Grody Czerwieńskie

Grody Czerwieńskie, Ziemia czerwieńska (, ) – przyjęta w historiografii nazwa ziem stanowiących w X i XI wieku przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej. Główny gród Czerwień z wymienionym obok Przemyślem i innymi grodami występują w latopisie Powieść minionych lat jako należące przed 981 rokiem do „Lachów”„Powieść minionych lat", przekład Franciszek Sielicki, Wrocław 1968.

Dokładna lokalizacja i wielkość obszaru Grodów Czerwieńskich jest przedmiotem dyskusji historyków. Uważa się, że albo stanowiły zachodnią część późniejszej Rusi Czerwonej, albo były jej wcześniejszą nazwą.

Nazwa grodów pochodzi od ich głównego grodu Czerwienia i prawdopodobnie związana jest z handlem owadem czerwcem, który stanowił ważny towar eksportowy jako główny barwnik koloru czerwonego wykorzystywany w produkcji tkanin.

Znaczenie mały|Lokalizacja Grodów Czerwieńskich na mapie szlaków handlowych w VIII–XI wiekach. mały|„Szlaki drogowe”, mapa z Geografii ziem dawnej Polski Antoniego Sujkowskiego (1918). Grody Czerwieńskie miały strategiczne położenie na lądowym transkontynentalnym szlaku handlowym z Europy zachodniej na Bliski Wschód, który wiódł z hiszpańskiej Andaluzji (Kalifat Kordoby) poprzez Francję, Niemcy, czeską Pragę, Bramę Morawską, Kraków i Bramę Przemyską do Morza Czarnego i Kijowa (oraz dalej na Bliski i Daleki Wschód)Przemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017, str. 69, 70. Tę drogę handlową wyznaczyli i wykorzystywali od połowy X wieku kupcy żydowscy – radanici.

Znaczenie Grodów Czerwieńskich na transkontynentalnym szlaku wzrosło zwłaszcza po zniszczeniu Kaganatu Chazarskiego przez ruskiego księcia Światosława (965/966), gdy dominującą rolę na wschodnim odcinku drogi radanitów przejął Kijów.

Dodatkowo na obszarze Grodów Czerwieńskich szlak transkontynentalny krzyżował się z drogami rzecznymi łączącymi Bałtyk z Morzem Czarnym poprzez odnogi szlaku „od Waregów do Greków”. Jednym z nich był wodny szlak prypecko–bużański umożliwiający połączenie dopływami dorzeczy Wisły i Dniepru. Druga rzeczna droga bałtycko-czarnomorska biegła trasą Wisła–San–Dniestr i w tym rejonie wymagała ok. 70-kilometrowej przewłoki lądem między Sanem a Dniestrem, co zwiększało strategiczne znaczenie tego miejsca.

Kontrola nad obszarem Grodów Czerwieńskich pozwalała zatem kontrolować dużą część handlu między Wschodem a Zachodem.

Historia przynależności mały|Historia przynależności Grodów Czerwieńskich i Rusi Czerwonej mały|200x200px|Polska za panowania Mieszka I mały|200x200px|Polska za panowania Bolesława Chrobrego.

Pierwsza wzmianka Najstarsze źródła historyczne wspominające Grody Czerwieńske wskazują, że w drugiej połowie X wieku (przed 981 rokiem) należały one do „Lachów”, czyli znajdowały się na obszarze lechickim (według jednej z teorii plemienia Lędzian) lub wprost na terytorium polskiego państwa Mieszka I.

Przynależności tej dowodzi zapiska pod 981 rokiem w Powieści minionych lat, roczniku (latopisie) kijowskim zredagowanym przez Nestora.

Tekst oryginalnyZa tekstem zawartym w wydaniu internetowym Latopisu:

В лѣт̑ . ҂s҃ . у҃ . п҃ѳ . [6489 (981)] Иде [Володимеръ] к Лѧхомъ и заӕ градъı их̑ . Перемъıшль Червенъ . и инъı градъı . єже суть и до сего дн҃е подъ Русью . В сем же лѣтѣ и Вѧтичи побѣди и възложи на нь дань . ѿ нѧоуга ӕкоже ѡц҃ь єго имаше

TranskrypcjaZa:Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.:

W leto 6489 ide [Wołodimer’] k Liachom’ i zaja grady ich: Peremyszl’, Czerwien’, i iny grady jeże sut’ do sego dnie pod’ Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan’ ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze

Tłumaczenie polskieF. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.:

Roku 6489 . Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

Występujący w zapisie zwrot „ku Lachom” w późniejszych wariantach tekstu występuje również jako „na Lachów” (на ляхи, na liachi)Uwaga w wydaniu internetowym Latopisu. W Powieści minionych lat nazwa Lachy (Lęchy w oryginalnym zapisie wczesną cyrylicą) konsekwentnie oznacza PolakówKroniki staroruskie, red. F. Sielicki, Warszawa 1987, wstęp i przypisy.

