Bogucice () – część oraz dzielnica Katowic, położona w północnej części miasta, na Wzgórzach Chorzowskich, granicząca z Dąbrówką Małą, Szopienicami-Burowcem, Zawodziem, Śródmieściem, Koszutką, Wełnowcem-Józefowcem i miastem Siemianowice Śląskie. Jest jedną z najmniejszych dzielnic miasta i pełni ona funkcje głównie mieszkaniowe oraz związane z działalnością kulturalną, prowadzoną w położonej tutaj Strefie Kultury, w której siedzibę ma Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia oraz Muzeum Śląskie.
Bogucice zostały założone w XIII wieku na prawie niemieckim, zaś pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1360 roku. Były one w średniowieczu jedną z największych wsi w rejonie dzisiejszych Katowic, a w niej została założona najstarsza rzymskokatolicka parafia w Katowicach – parafia św. Szczepana, której początki sięgają lat 1374–1396. Na historycznych terenach Bogucic wykształciły się późniejsze dzielnice miasta: Koszutka i Zawodzie, a także Kuźnica Bogucka, będąca zalążkiem Katowic. Bogucice zachowały charakter rolniczy do XIX wieku wraz z powstaniem hut cynku „Franz” i „Fanny”, a także kopalni „Ferdinand” (późniejsza kopalnia „Katowice”). Przemysł przyczynił się do rozwoju wsi i gwałtownego wzrostu liczby jej mieszkańców. W dniu 15 października 1924 roku Bogucice zostały włączone do Katowic, stając się ich częścią. W 1999 roku zakończono eksploatację w Ruchu „Katowice” kopalni „Katowice-Kleofas”, zaś na początku XXI wieku na jej terenach pokopalnianych wykształcił się nowy obszar miasta – Strefa Kultury, będący miejscem koncentracji placówek kulturalnych, organizacji różnego typu imprez masowych, a także lokalizacji nowych inwestycji mieszkaniowych, w tym Pierwszej Dzielnicy.
Do głównych osi komunikacyjnych Bogucic należy aleja Walentego Roździeńskiego, zaś wewnątrz dzielnicy ulice ks. Leopolda Markiefki i Katowicka, przy której koncentrują się liczne placówki handlowo-usługowe, a także zabytkowe i historyczne budynki głównie z przełomu XIX i XX wieku. Z dzielnicą związany był także polski himalaista Jerzy Kukuczka. Na terenie dzielnicy znajduje się osiedle nazwane jego imieniem. Powierzchnia dzielnicy wynosi 2,78 km², a pod koniec 2020 roku w Bogucicach mieszkało łącznie 13 426 osób.
Geografia Położenie Bogucice są jedną z 22 dzielnic Katowic, będącą jednostką pomocniczą gminy nr 13, znajdującą się w grupie dzielnic śródmiejskich. Powierzchnia dzielnicy wynosi 2,78 km², co stanowi 1,69% powierzchni całego miasta. Bogucice położone są w północnej części Katowic, na północnym brzegu Rawy i są oddalone od centrum miasta o niecałe 3 km, a czas podróży samochodem wynosi średnio 7–10 minut, autobusem transportu miejskiego około 20 minut, zaś rowerem 10 minut.
