Markijan Szaszkewycz (takżespotykany zapis Markian Szaszkewicz, Szaszkiewicz, ; ur. 6 listopada 1811 w Podlesiu, zm. 7 czerwca 1843 w Nowosiółkach) – ukraiński poeta i pisarz, duchowny greckokatolicki.

Jeden z twórców ruchu literackiego znanego jako Ruska Trójca, który odegrał kluczową rolę w procesie nabywania ukraińskiej świadomości narodowej przez Rusinów galicyjskich. Jako pierwszy zaczął tworzyć utwory poetyckie w ludowym języku ruskim, jak również tworzyć w tym języku teksty teoretycznoliterackie i etnograficzne. W 1837 członkowie Ruskiej Trójcy wydali tom zatytułowany Rusałka Dniestrowa, w którym zawarli kilka pieśni ludowych, kilka utworów własnych, tłumaczeń z różnych języków słowiańskich oraz rozważania nad piśmiennictwem staroruskim. Mimo faktu, iż dzieło nie zawierało przesłania politycznego, z powodu trudności z cenzurą ukazało się nie w Galicji, a na Węgrzech. Inicjatorzy publikacji zostali objęci nadzorem policyjnym, zaś konsystorz greckokatolicki udzielił im upomnienia; działalność Ruskiej Trójcy jako grupy uległa faktycznemu załamaniu. Wcześniej, w 1830, Szaszkewycz zdołał ukończyć greckokatolickie seminarium duchowne (w którym uczył się z przerwami), ożenił się i został wyświęcony na kapłana.

Mimo złej sytuacji materialnej, do końca życia tworzył i utrzymywał kontakt korespondencyjny z innymi działaczami ukraińskimi, opowiadając się za koniecznością stworzenia jednej literatury w tym języku tworzonej na ziemiach zamieszkiwanych przez Ukraińców w Austrii i Rosji. Zmarł w 1843 na gruźlicę.

Syn Markijana – Wołodymyr Szaszkewycz był również pisarzem i poetą.

Życiorys Edukacja i wczesna działalność Był synem kapłana greckokatolickiego, Semena Szaszkewycza (1785–30.1.1833 w Kniażem). Dzieciństwo spędził we wsi Kniaże, gdzie jego ojciec służył w miejscowej cerkwi. Edukację na poziomie podstawowym zdobywał początkowo w domu, później zaś w szkole w Złoczowie. Następnie ukończył Gimnazjum w Brzeżanach. Już w dzieciństwie zainteresował się ruską kulturą ludową i zaczął tworzyć pierwsze wiersze.

Od 1829 był słuchaczem greckokatolickiego seminarium duchownego we Lwowie. W okresie pobierania przezeń nauki w tejże szkole wielu kleryków zaangażowało się w polski ruch niepodległościowy oraz rewolucyjny. Niezadowolona z tego faktu hierarcha greckokatolicka zachęcała ich, by skupili się raczej na pracy oświatowej wśród niepiśmiennych Rusinów galicyjskich. Szaszkewycz odpowiedział na ten apel i podjął pracę nad przygotowaniem Czytanki dla szkół parafialnych. Metropolita lwowski Michał Lewicki zobowiązywał ponadto kleryków do redagowania i wygłaszania mów o obowiązkach wobec władców. 12 lutego 1835 mowę taką wygłosił Szaszkewycz, co było jego pierwszym publicznym wystąpieniem. Było to pierwsze wystąpienie zaprezentowane w seminarium w języku ukraińskim (nie zaś w jednym z trzech najpopularniejszych języków – po łacinie, polsku lub niemiecku). Mowa spotkała się z ogromnym entuzjazmem słuchaczy, zarówno z powodu wybranego języka, jak i treści – Szaszkewycz sprzeciwił się w niej podporządkowywaniu ukraińskiego ruchu narodowego ruchowi polskiemu i podkreślał niezależność obydwu narodów. Prawdopodobnie przemówienie zawierało również akcenty austrofilskie. Jego treść znana jest jedynie z relacji Mykoły Ustyjanowicza, przetrwał także wiersz na cześć cesarza stanowiący jej część. Oda na cześć cesarza została wydrukowana w 250 egzemplarzach w Instytucie Stauropigialnym, krążyła ponadto w odpisach ręcznych. Cieszyła się niezwykłą popularnością wśród Ukraińców, dla których była dowodem, iż ich język, utożsamiany dotąd z chłopstwem, stał się językiem literatury wysokiej. Niechętnie natomiast fakt wygłoszenia mowy po ukraińsku przyjęły środowiska polskie.

