Województwo wałbrzyskie – istniejące w latach 1975–1998 województwo, jednostka administracyjna najwyższego szczebla, położone w południowo-zachodniej Polsce o powierzchni 4169 km², składające się z 15 gmin miejskich i 30 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Graniczyło na zachodzie z województwem jeleniogórskim, na północy z legnickim i wrocławskim, na wschodzie z opolskim, a na południu z Czechosłowacją (później Czechami). Siedziba władz wojewódzkich znajdowała się w Wałbrzychu. Z dniem 1 stycznia 1999 r. terytorium województwa weszło w skład nowo powstałego województwa dolnośląskiego.
Geografia thumb|Przełom Nysy Kłodzkiej w Bardzie
Położenie geograficzne Województwo wałbrzyskie położone było w południowo-zachodniej Polsce. Graniczyło na zachodzie z województwem jeleniogórskim, na północy z wrocławskim, na wschodzie z opolskim, a na południu z Czechosłowacją.
Warunki naturalne Znaczną część województwa zajmowały Sudety Środkowe i Wschodnie oraz Przedgórze Sudeckie (Wzgórza Strzegomskie, Bukowe i część Strzelińskich). Krajobraz województwa wałbrzyskiego tworzyły m.in. Góry: Kamienne, Wałbrzyskie, Bardzkie, Sowie, Stołowe, Orlickie, Bystrzyckie, Złote, Bialskie i Masyw Śnieżnika z najwyższym szczytem województwa – Śnieżnikiem (1425 m n.p.m.).
Rzeźba terenu była bardzo urozmaicona. Na Przedgórzu Sudeckim występowały bardzo urodzajne gleby, utworzone z lessów, z kolei na terenach górskich w słabsze. Do głównych rzek tego regionu należały: Nysa Kłodzka, Oława, Bystrzyca i Strzegomka, stanowiące dopływy Odry.
Ludność Demografia thumb|Czermna – jedna z osad zamieszkiwanych przez mniejszość czeską Na przestrzeni kilkudziesięciu lat ludność województwa wałbrzyskiego kształtowała się następującoDane na podstawie powszechnych spisów ludności oraz roczników statystycznych województwa wałbrzyskiego.: Rok 1975 1980 1985 1990 1995 1998 Ludność 713 900 716 100 735 800 740 900 739 500 733 000
W latach 1975–1990 ludność regionu wałbrzyskiego wzrosła o ok. 30 tys. mieszkańców (3%), co spowodowane było wyżem demograficznym oraz korzystnymi warunkami pod względem zatrudnienia, co głównie dotyczyło miast Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego, głównie Wałbrzycha i Nowej Rudy, osiągając w 1990 r. liczbę ok. 741 tys. mieszkańców. W ciągu kolejnych lat liczba ludności zaczęła spadać w wyniku kryzysu gospodarczego spowodowanego likwidacją wielu zakładów przemysłowych na terenie województwa i gigantycznym bezrobociem. Złożył się na to również niż demograficzny, a także migracje ludności do innych regionów Polski.
Przytłaczającą większość ludności województwa stanowili Polacy, posługujący się dialektem mieszanym, pochodzący w zdecydowanej większości z terenów dawnych Kresów Wschodnich, osiedleni w tym regionie po II wojnie światowej. Z mniejszości narodowych zamieszkujących województwo do najliczniejszych należą: Niemcy (ok. 200 osób) oraz Czesi, którzy zamieszkują tzw. czeski kątek w okolicach Kudowy-Zdroju w liczbie ok. 47Stan na 2002 rok, dane z Powszechnego Spisu Ludności, źródło: GUS., stanowiący ludność autochtoniczną. Ponadto sporą grupę etniczną stanowią Romowie, zamieszkujący głównie w dużych miastach regionu: Bystrzycy Kłodzkiej, Kłodzku, Wałbrzychu, Świdnicy, Świebodzicach i Strzegomiu.
