thumb|Budynki wzdłuż al. Ossolińskich thumb|Budynek główny – widok od południa thumb|Budynek Instytutu al. Ossolińskich 12 thumb|Budynek Instytutu ul. Powstańców Wlkp 2 thumb|Budynek mieszkalny al. Ossolińskich 8/10 thumb|Budynek mieszkalny al. Ossolińskich 4/6 thumb|Detale thumb|Poddasze thumb|Nowe budynki Instytutów, wzniesione w latach 80. XX w., w których mieszczą się m.in. oddziały: Państwowego Instytutu Weterynaryjnego, IHAR, Wojewódzka Inspekcja Weterynaryjna Zespół Naukowych Instytutów Rolniczych w Bydgoszczy – kompleks zabytkowych budynków administracji publicznej w Bydgoszczy, służący celom naukowym i dydaktycznym, położony w rejonie al. Ossolińskich. Jest to najstarsza placówka naukowa, powiązana ze szkolnictwem wyższym w Bydgoszczy, powstała jeszcze w pruskim okresie historii miasta.

Położenie Zespół budynków Instytutów Rolniczych w Bydgoszczy znajduje się we wschodniej części Śródmieścia Bydgoszczy. Zajmuje kwartał o powierzchni 7,5 ha, ograniczony od północy i zachodu placem Weyssenhoffa i wychodzącymi z niego ulicami al. Ossolińskich i ul. Powstańców Wlkp., od południa ulicą Szymanowskiego oraz terenem biblioteki UKW od wschodu. Teren zespołu podzielony został funkcjonalnie i kompozycyjnie na dwie części: zachodnią – zabudowaną budynkami Instytutu i wschodnią zajętą przez pola wegetacyjne, o powierzchni 5 ha.

W części zachodniej zaprojektowano zabudowę obrzeżną, wzdłuż ulic. Budynek główny, stanowiący dominantę zespołu, zamyka od wschodu plac Weyssenhoffa, na zamknięciu osi widokowej al. Mickiewicza. Budynek jednego z instytutów oraz dwa domy mieszkalne znajdują się po wschodniej stronie alei Ossolińskich, zaś kolejne dwa budynki stoją w południowej pierzei ul. Powstańców Wielkopolskich. W sąsiedztwie kompleksu znajduje się Bazylika św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy.

Ulice okalające zespół architektoniczny (al. Ossolińskich, pl. Weyssenhoffa, ul. Powstańców Wlkp.) wytyczone zostały krótko przed budową Instytutu, tworząc wraz z nim zespół urbanistyczny o dużych walorach kompozycyjnych. W głębi parceli umieszczone zostały budynki pomocnicze – inwentarskie, szklarnie i stodoła. Teren Instytutu ogrodzono od strony ulic żeliwnym ogrodzeniem na ceglanej podmurówce z bramami i furtkami. Wewnątrz zaprojektowano brukowe dojazdy do wszystkich budynków i żwirowe ścieżki piesze o swobodnej linii, biegnące wśród zieleni.

Zabytki W 1992 roku wpisano do rejestru zabytków następujące budynki wchodzące w skład kompleksu: budynek główny – plac Weyssenhoffa 11 dom mieszkalny, al. Ossolińskich 4/6 dom mieszkalny, al. Ossolińskich 8/10 budynek Instytutu Agrochemii i Bakteriologii, al. Ossolińskich 12 budynek Instytutu Buraka, ul. Powstańców Wielkopolskich 2 dom mieszkalny, ul. Powstańców Wielkopolskich 4 budynek administracyjny budynek rzeźni teren z drzewostanem, nr rej.: A/709 z 20 maja 1992 roku

Historia Okres pruski 1906-1920 Powstanie Instytutów Rolniczych w Bydgoszczy wiąże się z wieloletnimi staraniami władz miasta o ulokowanie w mieście wyższej uczelni typu uniwersyteckiego. Pierwsze konkretne działania w tym kierunku podjęto w 1873 roku (w setną rocznicę przyłączenia Obwodu Nadnoteckiego do Prus), kiedy magistrat wystosował w tej sprawie petycję do rządu w Berlinie, jednak idea ta nie doczekała się aprobaty. Uzasadnieniem odmowy było stwierdzenie, że miasto nie posiada wystarczającej liczby absolwentów szkół średnich. Ponowne starania wznowiono w 1886 roku, używając tym razem argumentu o charakterze politycznym. W uzasadnieniu petycji podano, że kształcenie młodzieży przez odpowiedni dobór kadry nauczającej dodatnio wpłynie na proces germanizacji Bydgoszczy i okolic. Okazało się, że i ten argument nie zmienił stanowiska władz rządowych.

