Wielki Wschód Luzytanii (port. Grande Oriente Lusitano, GOL; często także: Grande Oriente Lusitano – Maçonaria Portuguesa; wcześniej: Grande Oriente Lusitano Unido, GOLU) – najstarsza obediencja wolnomularska w Portugalii założona w 1802. Reaktywowana po obaleniu dyktatury w 1974. Obecnie liczy około 2 tysięcy braci.
Historia thumb|200px|Wejście do siedziby Wielkiego Wschodu Luzytanii (GOL) w Lizbonie. Pierwsza loża wolnomularska w kraju (nazwana przez inkwizycję „Hereges Mercadores”) powstała w 1727 w Lizbonie i była przeznaczona dla brytyjskich kupców wyznania protestanckiego przebywających w Portugalii. W 1735 roku loża została podporządkowana Wielkiej Loży Londynu i otrzymała numer porządkowy 135 (następnie 120). W 1733 rozpoczęła działalność kolejna loża, tym razem skupiająca w większości katolików irlandzkiego pochodzenia (głównie kupców i najemników w wojsku portugalskim, ale także marynarzy, lekarzy i braci dominikanów), pod nazwą „Dom Królewski Wolnych Mularzy Luzytanii” (port. Casa Real dos Pedreiros-Livres da Lusitânia)Wśród braci tejże loży znalazł się znany architekt pochodzenia węgierskiego Carlos Marde.. W wyniku antymasońskiej bulli papieża Klemensa XII z 1738 roku loża uległa samorozwiązaniu, a część bractwa wyznania protestanckiego przyłączyła się do innej placówki. W 1741 powstała trzecia loża w historii Portugalii założona przez szlifierza diamentów szwajcarskiego pochodzenia (obywatela Wielkiej Brytanii) Johna Coustosa, która jednoczyła około trzydziestu cudzoziemców mieszkających w PortugaliiWśród braci znaleźli się w większości Francuzi i Brytyjczycy, ale również Belg, Holender i Włoch. Z zawodu byli kupcami i handlarzami, a także szlifierzami metali szlachetnych.. Poza wielkim mistrzem Coustosem loża skupiała w większości katolików. W 1743 loża została zadenuncjowana Świętej Inkwizycji, a jej bracia aresztowani, poddani torturom i skazani (w tym na karę galery). W wyniku interwencji czynników zewnętrznych zwolniono ich pod warunkiem wyjazdu z kraju. W wyniku procesu działalność masonerii w kraju osłabła na dwa dziesięciolecia. Za rządów markiza Pombala, który sam był masonem inicjowanym poza granicami kraju, wolnomularstwo cieszyło się tolerancją władz. Od 1763 działała w Lizbonie loża angielska, a także francuska i mieszana: wojskowo-cywilna. W 1768 powstała loża w Funchal skupiająca lokalną szlachtę i burżuazję (na jakiś czas uśpiona i obudzona w 1779). Pod koniec XVIII wieku istniały również loże w Coimbrze, Valença i Porto. W latach 1791–1792 nastąpiły ponownie prześladowania masonerii, które zakończyły się likwidacją lóż. W 1797 w związku z desantem brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego w Portugalii masoneria odzyskała swą pozycję: w 1798 założona w Lizbonie 4 loże brytyjskie podporządkowane Wielkiej Loży Londynu, z których jedna (nr 315) skupiała również cywili i Portugalczyków. Właśnie loża „União” (port. „Związek”, „Unia”) dała podwaliny pod budowę narodowej masonerii w Portugalii.
Powstanie Wielkiego Wschodu Luzytanii left|thumb|250px|Jednym z najbardziej znanych masonów był w Portugalii Sebastião José de Carvalho e Melo znany bardziej jako markiz Pombal.
W wyniku wzrostu lóż wolnomularskich na terenie Portugalii zaszła potrzeba założenia odrębnej obediencji. W 1801 roku w domu Gomes Freire de Andrade nastąpiło zebranie około 200 masonów, na którym postanowiono o powołaniu do życia Wielkiej Loży lub Wielkiego Wschodu Portugalii w miejsce Komisji Urzędowej (Comissão de Expediente) złożonej z sześciu członków, która dotychczas sprawowała nadzór nad lożami. Negocjacje nad powstaniem obediencji prowadził w Londynie Hipólito José da Costa. W 1804 roku odbyło się pierwsze zebranie, na którym wybrano wielkiego mistrza: sędziego sądu apelacyjnego Sebastião José de São Paio de Melo e Castro Lusignana (wnuka markiza Pombala). W 1806 uchwalono pierwszą konstytucję masońską. Liczba wolnomularzy wynosiła wówczas około 200 osób, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] .