Urzędy Rejonowe Urząd Rejonowy w Bystrzycy Kłodzkiej dla gmin: Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie i Stronie Śląskie Urząd Rejonowy w Dzierżoniowie dla gmin: Dzierżoniów i Niemcza oraz miast: Bielawa, Dzierżoniów, Pieszyce i Piława Górna Urząd Rejonowy w Kłodzku dla gmin: Kłodzko, Lądek-Zdrój, Lewin Kłodzki, Nowa Ruda, Radków i Szczytna oraz miast: Duszniki-Zdrój, Kłodzko, Kudowa-Zdrój, Nowa Ruda i Polanica-Zdrój Urząd Rejonowy w Świdnicy dla gmin: Dobromierz, Jaworzyna Śląska, Marcinowice, Strzegom, Świdnica i Żarów oraz miast Świdnica i Świebodzice Urząd Rejonowy w Wałbrzychu dla gmin: Czarny Bór, Głuszyca, Mieroszów, Stare Bogaczowice i Walim oraz miast: Boguszów-Gorce, Jedlina-Zdrój, Szczawno-Zdrój i Wałbrzych Urząd Rejonowy w Ząbkowicach Śląskich dla gmin: Bardo, Ciepłowody, Kamieniec Ząbkowicki, Przeworno, Stoszowice, Ząbkowice Śląskie, Ziębice i Złoty Stok
Największe miasta thumb|Zamek Książ w Wałbrzychu thumb|Kościół Pokoju w Świdnicy Do największych miast województwa wałbrzyskiego należały według stanu ludności z 31 grudnia 1998 r.: 31px Wałbrzych – 136 923 31px Świdnica – 65 109 31px Dzierżoniów – 37 753 31px Bielawa – 33 793 31px Kłodzko – 30 278 31px Nowa Ruda – 26 807 31px Świebodzice – 24 745 31px Boguszów-Gorce – 18 392 31px Strzegom – 17 621 31px Ząbkowice Śląskie – 17 349 31px Bystrzyca Kłodzka – 11 842 31px Kudowa-Zdrój – 10 873 31px Pieszyce – 10 002
Religia thumb|Sanktuarium – Bazylika Podwyższenia Krzyża Świętego w Wałbrzychu Dominującą religią wyznawaną przez większość mieszkańców województwa wałbrzyskiego było chrześcijaństwo, głównie Kościół katolicki (ok. 91%)Dane Wrocławskiej Kurii Metropolitarnej za 1998 r. oraz kościoły protestanckie, głównie Kościół ewangelicko-augsburski.
Wszystkie parafie katolickie wchodziły w skład archidiecezji wrocławskiej, a od 1992 r. zachodnia część województwa (dawny powiat wałbrzyski) została włączona do nowo powstałej diecezji legnickiej na mocy bulli papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae..
Znajdowały się tutaj dwa wielkie sanktuaria maryjne w: Bardzie i Wambierzycach.
Z kolei Kościół ewangelicko-augsburski posiadał na terenie województwa trzy parafie w Wałbrzychu, Świdnicy i Kłodzku wchodzące w skład diecezji wrocławskiejHistoria diecezji wrocławskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (dostęp: 2010-03-16).. Świadkowie Jehowy na terenie województwa posiadali 25 zborów.
Polityka thumb|Urząd Wojewódzki w Wałbrzychu W latach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pełnia władzy należała do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) oraz powiązanych z nią stronnictw sojuszniczych Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym (ZSL) i Stronnictwem Demokratycznym (SD). Wszystkie stanowiska w administracji państwowej obsadzane były według obowiązującego klucza partyjnego.
Terenowym organem władzy państwowej obejmującym województwo była Wojewódzka Rada Narodowa, licząca 100 członków wybieranych w wyborach powszechnych, bezpośrednich i tajnych co 4 lata przez wszystkich pełnoletnich mieszkańców województwaUchwała Rady Państwa z dnia 31 maja 1975 r. w sprawie liczby członków i składów imiennych rad narodowych stopnia wojewódzkiego, § 1, pkt 41.. Wybierała ona spośród siebie prezydium składające się z przewodniczącego oraz wiceprzewodniczących.
Przedstawicielem administracji państwowej w województwie był wojewoda. Siedziba władz wojewódzkich mieściła się w Wałbrzychu przy alei Wyzwolenia.
Po transformacji ustrojowej w Polsce w 1990 r. doszło do reaktywowania samorządów w Polsce. Zniesiono Wojewódzką Radę Narodową powołując w jej miejsce sejmik samorządowy, w skład którego wchodzili delegowani przedstawiciele rad gmin z całego terenu województwa. Na jego czele stało prezydium złożone z przewodniczącego, dwóch zastępców oraz sześciu członków. Do jego zadań należało: ocena działalność administracji rządowej w województwie, prowadzenie mediacji w sprawach spornych między gminami, opiniowanie kandydata na wojewodę, wyrażanie opinię w istotnych sprawach województwa, upowszechnianie doświadczeń samorządowychHasło Sejmik samorządowy, [w:] Słownik encyklopedyczny. Edukacja Obywatelska, pod red. R. Smolskiego, M. Smolskiego, E. H. Stadtmüller, Wrocław 1999..
Pozostawiono urząd wojewody, który stanowił organ rządowej administracji ogólnej i był jednocześnie przedstawicielem rządu na poziomie województwa, sprawującym nadzór na działalnością samorządu gminnegoHasło Wojewoda, [w:] Słownik encyklopedyczny. Edukacja Obywatelska, pod red. R. Smolskiego, M. Smolskiego, E.H. Stadtmüller, Wrocław 1999..
+ Wojewodowie wałbrzyscy Lp. Imię i nazwisko Okres urzędowania Przynależność polityczna 1. Antoni Trembulak 1975–1981 Polska Zjednoczona Partia Robotnicza 2. Władysław Piotrowski 1981–1990 Polska Zjednoczona Partia Robotnicza 3. Jerzy Świteńki 1990–1993 bezpartyjny 4. Henryk Gołębiewski 1993–1997 Sojusz Lewicy Demokratycznej 5. Bolesław Marciniszyn 1997–1998 Akcja Wyborcza Solidarność
Historia Siedzibą władz administracyjnych województwa było miasto Wałbrzych. Województwo z dniem 01.01.1999 weszło w skład nowo utworzonego województwa dolnośląskiego z siedzibą we Wrocławiu. Z byłego województwa wałbrzyskiego utworzono powiaty: dzierżoniowski świdnicki wałbrzyski (powiat ziemski) Wałbrzych (powiat grodzki – nieistniejący w latach 2003–2012) kłodzki ząbkowicki.
