Józefa z Machayów Mikowa, ps. Ryś (ur. 13 listopada 1897 w Jabłonce, zm. 14 października 1942 w Krakowie w więzieniu Montelupich) – polska działaczka patriotyczna i społeczna, od 1912 bojowniczka o polskość Orawy, członek Polskiej Rady Narodowej na Orawie (1918–1920), w latach 1919–1920 czterokrotnie więzień polityczny w Czechosłowacji, podczas II wojny światowej współorganizator i oficer łącznikowy Tajnej Organizacji Wojskowej, Główny Kwatermistrz Obszaru Południowego Związku Walki Zbrojnej, aresztowana, torturowana i zamordowana przez gestapo. Zwana była „Królową Orawy”. thumb|Nagrobek Józefy z Machayów Mikowej na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie, płaskorzeźba autorstwa Karola Hukana

Życiorys Józefa (w piśmiennictwie używane jest niekiedy błędnie imię Józefina) była jedenastym dzieckiem Andrzeja Machaya, siódmym z jego drugiego małżeństwa z Marią Zwolińską. Jej braćmi byli: Karol (1883–1955), ksiądz, działacz patriotyczny, odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1922) i Medalem Niepodległości', Ferdynand (1889–1967), ksiądz i Eugeniusz (1891–1947), działacz patriotyczny, nauczyciel gimnazjalny, odznaczony Krzyżem Niepodległości.

Działalność niepodległościowa (1912-1920) Po ukończeniu szkoły powszechnej w Jabłonce do 1914 uczyła się w średniej szkole rolniczej w Enyicke, z węgierskim językiem nauczania. Pod wpływem starszych braci: Eugeniusza, Karola i Ferdynanda zaangażowała się w działalność na rzecz polskości Orawy i uświadomienia narodowego tamtejszych Polaków. W 1912 była aktywną uczestniczką orawskiej delegacji z Węgier na Zjazd Podhalan w Galicji, działała w sekcji spisko-orawskiej Zjazdu. W 1913 zorganizowała w Jabłonce Polskie Kółko Samokształceniowe dla młodzieży. Od 1918 mieszkała w Lipnicy Wielkiej, gdzie proboszczem został jej brat Karol. W listopadzie 1918 została tam wybrana do Polskiej Rady Narodowej na Orawie. W okresie zajęcia terenu Orawy przez Czechosłowację (1919–1920) była inwigilowana i czterokrotnie aresztowana przez czechosłowackie władze. Była przetrzymywana m.in. w Trzcianie i Terezinie. Pobyt w więzieniu opisała w książce Za Polskę: notatki z więzienia czeskiego (Kraków: Główny Komitet Plebiscytu Spisko-Orawskiego, 1920). 5 kwietnia 1920 mimo młodego wieku (ledwie 22 lata) i płci, to ona przemawiała w Jabłonce do kilkutysięcznego tłumu Orawian witając manifestacyjny pochód uchodźców orawskich powracających z Podhala, zmuszonych wcześniej do ucieczki przez czeskie represje. Ze względu na wielką skuteczność na terenie Orawy, w okresie plebiscytowym w 1920 została przeniesiona na Spisz, gdzie wszędzie była pierwszą, gdzie sprawa polska była zagrożona. Za te działania już 2 maja 1923 r. została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski a później, 21 kwietnia 1937 r., też Krzyżem Niepodległości..

thumb|Okładka książki „Za Polskę” Józefy Machayówny wydanej w 1920 r. thumb|Okładka książki „Skubarki” Józefy Mikowej wydanej w 1937 r.

Okres międzywojenny 24 stycznia 1922 poślubiła Emila Mikę, działacza niepodległościowego (w 1920 współorganizatora Tajnej Organizacji Wojskowej na Orawie), nauczyciela i organistę z Lipnicy Wielkiej. Zaangażowała się w działalność społeczną: w 1920 została przewodniczącą miejscowego koła Towarzystwa Szkoły Ludowej, utworzyła koło rolnicze; w 1926 dzięki jej staraniom i wsparciu brata, Ferdynanda, powstał w Lipnicy Wielkiej Dom Ludowy. Była aktywną działaczką Związku Górali Spisza i Orawy, prezeską oddziału orawskiego. Wspierała męża, prowadzącego zespół regionalny „Orawiacy”, napisała teksty do dwóch widowisk muzycznych: Skubarki – Obrazek z życia ludu orawskiego (wydane drukiem w 1937 w Krakowie nakładem Związku Górali Spisza i Orawy) i Orawski pochód weselny. Wraz z mężem założyli także orkiestrę dętą, chór i kółko teatralne, przyczynili się do powstania jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej w Lipnicy Wielkiej – Murowanicy.