Bogucice graniczą od północy z Wełnowcem-Józefowcem i miastem Siemianowice Śląskie (z dzielnicą Centrum), od wschodu z Dąbrówką Małą, od południa z Szopienicami-Burowcem, Zawodziem i Śródmieściem, zaś od zachodu z Koszutką. Granice dzielnicy przebiegają następująco: od północy – biegnie równolegle na wschód od ulicy Cedrowej, dalej granica dzielnicy pokrywa się z granicą miasta Katowice z Siemianowicami Śląskimi; biegnie ona nieregularnie w kierunku południowo-wschodnim, od wschodu – równolegle na zachód od ulicy Wiertniczej i ronda ks. J. Pawlika, dalej ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim ulicami: Wiertniczą, Techników i Szwedzką do węzła drogowego z aleją W. Roździeńskiego, od południa – środkiem alei W. Roździeńskiego w kierunku południowo-zachodnim, zaś na wysokości skrzyżowania z ulicą Bogucicką granica Bogucic biegnie dalej w kierunku zachodnim do skrzyżowania z ulicą Olimpijską, od zachodu – częściowo ulicami Olimpijską i S. Skrzypka, dalej wzdłuż ulicy Brzozowej i wschodnią stroną ulicy Osikowej.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Bogucic położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem krain historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia Tereny Bogucic położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu budują podłoże dzielnicy, zaś wierzchnie utwory pochodzące z karbonu pokrywają większą część dzielnicy, położoną na zachód od ulicy ks. F. Ścigały i na północ od ulicy Normy i ulicy Podhalańskiej. Występują tam wychodnie warstw rudzkich (młodsza seria karbonu – Westfal A), należące do grupy łękowej. Łączna miąższość tych warstw dochodzi do 300 m. W części dolnej warstwę tę budują piaskowce z około sześcioma pokładami węgla kamiennego o niewielkiej miąższości, zaś znacznie bogatsza jest część górna zbudowana przeważnie z łupków – zawiera ona około 30 pokładów węgla kamiennego, z czego 8 o miąższości powyżej 1 m. Obszar Bogucic na wschód od położonego na Koszutce osiedla domów szeregowych przy ulicach Osikowej i Cedrowej budują powierzchniowo pochodzące także z karbonu warstwy siodłowe o miąższości 73–76 m. Zawierają one do czterech podkładów węgla kamiennego o łącznej miąższości 14–17 m.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Bogucic. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. W Bogucicach część terenów Strefy Kultury budują piaski i żwiry fluwioglacjalne (nierozdzielone), pozostały obszar starej części Bogucic i osiedle J. Kukuczki wybudowany jest na eluwiach piaszczystych i pylastych gliny zwałowej na piaskach warstwowych, zaś rejon Bogucic ciągnący się wzdłuż granicy z Dąbrówką Małą budują eluwia piaszczyste i pylaste gliny zwałowej.
W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Większy obszar holoceńskich osadów rzecznych w Bogucicach występuje na południowy wschód od skrzyżowania ulic W. Wróblewskiego i Ryszarda.
Rzeźba terenu Bogucice położone są na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13), Rzeźba terenu dzielnicy jest zróżnicowana. Południowy skraj dzielnicy w rejonie alei W. Roździeńskiego stanowią dna dolin rzecznych z terasami plejstoceńskimi, zaś północne tereny tworzą pagórkowate wysoczyzny wykształcone na skałach karbońskich oraz wysoczyzny płaskie gliniaste.
Na współczesną rzeźbę tereny Bogucic główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do zniszczenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby. Znaczny obszar dzielnicy stanowi także antropogeniczna powierzchnię zrównania. Eksploatacja węgla kamiennego na obszarze górniczym „Bogucice” w latach 1824–1999 przyczyniła się do obniżeń terenu na terenie dzielnicy sięgających 11–13 m w rejonie północno-wschodnim obszaru, 15 m w rejonie alei W. Roździeńskiego i 9,0 m na północ od ulicy Bagiennej.
Pod względem jednostek morfologicznych Bogucice położone są na Wzgórzach Chorzowskich. Stanowią ona południową część Płaskowyżu Bytomsko-Katowickiego i tworzą szereg falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień przekraczających w kilku miejscach 300 m n.p.m. – są to tzw. bogucickie niwy. W kierunku doliny Rawy stoki są rozcięte obniżeniami dolinnymi, w tym ciągnącym się wzdłuż ulicy ks. L Markiefki. Najwyżej położony punkt dzielnicy znajduje się na granicy Bogucic i Koszutki, przy ulicy Cedrowej, a jego wysokość dochodzi do 310 m n.p.m. Skrzyżowanie ulic Leopolda i W. Wróblewskiego położone jest na wysokości 279,7 m n.p.m., skrzyżowanie ulic Morawskiej i Wrocławskiej jest na wysokości 276,0 m n.p.m., zaś północna część Parku Boguckiego leży na wysokości około 267 m n.p.m. Najniżej położone zaś miejsce w Bogucicach ciągnie się wzdłuż alei W. Roździeńskiego na pograniczu Bogucic i Zawodzia, gdzie wysokość obniża się do poziomu poniżej 260 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 50 metrów.
