mały|Najwyższy budynek na Gądowie Małym mały|Dawny budynek lotniska na Gądowie (zbudowany w 1936) i jego wieża kontroli lotów mały|Dom Handlowy „Astra” Gądów Mały (niem. Klein Gandau) – dawna wieś, obecnie osiedle położone w zachodniej części Wrocławia. Leży w kwadracie ulic Na Ostatnim Groszu, Lotnicza, Metalowców i Bystrzycka. W granicach miasta od 1928Rozwój terytorialny Wrocławia – mapa poglądowa.Amtsbezirk Klein Gandau.. Gądowa Małego nie należy mylić z podwrocławską wsią Gądów (niem. Alt Gandau) w gminie Kąty Wrocławskie, położoną ok. 12 km na południowy zachód od centrum miasta. Gądów Mały administracyjnie stanowi część osiedla Gądów-Popowice Południowe.

Nazwa Nazwa miejscowości notowana była w formach Gandow (ok. 1300), Gundaw (1387), Gandaw (1425), Gandaw (ok. 1630), Gandau (1651-52), Klein Gandau (1743-46), Gandau, Klein- (1795), Gandau, Klein- (1845), Klein Gandau, Mała Gądawa (1941), Wrocław-Gądów Mały – Klein Gandau (1951), Gądów Mały, -owa -łego (1980).

W l. 1945-1951 przejściowo pod nazwą Mała GądawaOdkryta przypadkiem stara, polska mapa Wrocławia. Trudno uwierzyć, jak kiedyś nazywały się wrocławskie osiedla!.

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Gąd lub Gąda z sufiksem -ów. Z czasem utworzono formę z członem dyferencyjnym Klein = Mały, dla odróżnienia od wsi Gądów.

Historia Wieś W 1795 r. wieś o nazwie Klein Gandau liczyła 14 domów, w tym dwie gospody i 88 mieszkańców. Znajdowała się w okolicach wschodniej części dzisiejszej ulicy Balonowej (nieco na północ) i aż do czasu drugiej wojny światowej był to jedyny obszar zwartego osadnictwa pomiędzy Heller Str. (obecnie ul. Na Ostatnim Groszu) a Lohe (Ślęza)Hangary na lotnisku Gądów oraz ulice Gądowska i Bystrzycka. Zdjęcie z 1932 roku..

Do wydania przez władze pruskie edyktu sekularyzacyjnego w 1810 należała do kapituły wrocławskiejPoczątki nowej parafii na Gądowie Małym..

W połowie XIX wieku było tu już 194 mieszkańców, 17 domów, folwark z cegielnią, wiatrak i 2 kuźnie. Wieś znajdowała się w niewielkiej odległości na południe od Frankfurter Str., która była drogą wylotową na zachód miasta. Na skrzyżowaniu Frankfurter Str. i Heller Str. (obecnie ulice: Lotnicza i Na Ostatnim Groszu) była komora celna i popularna karczma „Der Letzte Heller” „Der Flughafen „Gandau” ist verschwunden, Wohnblöcke beherrschen jetzt das Gelände! Die Straßenbahnendhaltestelle- im Volksmund „der letzte Heller” genannt existiert nicht mehr, da die Straßenbahn jetzt bis Breslau-Lissa fährt.”. (pl. „Ostatni Grosz”). Natomiast przy Gandauer Str. znajdowała się gospoda z parkiem i stawem Etablissement Kaiser Friedrich ParkEtablissement Kaiser Friedrich Park..

4 września 1865 odbył się we Wrocławiu przelot kilkuosobowym balonem, zorganizowany przez braci Berg. Jak donosił „Dziennik Poznański”:

Balon wzniósłszy się do wysokości 6000 stóp wrócił szczęśliwie pod wsią Małe Gądowy na ziemię.

W 1874 r. w pobliskich Kuźnikach powstaje stacja kolejowa. W 1895 w Klein Gandau mieszkało już 398 osób 'Breslau, Stadt, hat (1895) 373163 (170353 männl., 202810 weibl.) E., 9850 bewohnte Wohnhäuser [...] Klein-Gandau (398)”.. W 1901 z sąsiednich Popowic (w 1897 włączonych do Wrocławia) zostaje uruchomione połączenie tramwajem elektrycznym z centrum miasta.