II wojna światowa W 1939 związała się ze strukturami polskiego wywiadu, na ich rzecz prowadziła działalność wywiadowczą, także na terytorium Słowacji. Wybuch wojny zastał ją i jej męża na szkoleniu wojskowym w Zakopanem. W październiku 1939 przedostała się do Krakowa i zamieszkała u brata Ferdynanda, proboszcza parafii Najświętszego Salwatora. Była współorganizatorem Tajnej Organizacji Wojskowej, pod pseudonimem „Ryś” pełniła funkcję szefa łączności i płatnika okręgu krakowskiego. Organizowała sieć szlaków przerzutowych i kurierskich z kraju przez Słowację na Węgry. Była Głównym Kwatermistrzem Obszaru Południowego Związku Walki Zbrojnej (ZWZ). Po częściowym rozpracowaniu krakowskich struktur ZWZ i TOW, w nocy z 3 na 4 maja 1941 została aresztowana wraz z mężem przez gestapo. Osadzona w więzieniu Montelupich była przesłuchiwana i torturowana. Następnie przewieziono ją do Hotelu „Palace” w Zakopanem, gdzie poddano ją kolejnym przesłuchaniom. Nie załamała się w śledztwie, a w kwietniu 1942 przewieziono ją na powrót do Krakowa. Od brata, Ferdynanda Machaya dowiedziała się o śmierci swojego męża w KL Auschwitz. Została zamordowana zastrzykiem fenolu 14 października 1942. Jej zwłoki wydano bratu, który pochował ją w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Salwatorskim (sektor SC10, rząd A, nr grobu 1).

Odznaczona pośmiertnie Orderem Virtuti MilitariTeodor Gąsiorowski, Machay – Mika Józefa (1897 – 1942), [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodległościowych 1939 – 1956, tom 4, Kraków 1999, s. 114–115..

mały|Grób Józefy Mikowej na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie thumb|Poczet sztandarowy Szkoły im. Józefiny i Emila Mików w Lipnicy Wielkiej przy grobie Józefy Mikowej podczas uroczystości w 80. rocznicę jej śmierci, 14 października 2022

Upamiętnienie

24 kwietnia 1988 r. w Lipnicy Wielkiej, z inicjatywy Leona Rydla, na ścianie szkoły (dawniej Domu Ludowego Towarzystwa Szkoły Ludowej) odsłonięta została tablica upamiętniająca Józefę Machay-Mikową i jej męża Emila Mikę.

Od 17 czerwca 2002 imię Józefy i Emila Mików nosi Szkoła Podstawowa nr 2 w Lipnicy Wielkiej. W latach 2014–2019 Józefa Machay-Mikowa była patronem gimnazjum w Zespole Szkół w Zubrzycy DolnejPiotr Dura, Święto edukacji w Zubrzycy Dolnej, Goral.info.pl-dwutygodnik, 11 września 2014, nr 43, s. 9. Uchwała nr XIV/106/2019 w sprawie: stwierdzenia zakończenia działalności dotychczasowego Gimnazjum im. Józefiny Machay-Mikowej w Zubrzycy Dolnej..

Wraz z mężem są patronami jednej z ulic w JabłoncePołożenie ulicy Józefy i Emila Mików na planie Jabłobni openstreetmap.org..

4 lipca 2020 upamiętniona została tabliczką na pomniku – Murze Orawskich Ojców Niepodległości w Lipnicy Wielkiej.

W 2012 ukazała się jej książkowa biografia Józefa Machay-Mikowa – orawska męczennica autorstwa Barbary Zgamy ().

W 2021 powstał (z inicjatywy Karoliny Kowalczyk, Renaty Martyniak i ks. Damiana Obrała w ramach działania Ora#Wa Power we współpracy z Gminnym Centrum Kultury w Lipnicy Wielkiej i Stowarzyszeniem Rozwoju Orawy) teledysk Przeznaczenie poświęcony Józefie Mikowej.

W 2022 powstał film dokumentalny o niej Kobieta ryś, w reżyserii Wojciecha Kursy wg scenariusza Agaty Puścikowskiej, produkcja TVP3 Kraków. Premiera miała miejsce 15 kwietnia 2022 w TVP Historia.

Rok 2022 Rada Gminy Lipnica Wielka ogłosiła Rokiem Józefy Mikowej i Piotra Borowego.