W planach było także odtworzenie powiatów: bystrzyckiego z siedzibą w Bystrzycy Kłodzkiej oraz noworudzkiego z siedzibą w Nowej Rudzie, powiaty te jednak nigdy nie powstały mimo usilnych starań lokalnych samorządów oraz miejscowej ludności.
Podział administracyjny Województwo wałbrzyskie dzieliło się na 15 gmin miejskich i 30 gmin miejsko-wiejskich i wiejskichEncyklopedia Popularna PWN, pod red. Rafała Łąkowskiego, wyd. PWN, Warszawa 1985, s. 834..
+ Podział administracyjny województwa wałbrzyskiego – gminy miejskie Lp. Herb Miasto Powierzchniakm² Ludność 1. 25px Bielawa 36,21 30 928 2. 25px Boguszów-Gorce 27,02 16 298 3. 25px Duszniki-Zdrój 22,28 4956 4. 25px Dzierżoniów 20,07 34 186 5. 25px Jedlina-Zdrój 17,45 5085 6. 25px Kłodzko 24,84 28 034 7. 25px Kudowa-Zdrój 33,90 10 137 8. 25px Nowa Ruda 37,05 23 812 9. 25px Pieszyce 63,61 9340 10. 25px Piława Górna 20,93 6736 11. 25px Polanica-Zdrój 17,22 6891 12. 25px Szczawno-Zdrój 14,74 5586 13. 25px Świdnica 21,76 59 754 14. 25px Świebodzice 30,43 22 816 15. 25px Wałbrzych 84,70 121 919 thumb|Rynek z ratuszem w Dzierżoniowie thumb|Panorama Ząbkowic Śląskich + Podział administracyjny województwa wałbrzyskiego– gminy miejsko-wiejskie i wiejskie Lp. Herb Gmina Powierzchniakm² Ludność Liczba sołectw 1. 25px Gmina Bardo 73,41 5675 10 2. 25px Gmina Bystrzyca Kłodzka 337,82 19 890 33 3. 25px Gmina Ciepłowody 77,53 3211 17 4. 25px Gmina Czarny Bór 66,31 4804 6 5. 25px Gmina Dobromierz 86,46 5487 12 6. 25px Gmina Dzierżoniów 142,05 9372 15 7. 25px Gmina Głuszyca 61,92 9379 5 8. 25px Gmina Jaworzyna Śląska 67,34 10 337 12 9. 25px Gmina Kamieniec Ząbkowicki 96,24 8828 14 10. 25px Gmina Kłodzko 252,25 16 928 35 11. 25px Gmina Lądek-Zdrój 117,4 8741 9 12. 25px Gmina Lewin Kłodzki 52,19 1853 17 13. Gmina Marcinowice 95,91 6560 19 14. 25px Gmina Mieroszów 73,17 7582 7 15. 25px Gmina Międzylesie 189,03 7643 22 16. 25px Gmina Niemcza 72,07 6103 11 17. 25px Gmina Nowa Ruda 139,66 12 323 17 18. 25px Gmina Przeworno 111,96 5313 19 19. 25px Gmina Radków 139 10 287 11 20. 25px Gmina Stare Bogaczowice 86,89 4112 8 21. Gmina Stoszowice 109,82 5613 11 22. 25px Gmina Stronie Śląskie 146,42 7821 14 23. 25px Gmina Strzegom 144,71 27 220 22 24. 25px Gmina Szczytna 133,16 7401 8 25. 25px Gmina Świdnica 208,28 15 227 33 26. 25px Gmina Walim 78,75 5698 9 27. 25px Gmina Ząbkowice Śląskie 146,88 23 289 17 28. 25px Gmina Ziębice 222,24 18 444 29 29. 25px Gmina Złoty Stok 75,63 4807 5 30. 25px Gmina Żarów 87,98 12 340 17
Gospodarka thumb|upright|Szyby kopalniane w Wałbrzychu Województwo wałbrzyskie posiadało charakter przemysłowy. Główne ośrodki przemysłowe znajdowały się w południowo-zachodniej części tego regionu, w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym, w którym znajdowały się kopalnie węgla kamiennego. Zostały one w większości zlikwidowane w połowie lat 90. XX w. poza kopalniami w Nowej RudzieA. i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2000, s. 281–282.. Rozwijał się tutaj także przemysł elektromaszynowy, włókienniczy, spożywczy, porcelanowy, odzieżowy, elektroniczny, papierniczy i drzewny.
Użytki rolne zajmowały 59,5% powierzchni województwa, z czego na grunty orne przypadało 69,3%, na łąki i pastwiska 29,8%. Uprawiano głównie pszenicę, rośliny pastewne, ziemniaki, jęczmień, buraki cukrowe, rzepak, warzywa i owoce. Hodowano bydło, owce i drób.