Jakiw Hołowacki, , pol. Jakub Hołowacki lub Głowacki, (ur. 17 października 1814 w Czepelach, zm. 13 maja 1888 w Wilnie) – ukraiński działacz narodowy, badacz galicyjskiego folkloru, profesor Uniwersytetu Lwowskiego w katedrze Literatury i Języka Ruskiego, następnie jeden z liderów moskalofilstwa.

Pochodził z rodziny duchownego greckokatolickiego. Od młodości zafascynowany folklorem Rusinów galicyjskich, postanowił zostać duchownym, by móc zaangażować się w ich formujący się ruch narodowy i poznawać ruską kulturę ludową. W czasie studiów razem z Markijanem Szaszkewyczem i Iwanem Wahyłewyczem powołał do życia grupę samokształceniowo-literacką nazwaną Ruską Trójcą, w ramach której rozpoczął badania nad kulturą ludową Galicji. Dzięki staraniom Hołowackiego grupa wydała tom zatytułowany Rusałka Dnistrowaja, w którym zawarli kilka pieśni ludowych, kilka utworów własnych, tłumaczeń z różnych języków słowiańskich oraz rozważania nad piśmiennictwem staroruskim. Jego publikacja była jednym z momentów zwrotnych w rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji. Represje policyjne, jakie spotkały członków koła po publikacji Rusałki..., doprowadziły do rozluźnienia więzi między nimi, kładąc kres działalności grupy. Mimo to Hołowacki kontynuował samodzielnie działalność wydawniczą oraz studia nad kulturą ludową. W 1846 w pamflecie O położeniu Rusinów w Galicji zasugerował władzom austriackim oparcie się na galicyjskich Ukraińcach przeciwko Polakom, wskazując na lojalność ludności ruskiej i zaangażowanie Polaków w działalność spiskową.

Wziął udział w wydarzeniach Wiosny Ludów w Galicji. W grudniu 1848 stanął jako profesor na czele Katedry Literatury i Języka Ruskiego Uniwersytetu Lwowskiego. Stopniowo odchodził od głoszonych w młodości poglądów na rzecz idei jedności języka rosyjskiego i dialektów ukraińskich. Usiłował stworzyć samodzielnie ukraiński język literacki, opierając go na słownictwie cerkiewnosłowiańskim; końcowe brzmienie powstałego tworu było zbliżone do współczesnego Hołowackiemu rosyjskiego. Stał się jednym z liderów ruchu moskalofilskiego; ostatecznie oprócz postulatów unifikacji kulturowej wszystkich narodów wschodniosłowiańskich zaczął apelować o ich zjednoczenie w Imperium Rosyjskim i brał udział w działaniach władz carskich na rzecz rusyfikacji Chełmszczyzny.

Z powodu głoszonych poglądów moskalofilskich oraz kontaktów z władzami carskimi został uznany przez władze austriackie za osobę niepewną. Za sprawą namiestnika Galicji Agenora Gołuchowskiego zawieszono go w prawach profesora uniwersytetu. Przyczyniło się to do podjęcia przez niego decyzji o wyjeździe do Rosji; w 1868 osiadł w Wilnie, przyjął prawosławie i stanął na czele komisji archeologicznej mającej dowieść odwiecznej rosyjskości ziem litewskich. Do końca życia był aktywnym popularyzatorem wiedzy o Rusi Czerwonej i badaczem jej kultury.

Życiorys Pochodzenie i młodość Pochodził z polskiego rodu szlacheckiego Głowackich herbu Prus o tradycjach rycerskich. Rodzina kultywowała również tradycję kozacką, przekazując z pokolenia na pokolenie legendę o walce jednego z Głowackich w stopniu pułkownika pod rozkazami Chmielnickiego. Hołowaccy byli grekokatolikami, z rodziny wywodziło się wielu duchownych. Kapłanem był też ojciec przyszłego działacza, Teodor (ukr. Федор).

W dzieciństwie Hołowacki nauczył się najpierw dialektu ruskiego (rodzice używali go w kontaktach z dziećmi), dopiero później języka polskiego, chociaż to nim rodzice posługiwali się, rozmawiając ze sobą w domu. Sytuacja materialna rodziny była dobra – Hołowacki wspominał, iż ojciec był właścicielem gaju, pasieki i ogrodu. Od najmłodszych lat był zafascynowany folklorem galicyjskim, z którym stykał się w rodzinnej wsi. Również w dzieciństwie zaczął interesować się Rosją i kulturą rosyjską. Ojciec Hołowackiego, chociaż sam był lojalny wobec władzy austriackiej, z entuzjazmem opowiadał synowi o tym kraju i dobrze wspominał przemarsz wojsk rosyjskich przez Galicję w 1809.