Uznając szczere austrofilstwo Szaszkewycza za możliwe, Jan Kozik odrzuca natomiast pogląd o analogicznym poparciu dla Rosji z jego strony, o co był on podejrzewany przez polskie organizacje niepodległościowe.

Działalność „Ruskiej Trójcy” W czasie studiów w seminarium poznał innego fascynata folkloru Rusinów galicyjskich – Jakowa Hołowackiego, po czym zaproponował mu założenie kółka samokształceniowego zajmującego się poznawaniem języka cerkiewnosłowiańskiego i ruskiego. Wkrótce dołączył do nich student filozofii Iwan Wahyłewycz. Młodzi ludzie porozumiewali się ze sobą jedynie w dialekcie ruskim, co sprawiło, iż ich koledzy z uczelni nazwali ich „Ruską Trójcą”. Nazwę tę przyjęli oni następnie dla swojego kółka. Hołowacki, Szaszkewycz i Wahyłewicz nadali założonej grupie cechy tajnego ugrupowania, złożyli przysięgę, iż do końca życia będą walczyć o ideały narodu ruskiego oraz przyjęli tajne słowiańskie imiona (Szaszkewycz wybrał imię Rusłan). Do założenia kółka Szaszkewycza zainspirowała twórczość Iwana Kotlarewśkiego i M. Maksymowycza. „Ruska Trójca” podjęła działalność na rzecz rozwoju języka i literatury ukraińskiej, licząc, iż deklaracje lojalności wobec władz austriackich pozwolą na jej swobodne kontynuowanie.

Szaszkewycz blisko przyjaźnił się z Tadeuszem Wasilewskim, wicemarszałkiem sejmu stanowego Galicji. Wasilewski przychylnie odnosił się do rozwijającego się ukraińskiego ruchu narodowego i być może z tego powodu został protektorem młodego twórcy. Zainteresował go literaturami: polską i serbską oraz umożliwił mu korzystanie z własnej biblioteki w Dzikowie. Szaszkewycz wielokrotnie podkreślał swoją wdzięczność wobec Wasilewskiego. Literatury słowiańskie oraz ogólne prądy rozwoju innych narodów słowiańskich stanowiły główną inspirację dla aktywności „Ruskiej Trójcy”. Kwestia, na ile Szaszkewycz znał literaturę zachodnioeuropejską i czerpał z niej inspirację, nie jest jednoznacznie wyjaśniona. Wiadomo natomiast, iż zapoznał się z tekstami Lindego, Karadžicia, Šafárika, posiadał wiedzę teoretyczną z zakresu językoznawstwa i słowianoznawstwa. Razem z bratem Antonem gromadził również pieśni ludowe z regionu złoczowskiego. Markijan Szaszkewycz jako pierwszy, wyprzedzając autorów z Ukrainy Naddnieprzańskiej, zaczął tworzyć wiersze i opowiadania w ludowym języku ruskim, jak również pisać w tym języku opracowania z zakresu literatury i etnografii. Był zresztą jedynym autorem z kręgu „Ruskiej Trójcy”, który biegle opanował ludowy, żywy język ruski.

W latach 1830–1831, pod wpływem powstania listopadowego oraz idei odrodzenia narodów słowiańskich, „Ruska Trójca” zredagowała tom zatytułowany Syn Rusi, nieprzeznaczony do druku. Zawierał on apel do Rusinów galicyjskich o uznanie swojej odrębności narodowej, współpracy na rzecz tworzenia literatury w ojczystym języku i podjęcia działań na rzecz walki z analfabetyzmem i zacofaniem. Pod wpływem poznanych utworów pisanych w języku ukraińskim i publikowanych w Rosji oraz po wydrukowaniu przez M. Maksymowycza zbioru ruskich dum Ruska Trójca postanowiła skoncentrować swoje wysiłki na badaniach nad folklorem, zyskując pewną popularność w Galicji. Wiosną 1834 hrabia Jan Tarnowski zaprosił prekursorów grupy do swojego pałacu w Dzikowie w celu dokonania inwentaryzacji dokumentów pisanych w cyrylicy. O ile najbardziej sprawnym organizatorem spośród członków Ruskiej Trójcy był Jakiw Hołowacki, Markijan Szaszkewycz pozostawał jej głównym ideologiem. Zdaniem Włodzimierza Mokrego był również najbardziej utalentowany literacko z trójki twórców grupy.