Z tekstu wynika zatem wprost, że w 981 roku książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz (Włodzimierz Wielki, ) z wareskiej dynastii Rurykowiczów przedsięwziął wyprawę przeciwko „Lachom”, w wyniku której zagarnął siłą należące wówczas do nich Grody Czerwieńskie, w tym Przemyśl i Czerwień. Wydarzenie to miało więc miejsce za panowania Mieszka I (w odróżnieniu od ochrzczonego księcia polskiego, Włodzimierz był wówczas jeszcze poganinemPrzyjęcie chrześcijaństwa przez Włodzimierza nastąpiło w 988 roku)).

Krótko potem w celu utrzymania zdobytego terytorium władca kijowski założył po wschodniej stronie Bugu – naprzeciw lackiego grodu Wołyń – własny gród WłodzimierzPierwsza wzmianka historyczna o nim pochodzi z 988 roku..

Podbój przez Włodzimierza należących do „Lachów” Grodów Czerwieńskich zbiegł się w czasie z jego podbojem zamieszkującego dorzecze Oki plemienia Wiatyczów, którzy – według Nestora – również mieli pochodzić „od Lachów” (ot roda lachow)F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005, str. 11.. Również na terytorium Wiatyczów książę kijowski krótko potem założył gród o nazwie Włodzimierz.

Stanisław Zakrzewski uważał, że Włodzimierz w 981 roku wykorzystał zerwanie sojuszu polsko-czeskiego po śmierci Dobrawy (zm. ok. 977-979 r.) i zaangażowanie Mieszka w czeski spór o dziedzictwo po Sławniku z Libic (zm. 18 czerwca 981) i walkę o nieokreślone terytorium znane jako „regnum albatum”Według St. Zakrzewskiego tym spornym terytorium były Morawy. Inni historycy jednak uważają, że chodzi o Śląsk lub ziemię krakowską.. Według historyka Przemyślidzi mogli wykorzystać wówczas małżeństwo Włodzimierza z nieznaną z imienia czeską księżniczką do zawarcia czasowego sojuszu skierowanego przeciw księciu polskiemuStanisław Zakrzewski Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Warszawa 1921, str. 111.

Kwestia pierwotnej przynależności Ze źródeł historycznych wynika zatem, że do 981 roku w skład terytorium polskiego („Lachów”) wchodziły ziemie nad Sanem i Bugiem obejmujące wówczas swym zasięgiem również Grody Czerwieńskie (ich zasięg na wschodzie jest przedmiotem dyskusji, być może obejmowały też ziemie nad górnym Dniestrem, zob. niżej).

Późniejsze konsekwentne utożsamianie „Lachów” z Polakami i państwem polskim sugeruje, że ziemia czerwińska już przed 981 rokiem wchodziła w skład państwa Mieszka I, z czym zgadza się większość polskich historykówStanisław Zakrzewski, Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Warszawa 1921; Jerzy Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, Poznań 1992. Uważa się, że pierwszy historyczny władca polski sam zdobył to terytorium jakiś czas przed 981 rokiem lub też odziedziczył po swoich poprzednikachTadeusz Sulimirski, Najstarsze dzieje narodu polskiego, Londyn 1947, str. 43. Odrębny pogląd wyraził Gerard Labuda, który utożsamił ówczesnych „Lachów” z plemieniem Lędzian, którzy nie mieli podlegać MieszkowiGerard Labuda, Mieszko I, Wrocław 2002.

Źródła nie podają, od jak dawna to terytorium było polskie („Lachów”) oraz jaka była ich przynależność wcześniej. Jeżeli jednak Grody Czerwieńskie obejmowały zarówno ziemie nad Bugiem i Sanem, jak i nad górnym Dniestrem, to najprawdopodobniej władcy piastowscy przejęli je od Węgrów (Madziarów). Mogło nastąpić to po klęsce Węgrów nad rzeką Lech w 955 roku. Potwierdzeniem tego są najstarsze wzmianki o Haliczu nad górnym Dniestrem, który na przełomie IX i X wieku podlegał panowaniu węgierskiemuPrzed panowaniem węgierskim ziemia halicka znajdowała się prawdopodobnie pod wpływami państwa wielkomorawskiego. Według Gesta Hungarorum węgierski wódz Almos (ojciec Arpada) przed 895 rokiem zdobył (bezkrwawo) Halicz, gdzie przebywał jakiś czas, zabierając na zakładników synów halickiej arystokracji (kronika nie podaje dokładnej daty, ale musiało to być przed śmiercią Almosa w 895 roku). Na 898 rok przypada pierwsza wzmianka o Haliczu autorstwa nieznanego z imienia kronikarza, z zapisu wynika, że w grodzie przebywali Węgrzy.. Dodatkowo hipotezę tę wspierają dowody archeologiczne na obecność Węgrów w Przemyślu datowane na początek X wiekuPochówki badane w latach 1977–1981 przy ul. Rycerskiej w Przemyślu zostały zidentyfikowane jako cmentarz madziarskich koczowników z początku X wieku przez Michała Parczewskiego i Andrzeja Koperskiego (zob. Dzieje Przemyśla. T. 1: Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne Przemyśla. oprac. Andrzej Koperski – Przemyśl 2001)..