W 1831 ukończył gimnazjum we Lwowie. Podjął wówczas dwuletnie studia na kierunku filozofia na Uniwersytecie Lwowskim, które miały stanowić wstęp do dalszej edukacji w dziedzinie teologii poprzedzającej przyjęcie święceń kapłańskich w Kościele greckokatolickim. Zdaniem Włodzimierza Osadczego Hołowacki zdecydował się na wstąpienie do stanu duchownego, by zaangażować się w ruch narodowy Rusinów galicyjskich, nie zaś z powodu prawdziwego powołania. Autentyczną pasją Hołowackiego były bowiem studia nad historią i kulturą ludową Rusi.

Działalność Ruskiej Trójcy W czasie studiów Hołowacki poznał Markijana Szaszkewycza, który zaproponował mu założenie kółka samokształceniowego zajmującego się poznawaniem języka cerkiewnosłowiańskiego i ruskiego. Wkrótce dołączył do nich student filozofii Iwan Wahyłewycz. Młodzi ludzie porozumiewali się ze sobą jedynie w dialekcie ruskim, co sprawiło, iż ich koledzy z uczelni nazwali ich „Ruską Trójcą”, którą to nazwę przyjęli dla swojego kółka. Hołowacki, Szaszkewycz i Wahylewicz nadali założonej grupie cechy tajnego ugrupowania, złożyli przysięgę, iż do końca życia będą walczyć o ideały narodu ruskiego oraz przyjęli tajne słowiańskie imiona (Hołowacki wybrał imię Jarosław).

Pod wpływem poznanych utworów pisanych w języku ukraińskim i publikowanych w Rosji oraz po wydrukowaniu przez M. Maksymowicza zbioru ruskich dum Ruska Trójca postanowiła skoncentrować swoje wysiłki na badaniach nad folklorem ruskim, zyskując pewną popularność w Galicji. Wiosną 1834 hrabia Jan Tarnowski zaprosił Hołowackiego, Szaszkewycza i Wahylewicza do swojego pałacu w Dzikowie w celu dokonania inwentaryzacji dokumentów pisanych w cyrylicy. Po lekturze odnalezionych dokumentów Hołowacki doszedł do wniosku, iż dotarł do materiałów urzędowych księstwa halicko-wołyńskiego oraz

Latem tego samego roku Hołowacki udał się w podróż po Galicji w celu dalszego zbierania pieśni i przysłów ludowych. Przemieszczając się piechotą i zatrzymując się u chłopów, notował zasłyszane przysłowia, legendy, pieśni, opisywał zwyczaje lokalne oraz specyficzne cechy miejscowych gwar. W czasie podróży zwiedził cały obszar między Lwowem a Mikołajowem, od Halicza do Stanisławowa, był na Pokuciu i Bukowinie. Jeszcze w tym samym roku udał się na Węgry, gdzie kontynuował studia filozoficzne oraz prowadził samodzielne badania nad kulturą ludową Rusi Węgierskiej i Huculszczyzny. Na uniwersytecie w Peszcie był uczniem Jána KolláraH. Wereszycki, Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 49..

Podczas gdy przywódcą ideowym grupy był Markijan Szaszkewycz, Hołowacki był w niej najbardziej sprawnym organizatorem. To dzięki jego staraniom w 1837 członkowie Ruskiej Trójcy wydali tom zatytułowany Rusałka Dnistrowaja, w którym zawarli kilka pieśni ludowych, kilka utworów własnych, tłumaczeń z różnych języków słowiańskich oraz rozważania nad piśmiennictwem staroruskim. Mimo faktu, iż dzieło nie zawierało przesłania politycznego, z powodu trudności z cenzurą ukazało się nie w Galicji, a na Węgrzech. Inicjatorzy publikacji zostali objęci nadzorem policyjnym, zaś konsystorz greckokatolicki udzielił im upomnienia, najsurowiej oceniając działalność Hołowackiego. Badania nad piśmiennictwem słowiańskim były w ówczesnej Austrii traktowane jako przestępstwo.

Działalność Ruskiej Trójcy miała decydujące znaczenie dla rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji. Jednak represje policyjne, jakie spotkały członków koła po publikacji Rusałki..., doprowadziły do rozluźnienia więzi między nimi, kładąc kres działalności grupy. Zdaniem Kozika w ciągu kilku następnych lat jedynym organizatorem działalności literackiej i wydawniczej w języku ruskim (ukraińskim) w Galicji był Hołowacki.

