o charakterze pokutnym, obchodzony w dziesiątym dniu miesiąca tiszri (wrzesień/październik), jesienne święto Sukkot (hebr. סוכות, pol. „Święto Namiotów”) obchodzone według kalendarza żydowskiego w dniach od 15 do 21 miesiąca tiszri (wrzesień/październik) i święto Chanuka (hebr. חנוכה, pol. „Poświęcenie”) przypadające na okres od 25 dnia miesiąca kislew do 2 dnia miesiąca tewet (listopad-grudzień).
Kwestia żydowska W 1938 roku nasiliła się akcja likwidacyjna własności żydowskiej, tzw. aryzacja (niem. Arisierung). Oznaczała ona wrogość i niechęć do Żydów oraz zachwyt nad Adolfem Hitlerem i jego poglądami. Synagoga przy Poetensteig (dziś ul. 3 Maja) została przejęta przez NSDAP (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), a podczas tzw. „nocy kryształowej” (niem. Kristallnacht) została podpalona i zamknięta. W czasie II wojny światowej obiekt był wykorzystywany jako obóz pracy dla jeńców francuskich a później jako magazyn. Rozebrany został 30 stycznia 1986 roku. Jednocześnie cmentarz żydowski (kirkut) o pow. ok. 0,25 ha usytuowany przy Turnerstraße (dziś ul. Sportowa) został zniszczony i zlikwidowany. Macewy posłużyły w późniejszym czasie do budowy m.in. muru przy ul. Broniszewskiej, J. Dąbskiego oraz wzmocnienia brzegów rzeki Regi.
Według M. Opęchowskiego: cyt.
Nielicznym Żydom pozostającym w mieście nie udało się przedsięwziąć żadnych kroków w celu ratowania miejsca spoczynku swoich bliskich. Po listopadzie 1938 roku władze nazistowskie przystąpiły do przymusowego wykupu nieruchomości i akcji żydowskich w przedsiębiorstwach, które (zgodnie z ówczesnymi przepisami prawa) przechodziły do rąk nie-żydowskich lub na własność państwa.
Polscy robotnicy sezonowi Od II połowy XIX wieku na dzisiejszych terenach gryfickich miały miejsce ruchy migracyjne polskich robotników sezonowych, którzy w znikomych ilościach zagospodarowywali tereny wiejskie. W okresie międzywojennym stanowili już kilkusetosobową grupę. Brak danych źródłowych nie pozwala na dokładne określenie tejże populacji. W 1932 roku wprowadzono całkowity zakaz wydawania pozwoleń dla pracowników sezonowych z Polski, tym samym ich liczba do 1939 roku ulegała zmniejszeniuW 1923 roku wydano 35 tys. pozwoleń dla całej prowincji pomorskiej, w 1927 roku – 21 tysięcy, a w 1931 roku – 9000. Wobec nasilającego się żywiołu niemieckich osadników w XIX wieku sam proces silnej germanizacji życia społecznego spowodował, że nieliczne grupy Polaków, które stanowiły niewielki odsetek populacji miasta nie wywierały znaczących zmian w życiu kulturalnym i lokalnym miasta, poza religijnym.