Plac apelowy W 1872 r. teren pomiędzy wsią a Frankfurter Str. kupiło wojsko i po zniwelowaniu używało jako plac ćwiczeń (Exercierplatz).

W 1906 r. na zakończenie manewrów śląskich odbyła się na nim uroczysta defilada gwardii honorowej, którą odbierał cesarz Wilhelm II. Jako osobisty gość cesarza przyglądał się jej Winston Churchill.

Lotnisko Gądów

Na dawnym placu ćwiczeń garnizonu Breslau powstało w 1910 roku lotnisko wojskowe. Było jednym z pierwszych, historycznych lotnisk niemieckich. W czasie I wojny światowej zostało rozbudowane i wykorzystywano je do celów wojskowych. Po ratyfikacji układu wersalskiego lotnisko przyjęło charakter cywilny. W 1936 roku na lotnisku otwarto nowy terminal lotniczy, którego budynek nadal istnieje. W czasie II wojny światowej lotnisko podlegało lotnictwu wojskowemu – Luftwaffe.

W 1946 roku, po przejęciu przez Polskę, wykonano remonty mocno zniszczonych obiektów lotniskowych, umożliwiło to rozpoczęcie procesu szkolenia i uruchomienie lotów pasażerskich. Na lotnisku powstawały i w różnych latach prowadziły swoją działalność liczne organizacje lotnicze, m.in. Aeroklub Wrocławski i oddział PLL LOT. W działającym przy lotnisku Zakładzie Sprzętu Lotnictwa Sportowego wyprodukowano ponad 1000 szybowców – ostatni oblot produkcyjny odbył się w 1979 roku. alt=Park Leonarda da Vinci Gądów Mały Wrocław|mały|Park Leonarda da Vinci Ze starej infrastruktury lotniczej do dziś istnieją: Budynek portu z wieżą kontroli lotów przy ulicy Szybowcowej. Znajduje się w nim przedszkole, komisariat policji i mieszkania prywatne. Betonowa konstrukcja dawnego hangaru, dziś zajmowanego m.in. przez sklep „Biedronka”. Hangar (oraz bunkierSześciokątny schron przy bramie głównej zakładu.) przy ul. Bystrzyckiej. Odbudowany w latach 60. był użytkowany przez PZL „Hydral” i do dziś służy jako hala produkcyjna. Pozostałości bunkra przy ulicy Bystrzyckiej. Do funkcji lotniczej nawiązują rozwiązania parku Leonarda da Vinci.

Osiedle W połowie lat 70. teren Gądowa przeznaczono pod zabudowę mieszkaniową i podjęto decyzję o likwidacji lotniska. Na jego miejscu powstało osiedle, a nazwy ulic – wylotowa Lotnicza oraz Balonowa, Skrzydlata, Szybowcowa, Latawcowa, Sterowcowa, Samolotowa, Eugeniusza Horbaczewskiego, Stefana Drzewieckiego, Jerzego Bajana, Ludwika Idzikowskiego, Franciszka Hynka oraz bulwarów: Dedala, Ikara – nawiązują do lotniczej przeszłości tego miejsca.

Największy rozwój osiedla datuje się na lata osiemdziesiąte, kiedy to wybudowano najwięcej bloków mieszkalnych, głównie z wielkiej płyty (W-70).

mały|Kościół parafii pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego przy ul. Bajana 47a

W 1985 r. ukończono budowę pierwszej kaplicy będącej pierwszym etapem budowy kościoła parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana KolbegoHistoria parafii. przy ul. Horbaczewskiego 20Rzym.-Kat. parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego.. Od 1992 do 2005 trwała budowa drugiego kościoła, erygowanej rok później parafii pw. Miłosierdzia Bożego przy ul. Bajana 47a. mały|Kościół parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego przy ul. Horbaczewskiego. mały|upright|Pomnik upamiętniający lotnisko gądowskie

28 czerwca 1985 został oddany do użytku Dom Handlowy „Astra” przy ulicy Horbaczewskiego 4-6. Innym obiektem handlowym jest Hala „Tęcza”Widok na Halę Tęcza z galeriowca przy ul. Szybowcowej..

Na zachodnim skraju osiedla znajduje się obszar aktywności gospodarczej oraz boiska sportowe zarządzane przez Młodzieżowe Centrum Sportu. Na południu przy ulicy Bystrzyckiej na terenie dawnego PZL „Hydral” działa EBCC sp. z o.o. (European Brakes and Chasis Components).