Działalność w latach 1839–1848 W 1839 Hołowacki ukończył studia teologiczne. W roku następnym ponownie udał się na Huculszczyznę, by odwiedzić Czarnohorę. Wrażenia z podróży opisał w artykule opublikowanym dwa lata później w piśmie praskiego Muzeum Czeskiego. W 1841 wziął udział w przygotowywaniu druku zbioru przysłów opublikowanego w 1841 w Wiedniu pod tytułem Hałycki prypowidky i zahadky zibranii H. Ilkewyczom. W maju 1842 ożenił się z Marią Buraczyńską, córką duchownego greckokatolickiego. Z powodu jego działalności związanej ze zbieraniem zabytków folkloru ruskiego przyjęcie przez niego święceń kapłańskich przesunęło się w czasie; mimo uchylenia stawianych mu zarzutów świeckich został wyświęcony dopiero po tym, gdy dwóch duchownych zeznało pod przysięgą, iż Hołowacki nie należał do tajnych ugrupowań i prowadził przykładny tryb życia. Nie otrzymał jednak własnej parafii i do 1846 był jedynie wikariuszem w Mykitińcach. Dopiero od 1846 jest wzmiankowany jako proboszcz parafii w Chmielowej. W latach 1843 i 1845 planował wydanie almanachu pieśni ludowych pt. Hałyczanka, jednak zamiary te nie zostały ostatecznie zrealizowane.

Po wstąpieniu do stanu duchownego Hołowacki kontynuował dotychczasową działalność. Samodzielnie zbierał materiały do almanachu Winok Rusynam na obżinki, który opublikował w 1846 razem z bratem przy wsparciu finansowym M. Wereszczyńskiego i serbskiego hierarchy prawosławnego, metropolity karłowickiego Józefa. Interesował się nie tylko folklorem Rusinów galicyjskich, ale i twórczością pisarzy i poetów piszących po ukraińsku w Imperium Rosyjskim. Jak sam wspominał:

W 1847 opublikował pod pseudonimem Hawryło Rusyn pierwszą broszurę o wydźwięku czysto politycznym – Zustände der Russinen in Galizien. Ein Wort zur Zeit (Położenie Rusinów w Galicji), napisaną w języku niemieckim i wydrukowaną w Lipsku. Apelował w niej do rządu austriackiego, by opierał swoją kontrolę nad Galicją na Rusinach (najprzychylniej nastawionych do władz), nie zaś na Polakach. Zaprzeczał, iż Rusini pragną połączyć się z Rosją, gdyż nie mogłoby być zgody między prawosławnymi Rosjanami i unitami z Galicji, ponadto podkreślał, iż władze carskie niechętnie patrzą na rozwój literatury w języku ludowym, nierosyjskim. Broszura sugerowała, iż w zamian za ustępstwa na polu językowym i tolerancję religijną Rusini byliby gotowi przeciwstawiać się niepodległościowemu ruchowi Polaków. Była to pierwsza tak daleko idąca deklaracja ukraińskiego działacza narodowego, pierwszy wyraz jednoznacznego separatyzmu ukraińskiego. Według Jarosława Hrycaka tekst przepełniony był krytyką wobec hierarchii Kościoła greckokatolickiego i jej obojętności wobec problemów rozwoju kultury narodowej Rusinów galicyjskich, potępiał również politykę polskich warstw rządzących wobec nich. Broszura zyskała ogromną popularność w Galicji, wywołała entuzjazm młodych działaczy ukraińskich. thumb|Chrzest Włodzimierza Wielkiego na fresku Wiktora Wasniecowa. Jakiw Hołowacki idealizował historię Rusi i widział w niej harmonijny rozwój cywilizacji, jakiego jego zdaniem zabrakło krajom zachodnim. Jednym z wydarzeń, jakie uważał za kluczowe w tym procesie, było przyjęcie chrześcijaństwa z Bizancjum Hołowacki był przeciwnikiem kontaktów działaczy ruchu narodowego z działaczami rewolucyjnymi, jak również czerpania inspiracji z historii Europy Zachodniej. Uważał, że Słowianie posiadają własne, znacznie doskonalsze tradycje kulturalne (każdy wpływ zachodni na Słowiańszczyznę oceniał negatywnie, idealizując patriarchalny ustrój wczesnych Słowian, ustrój Nowogrodu, brak niewolnictwa w historii Słowiańszczyzny). Szczególnym kultem otaczał Ruś Kijowską pod rządami Włodzimierza Wielkiego. Wierzył w przemiany polityczne i społeczne w Galicji wprowadzane drogą reform przez władze austriackie. Apelował także o rozwój oświaty.