Andrzej Trzebiński

Andrzej Trzebiński, „Paweł Późny”, „Stanisław Łomień”, „Andrzej Jarociński” (ur. 27 stycznia 1922 w Radgoszczy, zm. 12 listopada 1943 w Warszawie) – polski poeta, dramaturg, krytyk literacki i publicysta. Zaliczany do pokolenia Kolumbów.

Życiorys Był synem Stanisława Konstantego (1890–1964), agronoma, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej, po 1945 urzędnika w Ministerstwie Budownictwa Przemysłowego w Warszawie i Ireny z domu Lasockiej (1898–1980), sanitariuszki w wojnie polsko-bolszewickiej, po 1945 urzędniczki w biurze odbudowy Teatru Wielkiego w Warszawie. Miał młodszą siostrę Zofię (1926–2015), malarkę, graficzkę, podczas II wojny światowej uczestniczkę ruchu oporu, w latach 1942–1944 kolporterkę „Sztuki i Narodu” („SiN”).

W latach dwudziestych rodzina mieszkała koło Łodzi, później w Komierowie, a od 1932 w Warszawie. Był uczniem prywatnej szkoły powszechnej Eugenii Zawadzkiej, a od 1934 uczył się w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Czackiego w Warszawie, które ukończył na tajnych kompletach w czerwcu 1940. Od 1936 był członkiem redakcji pisma gimnazjalnego „Promień Szkolny”, założonego przez polonistę Stanisława Adamczewskiego, z którym utrzymywał odtąd bliższe kontakty. Na łamach szkolnego pisma zadebiutował jako poeta. Przyjaźnił się z Tadeuszem Borowskim. Po konspiracyjnej maturze w 1940 podjął studia na tajnym Uniwersytecie Warszawskim, gdzie studiował slawistykę i filologię polską. Studiował z Tadeuszem Borowskim i jego narzeczoną Marią Rundo, Wacławem Bojarskim oraz ze Stanisławem Marczak-Oborskim. Jego wykładowcami byli m.in. Julian Krzyżanowski, Witold Doroszewski, Tadeusz Kotarbiński, Zofia Szmydtowa, Bogdan Suchodolski i Wacław Borowy. Andrzej Trzebiński łączył studia z dorywczymi pracami fizycznymi, m.in. tracza na kolei, rikszarza, robotnika budowlanego. Od 1942 roku był związany z Konfederacją Narodu (KN). Trzebiński był jedną z osób tworzącą oprawę ideową KN, pisząc m.in. pieśń wojskową Wymarsz Uderzenia, hymn Uderzeniowych Batalionów Kadrowych. W lipcu 1943 utworzył konspiracyjną organizację Ruch Kulturowy.

Brał udział w wydawaniu pisma „Sztuka i Naród” – pierwszego podziemnego almanachu literackiego, powiązanego z Konfederacją Narodu. Był autorem wielu artykułów programowych próbujących zdefiniować zadania literatury i miejsce pokolenia wchodzącego do niej w sytuacji okupacji. Na przełomie maja i czerwca 1943 przejął po Wacławie Bojarskim stanowisko redaktora naczelnego „SiN”-u. Prowadził to pismo do momentu aresztowania przez Niemców.

Podczas okupacji jako redaktor „SiN”-u był poszukiwany przez Gestapo. Na początku listopada 1943 został zatrzymany w fabrycznej stołówce, miał fałszywą kenkartą na fikcyjny adres i nazwisko Andrzej Jarociński. Został przewieziony na Pawiak i rozstrzelany w egzekucji ulicznej 12 listopada 1943 na rogu ul. Wareckiej i Nowego Światu 49 . Miał wtedy 21 lat. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 295-3-5).

Twórczość Większość spuścizny Trzebińskiego spłonęła w czasie powstania warszawskiego, ocalało łącznie ok. 400 stron. Są to wiersze, dramat Aby podnieść różę...., fragmenty niedokończonej powieści Kwiaty z drzew zakazanych, publicystyka i pamiętnik.

W opublikowanym w „SiN”-e eseju Pokolenie liryczne i dramatyczne Trzebiński postulował niemoc liryki i szukał właściwej dla swego pokolenia formy wypowiedzi w dającym możliwość obiektywizacji dramacie. Własne koncepcje teoretyczne na temat dramatu zrealizował w grotesce Aby podnieść różę.... Wśród dorobku poetyckiego Trzebińskiego znalazły się także pieśni wojskowe: Wymarsz Uderzenia i Ojczyzna wzywa nas do boju wydane w 1942 w broszurze Uderzenie (w związku z przeprowadzoną w tym czasie akcją Konfederacji Narodu).

thumb|Znicze i kwiaty, w miejscu rozstrzelania Andrzeja Trzebińskiego na warszawskim Nowym Świecie w 70-rocznicę śmierci poety (12.11.2013) Zachowała się także twórczość publicystyczna i krytycznoliteracka Trzebińskiego, drukowana głównie w „SiN”-e. Obok wspomnianych artykułów Z laboratorium dramatu i Pokolenie liryczne i dramatyczne składają się na nią m.in. szkic To czas się wstrzymał i odwrócił lica, będący krytyczną recenzją Kwiatów polskich Juliana Tuwima.

