thumb|270px Pedzetajrowie, pezetajrowie ( pezetairoi – dosł. „piesi towarzysze”) – w starożytnej Macedonii i w państwach diadochów ciężkozbrojna piechota wyposażona w sarisy i tworząca bojowy szyk macedońskiej falangi.

Oddziały ciężkiej piechoty tworzono w Macedonii już za rządów Archelaosa, lecz w późniejszych walkach dynastycznych nie zyskała ona większego znaczenia. Za właściwego twórcę pedzetajrów uważa się Aleksandra IIN.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: PIW, 1994, s. 626., zaś jako rozbudowana i specyficzna formacja nabrali znaczenia dopiero za panowania Filipa II MacedońskiegoN.G.L. Hammond: Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje. Warszawa: PIW, 1999, s. 108.. Z tekstu Demostenesa (Mowa olintyjska II) wynikałoby, iż pierwotnie stanowili wraz z hetajrami doborową straż przyboczną monarchy; terminy te z czasem rozciągnięto na inne oddziały konne i piesze. W armii przejętej po poprzedniku przez Aleksandra Wielkiego już należeli do formacji falangi, której drugą część stanowiły jednostki tzw. astetajrów (asthetairoi). W odróżnieniu od nich pochodzili z ziem dawnego królestwa, choć oba te terminy odnosiły się do jednostek doborowych, objętych specjalną organizacją królewskich hetajrów, czyli „towarzyszy”Pezetajrowie to zbitka nazw „pezoi” – piechurzy i „hetairoi” – towarzysze (N.G.L. Hammond: Starożytna Macedonia, dz. cyt., s. 143-144)..

Rekrutowani spośród wolnego chłopstwa macedońskiegoNicholas Hammond wywodzi ich z późno wyodrębnionej warstwy średniej (Dzieje Grecji, dz. cyt., s. 625)., dzieleni byli na jednostki organizacyjne zwane taksis (τάξις)Pod Gaugamelą Aleksander dysponował sześcioma takimi „pułkami” liczącymi po ok. 1500 ludzi (E. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 79)., formowane na podstawie terytorialnej (później ich liczbę stopniowo zwiększano rezygnując z kryterium terytorialnego). Niższymi jednostkami podziału organizacyjnego były lochosy (λόχοι) i dekady (δέκαδες) lub skeny (σκηναί). mały|Z wyposażenia pedzetajrów: lekki hełm frygijski i groty włóczni piechoty Arrian określa ich jako ciężką piechotę macedońską (Wyprawa Aleksandra Wielkiego IV 23,1), zaś w czasach hellenistycznych określano tak już większość ciężkozbrojnej piechoty Greków. Oprócz długiej (5,5–6,5 m) włóczni do ich wyposażenia należała okrągła tarcza o średnicy 60 cm (uwarunkowana operatywną długością dwuręcznej sarisy) oraz lżejszy, okładany metalem pancerz (napierśnik) skórzany albo płócienny, ponadto otwarty hełm (beocki, tracki/frygijski lub stożkowy), nagolenice, a także miecz ksifos (ξίφος), zasadniczo służący do zadawania pchnięćDer Kleine Pauly, dz. cyt., t. 1, kol. 880–881.. Lżejsze od korynckiego hełmy dawały wprawdzie słabszą ochronę głowy, ale będąc wygodniejsze w użyciu, mniej też ograniczały pole widzenia. Niewielkie macedońskie tarcze ochraniały falangę tej piechoty przed pociskami łuczników i procarzy, zaś w bezpośrednim starciu nie miały tak istotnego znaczenia, gdyż dla oburęcznego utrzymania sarisy odrzucano je do tyłu, na plecyKrzysztof Nawotka: Aleksander Wielki. Wrocław: Wyd. Uniw. Wrocławskiego, 2004, s. 55.. W napierśniki oszczędnie mieli być wyposażeni jedynie oficerowie, ponieważ żołnierzy przed sieczną bronią przeciwnika skutecznie chroniła w szyku długa pikaE. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 80; por. K. Nawotka: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 52-53.. Ze względu na tę ich główną broń ofensywną nierzadko określa się ich potocznie jako sarissoforów (σαρισσοφόροι), myląc z formacją konną o tej nazwie.

W czasach Aleksandra Wielkiego stanowili trzon jego falangi, podzieleni na mobilne jednostki taktyczne (syntagmy) i ustawiani w centrum walczącej armii. Ich zadaniem było utrzymanie nacierającego frontu do czasu oskrzydlenia nieprzyjaciela i zaatakowania go z flanki przez hetajrów.

Cechował ich szyk głęboki, lecz bardziej otwarty niż u hoplitów (metrowe odstępy pomiędzy żołnierzami w kolumnie, półmetrowe w szeregu)N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji, dz. cyt., s. 660.. Różnicę niekorzystną w porównaniu z tradycyjnymi hoplitami stwarzała okoliczność, że ich uzbrojenie służyło nie tylko do osobistej obrony, umożliwiając też toczenie w boju indywidualnych pojedynków, natomiast pedzetajrowie możliwość obrony własnej mieli mocno zredukowaną, a pojedynkowanie wykluczoneE. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s.80.. Warunkiem powodzenia szyku tej piechoty w boju były dobrze zabezpieczone skrzydła, których zazwyczaj strzegła lżejsza piechota lub jazda. Specyfika uzbrojenia oraz techniki walki przesądzała jednak o tym, że w innego rodzaju działaniach wojennych byli oni nieprzydatniE. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 81..

Według świadectwa Diodora (Biblioteka historyczna XVII 110,2) w 323 p.n.e. włączono też do ich formacji łuczników, procarzy i inną lekkozbrojną piechotęDer Kleine Pauly, dz. cyt., t. 1, kol. 680,15-17.. Natomiast chybiona okazała się zaplanowana w 323 r. p.n.e. próba reorganizacji, polegająca na zmianie etniczno-bojowego składu poszczególnych syntagm przez połączenie zbrojnych w sarisy Macedończyków z uzbrojonymi w łuki i oszczepy Persami w stosunku 4:12Peter Green: Aleksander Wielki. Biografia. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2010, s. 531-532..

Po śmierci Aleksandra wojska jego następców również dysponowały licznymi oddziałami pedzetajrów, choć termin ten stopniowo wyszedł z użycia zastąpiony ogólnym określeniem (phalanx).

Przypisy

Bibliografia

L.C. Purser: Exercitus. W W. Smith, W. Wayte, G.E. Marindin: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1890.

Kategoria:Starożytna Macedonia Kategoria:Jednostki i formacje wojskowe epoki hellenistycznej Kategoria:Typy piechoty