Spektakularną klęskę Węgrów w 955 roku mógł wykorzystać Mieszko (lub jeszcze jego ojciec Siemomysł) do przejęcia kontroli nad ośrodkami położonymi nad Sanem i górnym Dniestrem, które stanowiły ważny węzeł na rzecznym szlaku handlowym z Bałtyku do Morza Czarnego. Ich opanowanie w połowie X wieku mogło znacznie przyczynić się do wzrostu znaczenia Piastów na arenie międzynarodowej, skoro już w 963 roku pojawiają się w kronikach niemieckich jako poważni przeciwnicy.

Historyk Feliks Koneczny uważał, że obszar grodów pierwotnie był „lechicki” (polski). W swojej pracy O pierwotnej polskości Ziemi Chełmskiej i Rusi Czerwonej stwierdzał, że tereny Grodów Czerwieńskich jak i całej Rusi Czerwonej pierwotnie należały do Polaków (Lachów), a Rusini stanowili element „przybyły” (obcy etnicznie) na tych terenach. Uważał, że błędem jest powszechne mniemanie, jakoby Polacy przybyli na te tereny jako osadnicy w drugiej połowie XIV wieku, za Kazimierza WielkiegoFeliks Koneczny O pierwotnej polskości Ziemi Chełmińskiej i Rusi Czerwonej, Warszawa 1920..

Odzyskanie Grodów Wzmianki historyczne mówią, że w 992 roku, tuż po śmierci Mieszka I, Polacy szykowali się do dużej wojny z Rusią, nie doszła ona jednak do skutku. W następnych latach Bolesław Chrobry zaangażowany był w walki w Czechach i na Połabiu. Po zawarciu z cesarstwem układu merseburskiego w 1013 roku Bolesław wspierany posiłkami niemieckimi przeprowadził wyprawę na Ruś, która jednak nie przyniosła korzyści terytorialnychThietmar z Merseburga, Kronika, księga VI, 90 (55.); Stanisław Zakrzewski, Bolesław Chrobry Wielki, s. 251.

Dopiero w 1018 roku, po zakończeniu wojen z cesarzem i zawarciu układu budziszyńskiego, Bolesław Chrobry wspierany ponownie oddziałami niemieckimi przedsięwziął udaną wyprawę na Kijów, w wyniku której odzyskał dla Polski Grody Czerwieńskie.

Wyprawę kijowską z 1018 roku opisuje zarówno Kronika współczesnego jej Thietmara, jak i Kronika Galla Anonima. Jednak tylko Powieść minionych lat Nestora zawiera wzmiankę o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6526 . Przyszedł Bolesław ze Światopełkiem na Jarosława, z Lachami. Jarosław zaś zebrawszy Ruś i Waregów, i Słowien, poszedł przeciw Bolesławowi i Światopełkowi (...).

Bolesław (...) uciekł z Kijowa, zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie. I ludzi mnóstwo uprowadził ze sobą, i Grody Czerwieńskie zajął dla siebie, i przyszedł do swego krajuPowieść lat minionych, F. Sielicki (red.), Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, a. 6526 (1018), s. 313.

Przejęcie bogatego skarbu kijowskiego oraz opanowanie kluczowych grodów na skrzyżowaniu dwóch ważnych szlaków handlowych znacznie podniosło pozycję Chrobrego. Choć ostatnie lata panowania Chrobrego są mało znane – ze względu na śmierć w 1018 roku niemieckiego kronikarza Thietmara – to można przypuszczać, że efekty wyprawy kijowskiej zwiększyły jego możliwości militarne oraz pośrednio ułatwiły mu uzyskanie korony w 1025 roku dla niego i jego syna MieszkaPrzemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017, str. 298. Również w pierwszych latach panowania Mieszka II posiadanie ważnych Grodów Czerwieńskich czyniło z niego ważnego gracza w polityce europejskiej.

Dalsze dzieje