thumb|240px|Grób Natalii Gąsiorowskiej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Natalia Gąsiorowska-Grabowska, ps. „Hanka”, „Ludmiła”, „Czyżewska” (ur. 20 maja 1881 w Orzycu, zm. 30 listopada 1964 w Warszawie) – polska historyczka, badaczka dziejów ruchu robotniczego, profesor Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu Warszawskiego, profesor i rektor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi, członkini PAN, Budownicza Polski Ludowej. Obok Franciszka Bujaka i Jana Rutkowskiego prekursorka historii społeczno-gospodarczej w Polsce. Pierwsza kobieta w Polsce z tytułem profesora zwyczajnego w dziedzinie historii (1946).

Życiorys W Polsce zaborowej Pochodziła ze zubożałej rodziny szlacheckiej, była jednym z siedmiorga dzieci właściciela folwarku Józefa Gąsiorowskiego (1840–1886) i urzędniczki Weroniki z Trawińskich (1850–1932). Wychowywała się w trudnych warunkach materialnych, dorabiając udzielaniem korepetycji i pracą w tajnych kółkach oświatowych. Od młodości przyjaźniła się m.in. z Marią Koszutską, Stefanią Sempołowską i Leopoldem Infeldem. Do 1897 r. kształciła się na pensji Henryki Czarnockiej w Warszawie, gdzie jej nauczycielami byli Bronisław Chlebowski (literatura) i Ludwik Straszewicz (matematyka). Uczyła się następnie w gimnazjum na Wilczej i zdała maturę eksternistycznie w klasycznym gimnazjum męskim w Rydze w związku z bojkotem gimnazjów rządowych w Królestwie Polskim. Odbyła Kurs Pedagogiczny na Uniwersytecie Latającym w Warszawie (1902–1903), gdzie wpływ na jej światopogląd naukowy wywarli Ludwik Krzywicki, Jan Karłowicz i Adam Mahrburg. W roku akademickim 1903/1904 studiowała w ramach stypendium Funduszu Kultury Narodowej historię i historię prawa na Uniwersytecie w Heidelbergu. Na rok 1904/1905 przeniosła się do Paryża, była słuchaczką wykładów republikańskich historyków (pierwszego profesora historii rewolucji francuskiej) i na Sorbonie, a także prawa w i ekonomii w Collège de France. Po powrocie do Polski ogłosiła w 1906 r. drukiem swoją pierwszą pracę, Zarys dziejów Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Od 1906 r. kontynuowała studia historyczne na Uniwersytecie Lwowskim. W 1911 r. obroniła tam przygotowaną pod opieką Szymona Askenazego i zrecenzowaną przez Ludwika Finkla rozprawę doktorską pt. Wolność druku i cenzura w Królestwie Polskim 1815–1830.

W latach 1897–1903 była nauczycielką historii w szkołach prywatnych w Warszawie, działała jednocześnie w organizacjach rewolucyjnych (od 1900 r. w sekcji pedagogicznej Koła Kobiet w Warszawie, kierowane przez Stefanię Sempołowską, od czasów paryskich w zrzeszeniu studenckim „Spójnia” i w PPS, od 1906 r. w PPS-Lewicy). Wykładowczyni czynnego w latach 1905–1908 Uniwersytetu dla Wszystkich, działaczka Towarzystwa Kultury Polskiej (1908–1913). W 1906 r. była więziona za prowadzenie nielegalnych wykładów dla robotników w Serbii na Pawiaku, dzieląc celę z Zofią Kruszewską, a w 1911 r. – w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. W latach 1914–1918 uczyła historii w szkołach żydowskich w Warszawie, gromadząc źródła do dziejów przemysłu na ziemiach polskich.

W II Rzeczypospolitej Od 1918 r. wykładała historię Polski, powszechną historię gospodarczą i metodykę historii w Wolnej Wszechnicy Polskiej (WWP) w Warszawie. W 1918 r. wstąpiła do Komunistycznej Partii Polski. Prowadziła zajęcia na kursach dla analfabetów i na uniwersytecie ludowym.

W 1922 r. ogłosiła drukiem rozprawę habilitacyjną Górnictwo i hutnictwo w Królestwie Polskim 1815–1830. 20 czerwca 1923 r. uzyskała habilitację (prawo do prowadzenia wolnych wykładów) z historii gospodarczo-społecznej na Uniwersytecie Warszawskim. W 1925 r. objęła stanowisko profesora i kierowniczki Katedry Historii Gospodarczo-Społecznej i Powszechnej Nowożytnej na WWP.