Niedokończona powieść Kwiaty z drzew zakazanych składa się z dwóch tomów. W pierwszym dominuje obraz przedwojennego środowiska literackiego – widzianego jako pozbawionego idei, pełnego postaw cynicznych i sceptycznych. Nakreślony jest on z wyraźnym zacięciem demaskatorskim, a widziany oczami młodego twórcy – Zbigniewa. W drugim tomie Zbigniew. przestaje być wyłącznie obserwatorem – ma teraz ambicję stania się animatorem ruchu kulturowego, niemalże wodzem rewolucji, która stanie się odpowiedzią na miałkość postaw przedwojennych. Postać ta, nosząca cechy samego autora i jednoznacznie nawiązująca do roli, jaką sam starał się odegrać w konspiracyjnym środowisku – staje się w drugim tomie powieści przedmiotem obserwacji i analizy.

Zachował się również pamiętnik Trzebińskiego, wydany w dwóch częściach. Pierwsza część obejmuje zapiski w okresie od 15 grudnia 1941 do 25 listopada 1942, druga – rok 1943. Podczas powstania warszawskiego zaginęły trzy pozostałe zeszyty pamiętnika, obejmujące lata przedwojenne.

Publikacje Aby podnieść różę..., „Tygodnik Powszechny” 1955, nr 7-8 (pierwodruk dramatu) Fragmenty drugiej części Pamiętnika, „Kierunki” 1961, nr 32-39 Aby podnieść różę...: poezje i dramat, wstęp i oprac. Zdzisław Jastrzębski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1970 Kwiaty z drzew zakazanych: proza, wstęp i oprac. Zdzisław Jastrzębski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1972 Aby podnieść różę: szkice literackie i dramat , wstęp i oprac. Maciej Urbanowski, Fronda, Warszawa 1999 Pamiętnik, oprac., wstęp i przypisy Paweł Rodak, Iskry, Warszawa 2001 Polska fantastyczna: szkice, dramat, wiersze, oprac. i posłowie Maciej Urbanowski, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2017

Upamiętnienie Tablica w gmachu Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Tablica na kamienicy przy ul. Śniadeckich 18 w Warszawie. W 1997, w cyklu „Ślady”, ukazał się film dokumentalny Andrzej Trzebiński „Łomień”, w reż. Hanny Etemadi.

Przypisy

Bibliografia Lesław Bartelski, Genealogia ocalonych, Kraków 1963 (i wydania następne) Tadeusz Borowski, Wspomnienie o przyjacielu, w: W gałązce dymu, w ognia blasku... Wspomnienia o Wacławie Bojarskim, Tadeuszu Gajcym, Onufrym Bronisławie Kopczyńskim, Wojciechu Menclu, Zdzisławie Stroińskim, Andrzeju Trzebińskim, zebrał i oprac. Józef Szczypka, Warszawa 1977 Elżbieta Janicka, Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego, Kraków 2006 Henryk Jerzmański, Spłonąć najjaśniej (Portret Andrzeja Trzebińskiego), w: Portrety twórców „Sztuki i Narodu”, pod red. Jerzego Tomaszkiewicza, Warszawa 1983 Aleksander Kopiński, Ludzie z charakterami. O okupacyjnym sporze Czesława Miłosza i Andrzeja Trzebińskiego, Warszawa 2004 Mirosława Kruszewska, Andrzej Trzebiński – teoretyk dramatu, Gdańsk 1975 Czesław Miłosz, Andrzej Trzebiński, „Kultura” 1960, nr 5 Stanisław Stabro, Sprawa Trzebińskiego, w: tegoż, Poeta odrzucony, Kraków 1989

Linki zewnętrzne Utwory Andrzeja Trzebińskiego w serwisie Wolne Lektury Andrzej Trzebiński – archiwum tekstów dr hab. Rafał Łętocha, „W historię trzeba zrywać się jak w szturm”. Rzecz o Andrzeju Trzebińskim

Kategoria:Ofiary egzekucji ulicznych w Warszawie 1943–1944 Kategoria:Ludzie związani z polską prasą podziemną 1939–1945 Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy dramaturdzy Kategoria:Polscy żołnierze podziemia Kategoria:Polscy krytycy literaccy Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Urodzeni w 1922 Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Zmarli w 1943 Kategoria:Upamiętnieni symbolicznym grobem na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie