Wojna bizantyńsko-sasanidzka z lat 602–628 – ostatnia i najbardziej wyniszczająca z serii wojen bizantyńsko-sasanidzkich toczonych między Cesarstwem Bizantyńskim i imperium perskich Sasanidów.

Poprzedni konflikt z lat 572–591 zakończył się po tym, jak cesarz Maurycjusz pomógł sasanidzkiemu pretendentowi do tronu – Chosrowowi II – objąć władzę. W 602 roku Maurycjusz został zamordowany przez swego politycznego rywala – Fokasa. Chosrow pod pretekstem zemsty za śmierć swego dobroczyńcy wypowiedział Bizancjum wojnę. Konflikt trwał niemal trzy dekady. Był najdłuższym ze wszystkich dotychczasowych wojen, toczonych między dwoma państwami. Walki prowadzono na większości obszaru Bliskiego Wschodu i w części Europy Wschodniej; w Egipcie, na terenie Syrii, Palestyny, w Mezopotamii, na Kaukazie i w Anatolii, a także pod murami samego Konstantynopola.

Mimo że Persowie odnosili spore sukcesy podczas pierwszej fazy wojny w latach 602–622, podbijając większość Syrii, Palestyny, Egiptu i część Anatolii, to wstąpienie na tron Bizancjum Herakliusza w końcu doprowadziło do sasanidzkiej porażki. Kampanie Herakliusza na ziemiach perskich w latach 622–626 odwróciły sytuację, zmusiły Sasanidów do obrony i pozwoliły Bizancjum przejąć inicjatywę. W sojuszu z Awarami Persowie podjęli ostatnią próbę zdobycia Konstantynopola w 626 roku, ale zostali pokonani. Następnie w 627 roku Herakliusz zaatakował centrum państwa Sasanidów, zmuszając Persów do zawarcia pokoju.

Po zakończeniu konfliktu obie strony były bardzo osłabione, wyczerpały większość zasobów ludzkich i materialnych. Nie były więc w stanie skutecznie bronić się przed nagłą ekspansją muzułmańskiego kalifatu, którego armie zaatakowały oba państwa zaledwie kilka lat po zakończeniu wojny. Siły arabskie szybko podbiły całe imperium Sasanidów i pozbawiły Bizancjum terytoriów Syrii, Palestyny, Kaukazu, Egiptu i północnej Afryki.

Tło wojny Po dekadach walk, które nie przyniosły rozstrzygnięcia, cesarz bizantyński Maurycjusz zakończył wojnę z Persami (trwającą od 572 do 591 roku), pomagając wygnanemu sasanidzkiemu księciu Chosrowowi (przyszłemu Chosrowowi II) odzyskać tron z rąk uzurpatora Bahrama Czobina. W ramach rewanżu sasanidzki władca miał przekazać Bizancjum część północno-wschodniej Mezopotamii, większość Armenii i kaukaską Iberię. Co ważniejsze dla bizantyńskiej gospodarki, cesarstwo nie musiało już płacić trybutu PersomPierwotną przyczyną wojny była odmowa Justyna II płacenia Sasanidom zwyczajowego trybutu, którego początki sięgały czasów Justyniana. Zwycięski wynik wojny oznaczał, że danina została zniesiona (patrz: ). Następnie Maurycjusz rozpoczął nowe kampanie na Bałkanach, aby powstrzymać najazdy Słowian i Awarów. thumb|center|Cesarstwo Bizantyńskie (kolor fioletowy) i Imperium Sasanidów (kolor żółty) oraz ich wasale (kolory odpowiednio: różowy i pomarańczowy) na początku VII wieku Wspaniałomyślność poprzedniego cesarza – Tyberiusza II KonstantynaTyberiusz Konstantyn obniżył podatki w cesarstwie o 1/4, rozdawał też duże ilości złota. Patrz: (panował w latach 574–582) – spowodowała opróżnienie bizantyńskiego skarbca, czemu Maurycjusz próbował zaradzić, zaostrzając politykę finansową, m.in. obniżając wynagrodzenia w armii. Sprawiło to jednak, że stał się niepopularny wśród żołnierzy. W 602 roku, kiedy dowodził oddziałami na Bałkanach, próbując zaoszczędzić pieniądze, zdecydował się spędzić zimę na ziemiach barbarzyńców za Dunajem, co wywołało otwarty bunt. Armia ogłosiła cesarzem Fokasa, trackiego centuriona. Maurycjusz próbował bronić się w Konstantynopolu, uzbrajając kibiców Niebieskich i Zielonych, dwóch głównych zespołów biorących udział w wyścigach rydwanów na miejskim hipodromie, ale oddziały te okazały się nieskuteczne. Maurycjusz zbiegł, lecz wkrótce został pochwycony i zabity przez żołnierzy Fokasa.