W 1925–1926 przebywała na uniwersytetach w Paryżu i Hamburgu na studiach uzupełniających u ekonomisty Alvina H. Hansena i historyka gospodarczego . Od 1928 r. prowadziła także zajęcia w oddziale WWP w Łodzi, gdzie jej studentką była Anna Rynkowska. Od 1930 r. kierowała tamtejszą biblioteką. Reprezentowała oddział łódzki w Senacie WWP, zasiadała w Radzie Studium Społeczno-Oświatowego przy WWP. W 1930 r. wzięła udział w Zjeździe Nauczycieli Radzieckich w Moskwie, zwiedziła Wystawę Pedagogiczną w Leningradzie i nawiązała kontakty z tamtejszym środowiskiem nauczycielskim; popularyzowała następnie radziecki model szkolnictwa wyższego, w tym ideę politechnizacji i metodykę nauczania historii. Brała udział w Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych w Oslo (1928), Warszawie (1933) i Zurychu (1938).

W 1933 r. uzyskała venia legendi jako docent prywatny na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie prowadziła seminarium z historii społeczno-gospodarczej i wykłady zlecone. Wykład inauguracyjny poświęciła polityce gospodarczej Maximiliena de Robespierre'a. Według własnej relacji nie otrzymała katedry uniwersyteckiej z powodu swoich poglądów politycznych.

W czasie okupacji niemieckiej brała udział w tajnym nauczaniu w ramach Wolnej Wszechnicy Polskiej, gdzie pełniła funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego i członka senatu uczelni. Opracowała w maszynopisie obszerne podręczniki do historii społeczno-gospodarczej Polski i powszechnej, a także na zlecenie Komisji Podręczników Akademic­kich przy Wydziale Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Departamen­cie Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj Wskazówki metodologicz­ne do badań historycznych. Po wywózce do Niemiec w trakcie powstania warszawskiego 8 sierpnia 1944 r. przez kilka miesięcy pracowała przymusowo w fabryce żarówek Osram w Berlinie.

W PRL Na Uniwersytecie Łódzkim Po utworzeniu 24 maja 1945 r. Uniwersytetu Łódzkiego objęła jedną z pięciu utworzonych katedr historii; po reorganizacji z 1946 r. kierowała Katedrą Historii Społecznej i Gospodarczej. 15 stycznia 1946 r. została jako pierwsza kobieta w dziejach Polski mianowana profesorem zwyczajnym w dziedzinie historii przez prezydenta Krajowej Rady Narodowej Bolesława Bieruta. Jeszcze 13 września 1945 r. przedstawiła z ramienia Komisji Historycznej Wydziału Humanistycznego UŁ inicjatywę powołania Instytutu Historycznego, którym kierowała od jego utworzenia 24 czerwca 1948 r. do swojego odejścia do Warszawy w 1952 r. Jej zastępcą był Marian Henryk Serejski. Pełniła także funkcję rektora (1946–1948) oraz kierownika Katedry Historii Polski (1946–1952) w nowo zorganizowanej Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi, która była pierwszą uczelnią tego typu w kraju. W Ministerstwie Oświaty kierowała w latach 1946–1951 Komisją Programową Historii.

Przewodziła łódzkiemu środowisku historycznemu, w którym od jesieni 1945 r. inicjowała dyskusje metodologiczne poświęcone materializmowi historycznemu. Założyła seminarium z materializmu historycznego dla pomocniczych pracowników naukowych i koło historyków marksistów. Pod jej kierunkiem Łódź stała się pierwszym i do końca lat 40. jedynym w Polsce ośrodkiem historiografii marksistowskiej, dokonując w ocenie Bohdana Baranowskiego „przełomu metodologicznego w historiografii polskiej”. Nestor polskiej historiografii społeczno-ekonomicznej Jan Rutkowski próbował pod koniec lat 40. wprowadzić ją do grona członków korespondentów Polskiej Akademii Umiejętności jako merytoryczną przedstawicielkę obozu władzy. Jej wpływy były jednak ograniczone do Łodzi, a i w tamtym środowisku Bohdan Baranowski uskarżał się po latach na jej apodyktyczność, przejawiającą się w promowaniu paradygmatu historii społeczno-gospodarczej kosztem historii politycznej. Jej powojenne syntetyczne opracowania historii społeczno-gospodarczej zostały zrecenzowane negatywnie przez Stanisława Arnolda i niedopuszczone do druku. Prowadzony przez nią Instytut wyróżniał się w skali kraju realizacją założeń ministerialnych dotyczących pracy zespołowej i planowania. Kierowała wydawnictwem zbiorowym W stulecie Wiosny Ludów (5 tomów, 1948–1953), które w ocenie Stefana Kieniewicza jako pierwsze „zbliżyło w badaniach nad XIX w. starszą uniwersytecką kadrę historyków z pisarzami marksistowskimi”.