W nocy z 3 na 4 maja 2021, w 80. rocznicę aresztowania Józefy i Emila Mików przez Gestapo, Wójt Gminy Lipnica Wielka Mateusz Lichosyt wraz z grupą roboczą Orawa2024, zorganizowali pierwszy Nocny Bieg Mików. Trasa biegu od Polany Stańcowej do Marysinej Polany liczyła ok. 18 km.

Latem 2022 Stowarzyszenie Lipnica Wielka wraz z grupą nieformalną Orawa2024 we współpracy z Gminą Lipnica Wielka wydało Notes Mików (red. Robert Kowalczyk, Karolina Kowalczyk) , książkę zawierająca cytaty określające, opisujące lub wyrażane przez Józefę i Emila Mików oraz liczne ilustracje. Zostaje spore miejsce na własnoręczne notatki.

We wrześniu 2022 film Józefa Machay-Mikowa nakręcony przez uczennice Szkoły Podstawowej nr 1 w Jabłonce, Natalię Dziurczak, Anastazję Pilch i Izabelę Sandrzyk, pod opieką Roberta Ślusarczyka, dostał wyróżnienie w konkursie organizowanym przez Instytut Pamięci Narodowej – „Niezwyciężone. Bohaterki Niepodległej”. 11 listopada 2022 film został zamieszczony na kanale IPNtvPL.

13-14 października 2022 w Krakowie w Kościele św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela (Norbertanek) i na Cmentarzu Salwatorskim odbyły się uroczystości poświęcone Józefie Mikowej.

W listopadzie 2022 r. Radio Kraków we współpracy z Gminą Lipnica Wielka rozpoczęło produkcję widowiska słowno-muzycznego „Józefa Mikowa Królowa Orawy”, w którym występują m.in. muzycy projektu Biełaso oraz chór Eduardo z Lipnicy Wielkiej, krakowscy aktorzy: Ewa Romaniak i Andrzej Róg (Muzyka: Darek Budkiewicz, Karolina Kowalczyk oraz orawska muzyka ludowa). Pomysł i koncepcja widowiska: Karolina Kowalczyk, Dariusz Budkiewicz, Robert Kowalczyk. Reżyseria: Robert Kowalczyk, Karolina Kowalczyk. Jego premiera miała miejsce 26 grudnia 2022 r. na antenie Radia Kraków. Słuchowisko zostało udostępnie także w wersji video na kanale Radia Kraków na YouTube.

W listopadzie 2022 r. zespół De Press opublikował teledysk Józefa Mikowa pseudonim Ryś.

Orawska Grupa Teatralna przygotowała spektakl „Królowa Orawy” (scenariusz i reżyseria: Robert Kowalczyk; muzyka: Dariusz Budkiewicz), którego premiera odbyła się 3 grudnia 2022 r. w Domu Ludowym w Lipnicy Wielkiej.

Przypisy

Bibliografia Teodor Gąsiorowski, Machay – Mika Józefa (1897 – 1942), [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodległościowych 1939 – 1956, tom 4, Kraków 1999, s. 114–115. Małgorzata Liśkiewicz: Orawa 1918-1924, Lipnica Wielka 2020, . Leon Rydel: Józefa i Emil Mikowie, „Orawiacy” z Lipnicy Wielkiej, muzyka orawska. „Orawa” rok X, nr 36, 1998. ISSN 1233-4200. Krystyna Wójtowicz: Józefa Mikowa z d. Machay (1897–1942), „Ryś”, oficer łączności sztabu TOW, oficer płatnik Obszaru Południe. „Orawa” rok XVIII–XIX, nr 44–45, 2007. ISSN 1233-4200. Wiktor Jan, Niezłomna. Wspomnienia o Józefinie z Machayów Mikowej, „Orawa”, Nr 44-45, 2007, s. 137–148.

Linki zewnętrzne Józefa Machayówna, Za Polskę: notatki z więzienia czeskiego, 1920 w bibliotece Polona Józefa Machay-Mikowa, Skubarki: obrazek z życia ludu orawskiego, 1937 w bibliotece Polona

Kategoria:Działacze plebiscytowi na Spiszu i Orawie Kategoria:Ludzie urodzeni w Jabłonce (województwo małopolskie) Kategoria:Ludzie związani z Lipnicą Wielką (powiat nowotarski) Kategoria:Ludzie związani ze Zwierzyńcem (Kraków) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari Kategoria:Pochowani na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie Kategoria:Polacy i obywatele polscy straceni przez Niemcy nazistowskie w Polsce 1939–1945 Kategoria:Polscy działacze narodowi na Spiszu i Orawie Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Więźniowie Palace Kategoria:Więźniowie więzienia Gestapo na Montelupich w Krakowie Kategoria:Urodzeni w 1897 Kategoria:Zmarli w 1942