thumb|Świątnik Wojciech Walas przed katedrą krakowską Świątnik – osoba, która dawniej zajmowała się obsługą kościoła (świątyni).
Od czasu utworzenia w Polsce biskupstw zaczęły się również nadania gruntów i wsi na rzecz biskupów, kapituł katedralnych i kolegiat. Powstały wtedy także wyspecjalizowane do celów obsługi świątyń wsie zwane wsiami świątniczymi, łac. villa sanctuariorum. Do zadań świątników należała pomoc podczas nabożeństw kościelnych, całodobowa ochrona przed złodziejami, w tym ochrona skarbców, wykonywanie drobnych napraw w świątyniach, sprzątanie i dbanie o porządek, dzwonienie oraz oprowadzanie pielgrzymów. Takie wsie powstały od XI w przy katedrze w Gnieźnie, w Krakowie, Sandomierzu, Wrocławiu czy Wilnie. Świadczą o tym do dziś zachowane nazwy wsi: Świątniki. Wsie świątnicze miały specjalne przywileje i zwolnione były od pańszczyzny oraz wyłączone spod sądów świeckich. Świątnikami zostawali tylko mężczyźni o nieposzlakowanej opinii.
Na przykładzie katedry krakowskiej na Wawelu można stwierdzić, że najstarszy tekst o świątnikach wawelskich pochodzi z roku 1253 i wspomina o dwóch świątnikach strzegących katedrę dniem i nocąWincenty z Kielczy, Żywot większy św. Stanisława, ok. 1253 r.. Do obsługi katedry przeznaczone były następujące wsie: Szczytniki, Trąbki, Świątniki Dolne, Świątniki Górne (Górki), a także na większe święta kilka osób z Opatkowic i ChorowicJan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus, Tomus I – Ecclesia cathedralis cracoviensis, 1470–80.. Świątnicy na Wawelu mieli także za zadanie dzwonienie dzwonem Zygmuntem podczas największych uroczystości państwowych.
Pod koniec XVI w. biskup krakowski Jerzy Radziwiłł wprowadził jednolity strój dla świątników: granatowy płaszcz z pelerynąOryginalny strój świątnika znajduje się w Muzeum Ślusarstwa im. Marcina Mikuły w Świątnikach Górnych.. Przez wiele lat świątnicy musieli bronić swoich królewskich przywilejów wobec kolejnych prałatów z kapituły katedryJan Kracik, Strażnicy Katedry Krakowskiej, „Rocznik Krakowski”, tom XLIX, Kraków, 1978.. W 1772 roku wszystkie krakowskie wsie świątnicze znalazły się poza granicami Królestwa Polskiego i przeszły na własność kamery (rządu) austriackiego. Mimo to świątnicy ze Świątnik Górnych służyli w katedrze do czasów II wojny światowej. Po wojnie służyli w świątyni jako zakrystianie. Ostatni ze świątników, Jan Synowiec „Komoda”, zmarł podczas służby w 1968 r.
Jeśli chodzi o świątników ze Świątnik koło Sandomierza, których osada należała do kolegiaty, to wiadomo o pierwszych przywilejach z czasów Bolesława Wstydliwego, a potwierdził je następnie Leszek Czarny, książę małopolski, sandomierski i sieradzki w roku 1184, oświadczając „iż osadę wsi Świątnik należącą do kościoła sandomierskiego na cześć Najświętszej Marii Panny fundowanego uwalnia od obowiązku dawania corocznie dwunastu miar żyta i tyluż wozów siana”Ks. Melchior Buliński, Monografia miasta Sandomierza, Warszawa 1879.. W 1397 r. królowa Jadwiga nadała świątnikom immunitet sądowy uwalniający ich od świeckiej władzy sądowniczej.
Przypisy
Bibliografia Marcin Mikuła, Świątniczanie. Strażnicy katedry krakowskiej, maszynopis, Świątniki Górne, 1989. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus, Tomus I – Ecclesia cathedralis cracoviensis, 1470–80. Melchior Buliński, Monografia miasta Sandomierza, Warszawa, 1879. Franciszek Batko, Pisma z historii Świątnik Górnych i okolic, Świątniki Górne, 2008. Witold Szczygieł, Świątniki Górne. Historia, kultura i tradycja na przestrzeni dziejów., Świątniki Górne 2001. Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie, Acta actorum episcopalia. Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie, Fabrica ecclesiae cracoviensis. Jan Kracik, Strażnicy Katedry Krakowskiej, Rocznik Krakowski, tom XLIX, Kraków, 1978. Kategoria:Służba liturgiczna Kategoria:Zawody związane z chrześcijaństwem