Pod koniec lat 90. zaczęto realizować oryginalną koncepcję tzw. Rynku Zachodniego, czyli centrum handlowo-rekreacyjnego, na bulwarze Ikara. W jego centrum znajdował się pomnik projektu mgr Bogny Kozery, kamienny obelisk z lotniczym orłem i tablicą upamiętniającą lotnisko. W 2022 roku pomnik przeniesiono w nową lokalizację przy budynku dawnego terminalu portu lotniczego Gądów Mały przy ul. Lotniczej.

Wznoszone od 1977 r. według projektu A. Chachaja i Z. MalinowskiegoMakieta Gądowa. Nie do końca zrealizowano projekt. przez Wrocławski Kombinat BudowlanyWrocławskie Przedsiębiorstwo Budowlane „Zachód”. dla Spółdzielni Mieszkaniowej „Piast”. Według planu w blokowisku na obszarze 164 ha miało zamieszkiwać 36 tysięcy ludzi.

Kalendarium 1795 – Klein Gandau: 14 domów i 88 mieszkańców 1872 – powstaje plac apelowy 1895 – 398 mieszkańców 1906 – uroczysta defilada, na której obecni są cesarz Niemiec i Winston Churchill 1910 – powstaje lotnisko, pierwsze sterowce 1929 i 1930 – trasa wyścigów lotniczych I Challenge i II Challenge biegła przez Wrocław 1930 – przylot sterowca „Graf Zeppelin” 1931 – pierwsze loty szybowcowe i skoki spadochronowe 1932 (lipiec) – międzylądowanie na Gądowie Adolfa Hitlera w trakcie kampanii wyborczej do Reichstagu 1937 (7 czerwca) – oddanie do użytku budynku dworca lotniczego 1941 (22 listopada) – w katastrofie lotniczej zginął Werner Mölders 1945 – od 15 II (zamknięcie oblężenia) do 1 IV (zajęcie przez Armię Czerwoną) lotnisko Klein Gandau jedyną drogą zaopatrzenia i ewakuacji Festung Breslau 1945 (10 maja) – Defilada Zwycięstwa 1946-1958 – lotnisko używane wspólnie przez PLL LOT i Aeroklub Wrocławski 1959 (13 września) – inauguracja Salonu Lotniczego zgromadziła 200 tysięcy osób 1977 – rozpoczęcie budowy osiedla 1978 – ostatnie szkolenie szybowcowe i skoki spadochronowe 1985 – ukończenie budowy SDH „Astra” i pierwszej kaplicy parafii św. Maksymiliana Kolbe 1994 (14 lutego) – otwarcie Szkoły Podstawowej nr 118 (bulwar Ikara 19) 2005 – ukończenie budowy Rynku Zachodniego i postawienie pomnika 2005 – ukończenie budowy kościoła parafii pw. Miłosierdzia Bożego

Komunikacja Na Gądów Mały można dojechać liniami:

Tramwaj 3 Leśnica – Księże Małe 10 Leśnica – Biskupin 20 Leśnica – Oporów 22 Pilczyce – Tarnogaj 24 Pilczyce – Kowale Autobus: 119 Sołtysowice – Racławicka 122 Dworzec Autobusowy – Muchobór Wielki (Roślinna) 126 Kozanów – Wojszycka 128 Zakrzów – Wrocław Nowy Dwór (P+R) 129 Poświęcka (Ośrodek Zdrowia) – Port Lotniczy 136 Kozanów – Tarnogaj 143 Kminkowa – Sępolno 152 Tarczyński Arena (Królewiecka) – Blacharska 319 Kamieńskiego (Pętla) – Klecina (Stacja kolejowa) 243 Leśnica – Księże Wielkie 246 Kozanów – Sołtysowice 251 Leśnica – Sępolno

Na terenie osiedla znajduje się także linia kolejowa 273 i stacja kolejowa Wrocław Kuźniki obsługiwana przez pociągi Kolei Dolnośląskich oraz Polregio w kierunkach:

Wrocław Główny – Ścinawa Wrocław Główny – Wołów Wrocław Główny – Głogów Wrocław Główny – Zielona Góra Główna

Przypisy

Linki zewnętrzne

Gądów Mały na zdjęciach archiwalnych i współczesnych

Kategoria:Gądów-Popowice Południowe