Masoneria była prześladowana tak przez władze portugalskie, które oskarżały ją o zdradę stanu, jak i przez interwentów francuskich. Kolejna fala represji przyszła w latach 1809–1810, jednak wkrótce zakon się odrodził: powstały m.in. loże w Lizbonie i Santarém. W 1817 nastąpiły kolejne prześladowania, w wyniku których stracony został wielki mistrz Gomes Freire de Andrade (za udział w konspiracji antypaństwowej). Prawo z 1818 zakazywało działalności wszystkich tajnych towarzystw, nawet pod groźbą konfiskaty mienia lub kary śmierci. Wolnomularstwo portugalskie zeszło do podziemia. Podczas rewolucji liberalnej w 1820 znaczną część konspiratorów stanowili masoni. W wyniku zmian politycznych masoneria została zalegalizowana, a liczba lóż wzrosła zarówno w stolicy, jak i na prowincji. W 1821 uchwalono nową konstytucję masońską, jednak po 1823 masoneria znów została poddana prześladowaniom, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . Triumf wolnomularzy nastąpił w 1834, gdy niektórzy z nich objęli funkcje rządowe. Rozpoczął się okres rozkwitu masonerii, który trwał do 1926, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . W 1869 doszło do zjednoczenia trzech z czterech obediencji: Wielkiego Wschodu Portugalskiego (Grande Oriente Português, GOP), który powstał z Wielkiego Wschodu Portugalii (Grande Oriente de Portugal, GOP), Wielkiej Loży Portugalskiej (Grande Loja Portuguesa, GLP), Konfederacji Masońskiej (Confederação Maçónica) i Federacji Masońskiej (Federação Maçónica), wraz z Wielkim Wschodem Luzytańskim (Grande Oriente Lusitano) i Wschodem Rytu Szkockiego (Oriente do Rito Escocês) – powstał wówczas Zjednoczony Wielki Wschód Luzytanii (Grande Oriente Lusitano Unido, GOLU) na czele z księciem Parati (1869–1881). W 1872 do GOLU dołączyła Wielka Loża Prowincjonalna Wschodu Irlandzkiego (Grande Loja Provincial do Oriente Irlandês). Kilkakrotnie dochodziło do rozłamów w łonie GOLU, jednak generalnie masonerii portugalskiej udało się zachować jedność.
I Republika Portugalska W okresie I Republiki Portugalskiej (1910–1926) wpływy masonerii w społeczeństwie wzrosły. Przynależność do loży stawała się często przepustką do objęcia wysokich stanowisk państwowych i urzędniczych. W krótkim okresie liczba braci podwoiła się do 4 tys. Wśród posłów do Zgromadzenia Republiki około połowy stanowili masoni, podobnie jak w pierwszym rządzie tymczasowym (1910–1911). Procent ten utrzymał się aż do lat 20. Wśród prezydentów republiki (1910–1926) trzech było wolnomularzami: Bernardino Machado, Sidónio Pais i António José de Almeida, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . Znany z antyklerykalnych poglądów Afonso Costa również przynależał do masonerii.
W 1914 w łonie GOL nastąpił podział na skutek konfliktu między władzami uchwałodawczymi a wykonawczymi. Część Najwyższej Rady GOL, skonfliktowana z wielkim mistrzem i jego zastępcą, powołała własną obediencję pod nazwą Grémio Luso-Escocês z siedzibą w Lizbonie. Na jej czele stanął były wielki mistrz GOL generał Luís Augusto Ferreira de Castro. Do nowej instytucji przeszło ok. 1/3 wolnomularzy portugalskich. Politycznie związani byli z mniej radykalnym skrzydłem republikanów, popierając rządy Sidónio Paisa. Z kolei wśród rewolucjonistów z 1915 (przeciwko dyktaturze konserwatystów) znaleźli się w większości wolnomularze z GOL: Norton de Matos, Sá Cardoso, Freitas Ribeiro i Afonso Costa. Wielki mistrz GOL i jego zastępca objęli urzędy ministra oświaty i premiera. W latach 20. zastępca wielkiego mistrza GOL i przewodniczący Partii Demokratycznej António Maria da Silva pełnił przez ponad dwa lata funkcję premiera. Na skutek rozczarowania nowymi rządami i konfliktów w łonie masonerii liczba braci GOL spadła w 1919 roku do 1807 (w 88 lożach). Z drugiej strony GLE posiadało w 1919 roku 30 lóż, zaś trzy lata później – 23. W 1926 roku, na skutek zmiany sytuacji politycznej w kraju, nastąpiło ponowne zjednoczenie obu ugrupowań masońskich. GOL przybrał w tym okresie nazwę Zjednoczony Wielki Wschód Luzytanii (Grande Oriente Lusitano Unido, GOLU). Niektórzy bracia z GLE (w tym Ferreira de Castro) pozostali jednak poza strukturami zjednoczonego wolnomularstwa, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . Ciosem dla masonerii okazał się przewrót wojskowy z 1926 roku i rozpoczęcie dyktatury.
Okres dyktatury narodowej (1926-1932) Pod koniec 1926 do zjednoczonej już masonerii należało 3153 osób skupionych w 115 lożach i trójkątach. Na jednego masona przypadało wówczas 2 tys. mieszkańców, co sytuowało Portugalię pośrodku stawki europejskiejDla porównania: w sąsiedniej Hiszpanii do masonerii należało wówczas 4,9 tys. osób przy liczbie ludności 23 miliony, co daje jednego masona na 4,7 tys. mieszkańców.. W wyniku przewrotu wojskowego z 28 maja 1926 masoneria nie ucierpiała bezpośrednio, co więcej, generał Carmona był wolnomularzem. Do 1929 wolnomularstwo miało w zasadzie wolną rękę w działaniu. Mimo to znaczną część uczestników powstania z 1927 wymierzonego w dyktaturę stanowili masoni, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . 16 kwietnia 1929 nastąpiło najście członków Narodowej Gwardii Republikańskiej i osób cywilnych na gmach mieszczący siedzibę GOL, podczas którego zaaresztowano osoby znajdujące się w budynku (z wyjątkiem wojskowych). W latach 1929–1930 masoni postanowili zamknąć Pałacyk Masoński (Palácio Maçónico) w Lizbonie. W grudniu 1929 wybrano generała Nortona de Matosa wielkim mistrzem GOL, który postanowił nadać masonerii bardziej aktywne i ofensywne oblicze, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . Nie zmieniło to jednak trudnego położenia GOL, który zaczął chylić się ku upadkowi: wiele lóż zaprzestało działania w związku z niewielką aktywnością członków, przestał wychodzić Biuletyn Wielkiego Wschodu (1931), spadła liczba braci i lóż (w obu przypadkach o połowę w stosunku do 1926). Zaznaczył się niechętny stosunek państwa do masonerii, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] .
left|200px|thumb|W okresie dyktatury Salazara masoneria była zakazana (1935–1974).
Likwidacja i działalność w podziemiu 19 stycznia 1935 poseł do Zgromadzenia Narodowego José Cabral wniósł projekt prawa zakazującego w Portugalii działalności stowarzyszeń sekretnych, w tym masonerii. Uczniowie i studenci, kandydaci na urzędników i działaczy państwowych zmuszeni byli zadeklarować pod przysięgą, że nie mają związków z wolnomularstwem lub je zerwali. Przeciwko nowym regulacjom zaprotestował w liście do przewodniczącego Zgromadzenia José Alberto dos Reis wielki mistrz Norton de Matos. W obronie masonerii wystąpił również w „Diário de Lisboa” Fernando Pessoa. Ostatecznie ustawa została uchwalona na posiedzeniu Zgromadzenia w dniu 6 kwietnia 1935, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] . W wyniku ustawy wpływy masonerii w społeczeństwie portugalskim znacząco osłabły, choć nie wygasły. Masoneria borykała się z brakiem pomocy ze strony obediencji zagranicznych. Niektóre loże działały na emigracji, gremiolusitano.eu [dostęp: 20 stycznia 2011] .
Wyjście z podziemia i ponowne zapalenie światła