Początek konfliktu thumb|Srebrny miliaresion przedstawiający Fokasa Na wieść o zabójstwie Maurycjusza Narses, bizantyński zarządca prowincji Mezopotamii, zbuntował się przeciwko Fokasowi i zajął Edessę, główne miasto regionu. Fokas nakazał Germanusowi rozpocząć oblężenie Edessy, co z kolei skłoniło Narsesa do wezwania na pomoc Chosrowa. Sasanidzki władca skwapliwie zgodził się pomścić śmierć Maurycjusza, swojego „przyjaciela i ojca”, i wykorzystał sytuację do zaatakowania Bizancjum z zamiarem odzyskania Armenii i Mezopotamii.

Germanus zginął w bitwie z Persami i Fokas powierzył zadanie rozprawienia się z Narsesem eunuchowi Leoncjuszowi, jednocześnie wysyłając drugą bizantyńską armię przeciwko Chosrowowi. Narsesowi udało się wymknąć, a na dodatek druga armia Bizancjum została pokonana w pobliżu Dary, co doprowadziło do zajęcia przez Persów tej ważnej fortecy w 605 roku. Gdy Narses powrócił do Konstantynopola, by negocjować warunki pokoju, Fokas nakazał go pojmać i spalić żywcem, tracąc tym samym kompetentnego dowódcę. Jego śmierć i fiasko próby zatrzymania Persów poważnie osłabiły prestiż Fokasa.

Rebelia Herakliusza Dowódca gwardii cesarskiej (zwanej excubitores) i zięć Fokasa – generał Herakliusz Starszy, pełniący funkcję Egzarchy Afryki – pod naciskami Priskusa zbuntował się w 608 roku. Ogłosił siebie i swego syna noszącego to samo imię konsulami, tym samym zgłaszając pretensje do tytułu cesarskiego, i rozpoczął bicie monet, przedstawiających ich obu w konsularnych togach.

Na wieść o działaniach Herakliusza wybuchły bunty w Syrii i Palestynie. W 609 lub 610 roku zmarł patriarcha Antiochii Anastazjusz II, co stało się przyczyną nasilenia się konfliktu w mieście. Wiele źródeł twierdzi, że w walkach licznie brali udział Żydzi, aczkolwiek nie jest jasne, czy byli członkami jednej z frakcji, czy walczyli przeciwko chrześcijanom. Fokas zareagował, powierzając Bonusowi, zarządcy Wschodu (comes Orientis), powstrzymanie przemocy. Ten ukarał Zielonych, jedno ze stronnictw wyścigów konnych w Antiochii, za udział w zamieszkach. Niektórzy, np. John Julius Norwich, twierdzą, że Bonus próbował przymusowo nawracać Żydów na chrześcijaństwo, nawet tych, którzy walczyli w pierwszej linii. To spowodowało, że Fokas stał się dla społeczności żydowskiej wrogiem.

Herakliusz Starszy polecił swojemu bratankowi Niketasowi zaatakowanie Egiptu. Bonus wyruszył nad Nil, próbując powstrzymać Niketasa, jednak został przez niego pokonany w bitwie nieopodal Aleksandrii. Zwycięzca zdołał zająć całą prowincję w 610 roku. Ustanowił swoje rządy przy pomocy Jana Jałmużnika, który został wybrany patriarchą Aleksandrii dzięki jego wsparciu.

Główne siły rebeliantów zostały zaangażowane w morskim ataku na Konstantynopol, prowadzonym przez młodego Herakliusza, który miał zostać nowym cesarzem. Zorganizowany opór przeciwko atakującym wkrótce wygasł i Fokas został wydany Herakliuszowi przez patrycjusza Probosa (Focjusza). Wkrótce przeprowadzono egzekucję Fokasa, jednak dopiero po sławnej wymianie komentarzy między zwycięzcą i pokonanym:

Niedługo po tym Starszy Herakliusz prawdopodobnie zmarł, ponieważ późniejsze źródła nie wymieniały już jego imienia.

Po wykwintnej ceremonii zaślubin ze swoją siostrzenicą Martyną i po koronowaniu przez patriarchę Konstantynopola 35-letni Herakliusz rozpoczął rządy jako cesarz Bizancjum. Poważne zagrożenie dla nowego władcy stanowił brat Fokasa – Komencjolusz, dowodzący sporą armią w centralnej Anatolii. Po zamordowaniu go przez armeńskiego dowódcę Justyna, ta armia miała zostać skierowana przeciwko Sasanidom. Wykonanie tego manewru uległo jednak opóźnieniu, co pozwoliło Persom wkroczyć bardziej w głąb Anatolii. Aby zwiększyć dochody i obniżyć wydatki państwa, Herakliusz ograniczył liczbę pracowników kościelnych opłacanych z kasy imperialnej. Wykorzystanie różnych ceremoniałów pozwoliło mu usankcjonować prawnie swoją dynastię, a wsparcie dla rządów prawa wzmocniło jego pozycję wewnętrzną. Poważny problem dla Imperium stanowiło zewnętrzne zagrożenie.