Kolejną petycję do rządu pruskiego władze miasta uchwaliły 26 sierpnia 1902 roku. Tym razem staraniom sprzyjał program rządowy zmierzający do szybszego gospodarczego rozwoju wschodnich ziem cesarstwa niemieckiego. W efekcie tej polityki władze pruskie podjęły decyzję utworzenia wyższych uczelni w Gdańsku i Poznaniu, natomiast w Bydgoszczy, stanowiącej centrum silnie rolniczo rozwiniętego regionu (Kujawy, Krajna, Pałuki, Ziemia chełmińska), widziały potrzebę założenia placówki naukowo-badawczej zajmującej się produkcją rolniczą, tym bardziej, że istniejące tego typu placówki na uniwersytetach w Królewcu, Wrocławiu i Berlinie były zbyt daleko, aby prowadzić działalność badawczą i doradztwo w specyficznych warunkach rozwoju rolnictwa Poznańskiego i PomorzaRasmus Hugo: O badaniach rolniczych w Bydgoszczy. [w:] Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Tom 16. Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego, Bydgoszcz 1998.. Program naukowy tej placówki skonsultowano z podobnym Instytutem działającym w Berlinie.

W październiku 1902 roku rząd pruski (Ministerstwo Rolnictwa, Dóbr Państwowych i Lasów) podjął ostatecznie decyzję o utworzeniu w Bydgoszczy instytutów badawczych dla celów rolnictwa. Miały one jednocześnie zająć się szkoleniem zawodowym rolników praktyków, nauczycieli i personelu administracyjnego. W tym samym roku powzięto postanowienie o budowie kompleksu gmachów dla instytutów, określając równocześnie ich zadania naukowo-badawcze o charakterze praktycznym. 15 listopada 1902 roku odbyła się konferencja, z udziałem Komisarzy Ministerstwa Robót Publicznych oraz Finansów i Rolnictwa, dotycząca spraw organizacyjnych związanych z założeniem Instytutu. Władze miejskie Bydgoszczy zobowiązały się oddać pod budowę placówki teren na ówczesnym północno-wschodnim obrzeżu miasta i wytyczyć tam nowe ulice – Hohenzollernstrasse i Bülow Platz (dzisiejsze al. Ossolińskich i plac Weyssenhoffa). Miasto podjęło się również doprowadzenia wody i gazu oraz, w niedalekiej przyszłości, przekazania majątku dla celów doświadczalnych.

Na początku 1903 roku, radca budowlany Delius sporządził wstępny projekt zespołu. Przewidywał on powstanie trzech budynków, mieszczących instytuty naukowe: Budynek główny z Instytutami Patologii Roślin i Melioracji (niem. Pflanzenpatchologische und Meliorationenstechnische Institut) Budynek Instytutu Higieny Zwierząt (niem. Tierhygienisches Institut) Budynek Instytutu Rolniczo-Chemicznego i Bakteriologicznego (niem. Agrikultur – Chemisches und Bakteriologisches Institut). Obok nich zaprojektowano obiekty o charakterze pomocniczym: dwa budynki inwentarskie, dwie szklarnie, stodołę oraz trzy domy mieszkalne.

Prace budowlane rozpoczęto w kwietniu 1903 roku, a wiosną 1906 roku oddano już do użytku część gmachów. Równocześnie były opracowywane projekty techniczne dla poszczególnych budynków, które sporządzili radca budowlany Andrae i krajowy inspektor budowlany Hirt. Oficjalne otwarcie Instytutu nastąpiło 11 czerwca 1906 roku, jednak faktyczny początek jego działalności nastąpił 1 lipca 1904 roku, kiedy to powierzono kierownictwo prof. dr. Gerlachowi z Rolniczej Stacji Doświadczalnej w Poznaniu. Pierwotna nazwa Instytutu brzmiała Landwirtschaftliche Versuchs und Forschunganstallten, we wrześniu 1906 roku została zmieniona na Kaiser Wilhelms Instituts für Landwirtschaft zu Bromberg, którą to nazwę Instytut nosił do końca I wojny światowej. Placówka była związana z towarzystwem naukowym Kaiser-Wilhelm Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften. W celu bezpośredniej kontroli, a także ściślejszego powiązania instytutu i władzami prowincji i innymi placówkami rolniczymi powołano do życia kuratorium, w skład którego wchodzili rolnicy, przedstawiciele obydwóch prezesów rejencji poznańskiej i bydgoskiej oraz dyrektor instytutu. Przewodniczącym kuratorium był każdorazowy prezes rejencji bydgoskiej.

