Egzarchat Gruziński (Грузинский Экзархат) – administratura Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego obejmująca teren dawnych państw gruzińskich (Królestwo Kartlii i Kachetii, Królestwo Imeretii i mniejsze państwa) po ich wcieleniu do Imperium Rosyjskiego.
Historia Decyzją cara Aleksandra I Romanowa i Świątobliwego Synodu Rządzącego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w związku z faktyczną utratą niepodległości przez Gruzję ogłoszone zostało odebranie autokefalii Gruzińskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Początkowo Synod zamierzał zachować w Gruzji dotychczasowy podział administracyjny na 13 eparchii, jednak ostatecznie zdecydowano o erygowaniu dwóch większych administratur i zlikwidowaniu wcześniej istniejących. W lipcu 1811 powstały eparchia mcchecka i karlińska, na czele której miał stać egzarcha Gruzji z godnością metropolity, oraz eparchia alawerdzka i kachetyńska. Egzarchom Gruzji nadano również stałe członkostwo w Świątobliwym Synodzie Rządzącym. Już w 1814 tytuł egzarchy zmieniono na metropolita gruziński i imeretyński, zaś w 1818 zunifikowano obydwie eparchie w Gruzji w jedną, kartlińską i kachetyńską. Podział taki funkcjonował do 1856. Następnie egzarchat podzielono na eparchie kartlińską i kachetyńską, imeretyńską, gurijsko-megrelską (od 1885) oraz suchumską (od 1885). Siedziba egzarchów mieściła się w Tyflisie.
Zwalczaniu gruzińskiej tradycji liturgicznej i poczucia odrębności towarzyszyły przy organizacji Egzarchatu represje ze strony wojska i administracji rosyjskiej. W 1820, z powodu sprzeciwu wobec rusyfikacji gruzińskiego prawosławia aresztowani zostali arcybiskupi Gelati i Kutaisi. Kierujący dotąd eparchią Kutaisi arcybiskup Dosyteusz zmarł wskutek pobicia przez carski oddział kozackiD. M. Lang, A Modern History of Soviet Georgia, Grove Press, New York 1962, s.56.
Od początku XX wieku, w miarę rozwoju gruzińskiego ruchu narodowego, coraz silniej artykułowany był postulat przywrócenia autokefalii Kościoła gruzińskiego. W 1905 Świątobliwy Synod Rządzący stanowczo odrzucił te żądaniaW. Materski: Gruzja. Warszawa: TRIO, 2000, s. 44. ..
W 1917 sobór duchowieństwa i świeckich Gruzji ogłosił jednostronnie przywrócenie autokefalii Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego, co nie zostało uznane przez inne Kościoły prawosławne jako akt kanoniczny. Wybrany na zwierzchnika Kościoła Kirion (Sadzagliszwili) przyjął restytuowany tytuł Katolikosa-PatriarchyM. Ławreszuk: Prawosławie wobec tendencji nacjonalistycznych i etnofiletystycznych. Warszawa: Semper, 2009, s. 262-263. . Rosyjski Kościół Prawosławny, nie uznając Kościoła gruzińskiego, zlikwidował Egzarchat Gruziński w 1917, powołując na jego miejsce Egzarchat Kaukazu, nie odzyskał jednak kontroli nad administraturami prawosławnymi w Gruzji.
Egzarchowie W momencie likwidacji Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego jego zwierzchnik, Katolikos-Patriarcha Antoni II stracił urząd i musiał przejść w stan spoczynkuAНТОНИЙ II. Pierwszym egzarchą Gruzji został gruziński arcybiskup Warłaam (Eristawi). Był on zarazem jedynym Gruzinem piastującym tę godność; jego następcy rekrutowali się spośród hierarchów rosyjskich:
Warłaam (Eristawi), 1811–1817 Teofilakt (Rusanow), 1817–1821 Jonasz (Wasiljewski), 1821–1832 Mojżesz (Bogdanow-Płatonow-Antipow), 1832–1834 Eugeniusz (Bażenow), 1834–1844 Izydor (Nikolski), 1844–1858 Euzebiusz (Iljinski), 1858–1877 Joannicjusz (Rudniew), 1877–1882 Paweł (Lebiediew), 1882–1887 Palladiusz (Rajew-Pisariew), 1887–1892 Włodzimierz (Bogojawleński), 1892–1898 Flawian (Horodecki), 1898–1901 Aleksy (Opocki), 1901–1905 Mikołaj (Nalimow), 1905–1906 Nikon (Sofijski), 1906–1908 Innocenty (Bielajew), 1909–1913 Aleksy (Mołczanow), 1913–1914 Pitirim (Oknow), 1914–1915 Platon (Rożdiestwienski), 1915–1917
Przypisy
!