Postępy Persów thumb|Mapa granicy rzymsko-perskiej z okresu późnej starożytności (zawiera granicę z roku 591) Sasanidzi wykorzystali wojnę domową w Bizancjum do zajęcia Syrii i rozpoczęcia ataków na samą Azję Mniejszą. W 609 roku podbili Mardin i Amidę, w 610 zajęli Edessę, którą Bizantyńczycy uważali za miasto nie do zdobycia, gdyż wierzyli, iż Chrystus swego czasu obiecał królowi Edessy Abgarowi V zwycięstwo nad wszystkimi wrogami. Oprócz tego w 608 roku Persowie zorganizowali wypad, który dotarł do Chalkedonu, miasta położonego naprzeciw Konstantynopola, po drugiej stronie Bosforu, a w 609 roku zdobyli Cezareę w centralnej AnatoliiNiektórzy autorzy, na przykład Dodgeon, Greatrex i Lieu, twierdzą, że rajd na Chalkedon jest fikcją (patrz: ). W każdym razie do 610 roku Persowie zajęli wszystkie bizantyńskie miasta na wschód od Eufratu..

Wstąpienie na tron Herakliusza początkowo niewiele zmieniło na froncie walki z Persami. Podczas pierwszych lat swego panowania próbował on zawrzeć pokój z Sasanidami, skoro Fokas, pierwotny casus belli, został obalony. Persowie, w obliczu sporych sukcesów swoich wojsk, odrzucili te propozycje. Prawdopodobnie celem Sasanidów było przywrócenie (a nawet poszerzenie) granic dawnego imperium Achemenidów poprzez zniszczenie Bizancjum, aczkolwiek z powodu utraty perskich archiwów nie można tego dowieść.

Już na wczesnym etapie wojny Persowie zmusili Bizancjum do obrony na dwóch głównych frontach, czyli w Armenii i nad Eufratem. Mimo, że był to długi proces, to jednak już przed objęciem rządów przez Herakliusza Sasanidzi zajęli Armenię, wkroczyli do Kapadocji i, prowadzeni przez swego dowódcę Szahina, zdobyli Cezareę. Tam Priskus, zięć Fokasa, rozpoczął trwające rok oblężenie, mające na celu uwięzienie perskiej armii w murach miasta.

thumb|Srebrna moneta Chosrowa II Uświęconym zwyczajem bizantyńscy cesarze nie dowodzili osobiście wojskami w bitwachOd panowania Teodozjusza I żaden rzymski cesarz nie dowodził osobiście armią podczas bitwy. Herakliusz był pierwszym cesarzem-żołnierzem od tamtej pory (patrz: ).. Herakliusz zignorował tę tradycję. Dołączył do Priskusa oblegającego Persów w Cezarei, lecz dowódca armii udał chorobę i nie spotkał się z cesarzem. Była to zawoalowana zniewaga wobec Herakliusza, który ukrył swoją niechęć do Priskusa i powrócił do stolicy w 612 roku. W międzyczasie oddziały Szahina zdołały wydostać się z oblężenia Priskusa i spaliły Cezareę, co rozwścieczyło Herakliusza. Priskus został wkrótce usunięty ze stanowiska wraz z innymi osobami lojalnymi wobec Fokasa, a nowym głównodowodzącym został Filippikus, stary dowódca Maurycjusza. Nie był on kompetentnym dowódcą. Unikał otwartej bitwy z Persami, więc Herakliusz osobiście objął dowództwo wojsk (razem ze swoim bratem Teodorem), aby ostatecznie wzmocnić własną kontrolę nad armią.

Chosrow wykorzystał nieudolność generałów Herakliusza i zaatakował bizantyńską Syrię, powierzając dowództwo wojsk Szarbarazowi. Herakliusz próbował powstrzymać inwazję pod Antiochią, spotkał się nawet z Teodorem z Sykeonu, by prosić o błogosławieństwo na czas bitwy. Starcie dwóch armii w pobliżu miasta zakończyło się dotkliwą porażką wojsk dowodzonych przez cesarza i Niketasa, choć szczegóły nie są znane z powodu braku wiarygodnych źródeł. Po tym zwycięstwie Persowie zgładzili patriarchę Antiochii, złupili miasto i przesiedlili wielu mieszkańców. Bizantyńczycy przegrali ponownie, próbując bronić obszaru na północ od miasta, w Cylicyjskich Wrotach. Następnie Persowie zajęli Tars i równinę Cylicji. Ta porażka podzieliła Bizancjum na dwie części: z Konstantynopolem, bizantyńską Anatolią po jednej stronie i Syrią, Palestyną, Egiptem oraz północną Afryką po drugiej.

Perska dominacja Zdobycie Jerozolimy thumb|Mapa kampanii na terenach Syrii, Azji Mniejszej, Armenii i Mezopotamii w latach 611–624