Była wiceprezeską Polskiego Towarzystwa Historycznego (PTH) przy boku Ludwika Kolankowskiego (organizatora Uniwersytetu Łódzkiego) w okresie VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu we wrześniu 1948 r. W Prezydium Zjazdu, jako jeden z zastępców przewodniczącego Jana Dąbrowskiego, reprezentowała lewicę. Weszła do Komitetu Organizacyjnego powołanego wówczas Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków (MZH), którego zarząd zdominowało jednak środowisko warszawskie i krakowskie. W ocenie delegacji radzieckiej, która liczyła na pozyskanie badaczy niezaangażowanych ideowo, zjazd nie doprowadził do określenia metodologicznego kierunku dla historiografii. Piotr Trietjakow wskazał na słabość liczebną historyków-marksistów, którzy, zapraszając pozostałych do współpracy, spotkali się z pobłażliwym przyjęciem, ale skrytykował również ich starsze pokolenie z Gąsiorowską i Arnoldem za „materializm ekonomiczny” pozbawiony politycznego ostrza walki klasowej. Inicjatywa MZH została ostatecznie zawieszona do 1950 r. z braku kadr, a Łódź zaczęła tracić pozycję na rzecz ośrodka warszawskiego, dokąd w 1949 r. odeszli Witold Kula i Nina Assorodobraj-Kula. 14 maja 1950 r. Gąsiorowska wstąpiła do PZPR. W latach 1951–1953 przewodniczyła Oddziałowi Łódzkiemu PTH.

Podczas Pierwszej Konferencji Metodologicznej Historyków Polskich w Otwocku na przełomie lat 1951/1952 przodujące metodologicznie środowisko łódzkie zostało ocenione krytycznie przez szefa Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR Kazimierza Petrusewicza jako zbyt ortodoksyjne, a referat Gąsiorowskiej nie spełnił jego oczekiwań. W miejsce stawiania na przedwojenną tradycję marksistowską Petrusewicz postulował budowę „szerokiego frontu” opartego na współpracy między partią a „zbliżającymi się do nas czołowymi historykami” bezpartyjnymi oraz „śmiałą politykę wysuwania [ich] na kierownicze stanowiska”. Mimo to Sekretariat Biura Politycznego КС PZPR zaproponował wówczas Gąsiorowską na dyrektora przewidzianego do utworzenia w ramach partyjnej kontroli nad rozwojem nauk historycznych Instytutu Historii PAN, podczas gdy w październiku 1951 r. była tylko rozpatrywana jako druga po Stanisławie Arnoldzie kandydatka na jednego z dwóch wicedyrektorów. Weszła do powołanej w marcu 1952 r. Komisji Programowej IH PAN, której przewodził Tadeusz Manteuffel, kierownik Instytutu Historycznego UW. Faworyzowane przez partię środowisko historyków warszawskich (bezpartyjnych lub partyjnych młodszego pokolenia, wśród nich Witold Kula) utrąciło kandydaturę Gąsiorowskiej na dyrektora IH PAN. Mediewiści Aleksander Gieysztor, Marian Małowist i Manteuffel zarzucili jej w notatce dla prezydenta Bieruta „brak umiejętności harmonijnej współpracy z kolegami” podczas kierowania PWSP w Łodzi. W rezultacie rola dyrektora IH PAN przypadła Manteufflowi; kierowana przez niego Komisja Programowa przekształciła się w Komisję Organizacyjną IH PAN, a ta w pierwszą dyrekcję Instytutu. Z utworzeniem IH PAN w 1953 r. Gąsiorowska otrzymała natomiast funkcję przewodniczącej Rady Naukowej Instytutu, do której nie weszli inni przedstawiciele środowiska łódzkiego. Została także prezeską Zarządu Głównego w marginalizowanym wówczas PTH (1953–1956). W swoim pierwszym wystąpieniu na czele Rady Naukowej IH PAN zaapelowała o intensyfikację badań nad dziejami najnowszymi, unikanych przez środowisko historyczne z powodu upolitycznienia nauki.

Na Uniwersytecie Warszawskim Po wznowieniu pracy na UW w 1952 r. zachowała stanowisko profesorskie w IH UŁ, gdzie po reorganizacji z początku lat 50. kierowała Zakładem Historii Gospodarczej i Społecznej w kierowanej przez Bohdana Baranowskiego Katedrze Historii Polski, przekształconym we wrześniu 1957 r. w Katedrę Historii Polski XIX i XX w., aż do 1958 r., kiedy jej obowiązki przejęła Gryzelda Missalowa. Po przemianach październikowych 1956 nie została wybrana ponownie prezeską PTH, zastąpił ją Stanisław Herbst.