Gleby Gleby na terenie Bogucic na ogół wykształciły się na podłożu piasków słabogliniastych. Działalność człowieka doprowadziła do zmian właściwości gleb, a długotrwały rozwój urbanistyczny spowodował wytworzenie w dzielnicy gleb antropogenicznych. Część gruntów podlega skutkom eksploatacji górniczej, a także jest skażona metalami ciężkimi. Na całym terenie dzielnicy dominują gleby antropogeniczne wytworzone z glin zwałowych. W glebach tych działalność człowieka jest głównym czynnikiem glebotwórczym.
Gleby w dzielnicy należą pośród gruntów Katowic do wyżej klasyfikowanych – występują tam grunty III klasy bonitacyjnej w postaci niewielkich enklaw nieużytkowanych rolniczo. Tereny te są położone w rejonie ulicy Ludwika. Pojedyncze obszary na pograniczu Bogucic i Dąbrówki Małej, a także rejon przy skrzyżowaniu ulic Ryszarda i W. Wróblewskiego posiadają IV klasę bonitacyjną.
Wody powierzchniowe i podziemne mały|Widok z osiedla Norma na Bogucice; na pierwszym planie staw w Bogucicach przy ulicy Leopolda
Obszar Bogucic położony jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Sama zaś Rawa nie płynie przez terytorium dzielnicy.
W przeszłości płynął natomiast przez Bogucice potok Bogucki. Miał on swój początek w lasku pomiędzy Bogucicami a Wełnowcem. Potok ten według mapy z lat 20. XIX wieku płynął od północy, na zapleczu gospodarstw położonych w rejonie dzisiejszej ulicy ks. F. Ścigały. Był on wówczas spiętrzony przez fałdy terenowe i dróżki poprzeczne w sześciu stawkach. Od najbardziej na południe położonego stawu pomiędzy dawnym folwarkiem a ulicą ks. L. Markiefki potok skręcał na południowy zachód i na wysokości zakładu „HELIOS” w Zawodziu wpływał do Rawy. W tym miejscu zaś utworzyło się rozlewisko Rawy, z którego rzeka ta odpływała dwoma korytami. Na mapach z lat 40. XIX wieku potok Bogucki zniknął wraz z jego stawkami. Pozostał za to wówczas staw w dolnym biegu, przy folwarku.
W granicach Bogucic, we wschodniej części dzielnicy znajdują się współcześnie dwa stawy, z czego jeden z nich to staw Młodzieżowy o powierzchni 2 ha, położony w rejonie ulicy Leopolda. Jest on pod opieką koła Polskiego Związku Wędkarskiego nr 23 Katowice-Bogucice.
W klasyfikacji Bronisława Paczyńskiego Bogucice położone są w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w subregionie górnośląskim. Utwory wodonośne występują we wszystkich warstwach, lecz ich znaczenie uzależnione jest od kilku czynników. Zgodnie z podziałem Polski na Jednolite Części Wód Podziemnych, obszar dzielnicy w całości położony jest w Jednolitej Części Wód Podziemnych nr 111 (Subregion Środkowej Wisły Wyżynny). Eksploatacja węgla kamiennego na obszarze górniczym „Bogucice” przyczyniła się do zdrenowania poziomu wód czwartorzędowych. Zakłócony został także naturalny przepływ wód gruntowych.
Klimat i topoklimat mały|lewo|Wschód słońca 9 czerwca 2009 roku nad stawem przy ulicy Leopolda