Zgodnie z postanowieniami statutowymi instytut otrzymał zadania badawcze, doświadczalne, naukowe i doradcze. Odpowiadała temu struktura organizacyjna instytutu, składającego się z czterech wydziałów: chemia rolna, bakteriologia i hodowla nasion melioracja choroby roślin weterynaria Systematyczne prace badawcze rozpoczęto w roku 1906, a już w roku 1908 przedstawiono wyniki badań w pierwszym tomie wydawnictwa. W latach następnych ukazywało się cztery – sześć zeszytów prac rocznie, które ukazywały się pod tytułem „Mittelungen des Kaiser Wilhelms Instituts für Landwirtschaft zu Bromberg”. Do ważniejszych osiągnięć naukowych bydgoskich instytutów należały m.in. rozpoznanie wirusa ziemniaczanego, roznoszonego przez mszycę żyjącą na drzewach brzoskwiniowych, zwalczanie gruźlicy bydła oraz określenie wpływu nawadniania i nawożenia pól na plony roślin. W 1912 roku oddziałowi chemii rolnej przydzielono gospodarstwo doświadczalne w Mochlu koło Bydgoszczy, gdzie prowadzono szeroko zakrojone badania nad odżywianiem i rozwojem roślin i zwierząt w warunkach naturalnych. Dysponowano także gospodarstwem doświadczalnym w Pęchowie oraz pozyskiwano właścicieli ziemskich do współpracy w przeprowadzeniu doświadczeń na ich polach.

Instytut im. cesarza Wilhelma w Bydgoszczy poza działalnością badawczą prowadził także ożywioną działalność dydaktyczną, w celu propagowania i wprowadzania wyników badań i doświadczeń do praktyki w rolnictwie. Odbywały się wykłady publiczne na różne interesujące i aktualne tematy, o których terminie donosiła prasa codzienna i fachowa oraz praktyki dla osób z wykształceniem przyrodniczym w celu dokształcania w dziedzinie botaniki rolniczej, bakteriologii, agrochemii, techniki melioracyjnej oraz chorób roślin i zwierząt. Do najwybitniejszych naukowców zatrudnionych w instytucie należeli m.in.: dyrektor placówki prof. dr Max Gerlach, zwany „królem kartofli na wschodzie”, prof. dr. Richard Schander, specjalista melioracji i osuszania łąk za pomocą roślin silnie trawiących wodę oraz prof. Freckmann. W instytucie zatrudniony był jako młody pracownik naukowy późniejszy profesor hodowli roślin uniwersytetu w Halle, dr Theodor Roemer.

W roku 1913 został zatwierdzony projekt zagospodarowania terenów leżących po przeciwnej stronie alei Ossolińskich, przeznaczonych na tereny wystawowo-handlowe Instytutu Rolniczego. Powstały wówczas projekty poszczególnych pawilonów, jednak wybuch I wojny światowej przerwał te prace i zamierzenie pozostało niezrealizowane. Pod koniec wojny, wobec rysującej się możliwości włączenia Bydgoszczy do odrodzonego państwa polskiego, przeniesiono w 1919 roku pracowników, kartoteki z wynikami badań, preparaty roślinne i urządzenia laboratoryjne prowizorycznie do Frankfurtu nad Odrą, a następnie do Gorzowa Wielkopolskiego. Nie przerwało to jednak działalności Instytutów w Bydgoszczy, gdyż strona polska kontynuowała pruskie tradycje w budynkach placówki.

Okres międzywojenny 1920–1939 Po włączeniu w 1920 roku Bydgoszczy do odrodzonego państwa polskiego, nastąpił intensywny rozwój instytutu, który działał jako Państwowy Instytut Naukowo-Rolniczy do roku 1927. Od tego czasu placówka bydgoska stała się oddziałem Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Zasadniczo placówka kontynuowała prace badawcze Instytutu im. Cesarza Wilhelma. Została zreorganizowana na wzór uniwersytetu z czterema wydziałami: chemii rolnej, chorób roślin, higieny zwierząt i melioracji. Konkurencja silniejszego ośrodka nauk rolniczych, jakim był już wówczas Poznań, systematyczne ograniczanie jego samodzielności i zakresu prac badawczych, nie sprzyjały jednak rozwojowi Instytutu. Korzystne zmiany, m.in. znaczne wzmocnienie kadr naukowych, nastąpiły dopiero krótko przed II wojną światową, w związku ze zmianami administracyjnymi i włączeniem (w kwietniu 1938) Bydgoszczy w administracyjne granice Wielkiego Pomorza. Do roku 1939 w ramach oddziału funkcjonowały następujące placówki: Wydział Chemii Rolnej, Dział Hodowli Roślin, Wydział Chorób Roślin, Dział Melioracji (do 1932), Dział Mleczarski (do 1932, Dział Ekonomiki i Organizacji Rybactwa (do 1932), Wydział Zoohigieny (do 1935)