W 1834 członkowie Ruskiej Trójcy ukończyli almanach Zoria, pysemce pryświaszczennoje ruskomu jazyku, po czym przekazali go do zaopiniowania przez lwowską cenzurę. Jego treść nie jest w pełni znana; Jakiw Hołowacki twierdził, iż zawarty w nim materiał wszedł następnie w skład Rusałki Dniestrowej. Uznanie almanachu za niedopuszczalny do druku załamało Szaszkewycza, który stracił wówczas nadzieję na szybki rozwój literatury ruskiej w Galicji, uznał działanie na rzecz oświaty ludu za „dziecięcą zabawę” i uznał reformy odgórne za jedyną drogę rozwoju języka i piśmiennictwa ukraińskiego.

W 1837 członkowie Ruskiej Trójcy wydali tom zatytułowany Rusałka Dniestrowa, w którym zawarli kilka pieśni ludowych, kilka utworów własnych, tłumaczeń z różnych języków słowiańskich oraz rozważania nad piśmiennictwem staroruskim. Mimo faktu, iż dzieło nie zawierało przesłania politycznego, z powodu trudności z cenzurą ukazało się nie w Galicji, a na Węgrzech. Inicjatorzy publikacji zostali objęci nadzorem policyjnym, zaś konsystorz greckokatolicki udzielił im upomnienia, najsurowiej oceniając działalność Hołowackiego. Badania nad piśmiennictwem słowiańskim były w ówczesnej Austrii traktowane jako przestępstwo.

Działalność Ruskiej Trójcy miała decydujące znaczenie dla rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji. Jednak represje policyjne, jakie spotkały członków koła po publikacji Rusałki..., doprowadziły do rozluźnienia więzi między nimi, kładąc kres działalności grupy.

Ostatnie lata thumb|200px|Nagrobek Szaszkewycza na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie W roku wydania Rusałki Dniestrowej Szaszkewycz ukończył seminarium duchowne we Lwowie (kształcił się w nim z przerwami; w lutym 1830 został relegowany ze szkoły, po czym przyjęty ponownie), ożenił się i został wyświęcony na kapłana. Służył w parafiach w Humniskach, Niestanicach i Nowosiółkach. Nieliczne zachowane listy jego autorstwa świadczą, iż mimo stałych kłopotów finansowych i obowiązków duszpasterskich nadal żywo interesował się rozwojem literatury ukraińskiej. Uważał piśmiennictwo tworzone w języku ukraińskim, bądź w dialektach ruskich w Galicji i w Rosji za dwie części składowe tej samej literatury narodowej i opowiadał się za jego zjednoczeniem w jeden nurt.

Markijan Szaszkewycz zmarł w 1843 wskutek gruźlicy, na którą cierpiał jeszcze w czasie nauki w seminarium, w głębokim ubóstwie. Został pochowany w Nowosiółkach. Po pięćdziesięciu latach od śmierci jego szczątki zostały przeniesione na Cmentarz Łyczakowski we Lwowie. Jakiw Hołowacki poświęcił mu wspomnienia.

Twórczość literacka Znane są 42 utwory autorstwa Markijana Szaszkewycza. Lista jego dzieł skompilowana w 1965 obejmuje następujące utwory poetyckie:

Szaszkewycz jest ponadto autorem opowiadania pt. Ołena oraz przekładów pieśni ludowych serbskich i czeskich.

Na mniejszą skalę poeta zajmował się przekładami z innych języków na język ukraiński. Przełożył wiersz Franciszka Karpińskiego Do Justyny, fragment poematu Zamek kaniowski oraz Płacz Jarosławny, ustęp ze Słowa o pułku Igora. Jego przekłady, pełne archaizmów i zapożyczeń, mają współcześnie jedynie znaczenie historyczne, chociaż i tak posiadają największą wartość ze wszystkich prób translatorskich członków Ruskiej Trójcy.

Inspiracje literaturą polską