Wojsko Tadeusza Kościuszki

thumb|Tadeusz Kościuszko Wojsko Tadeusza Kościuszki – polskie siły zbrojne I Rzeczypospolitej z 1794 roku w okresie insurekcji kościuszkowskiej.

Wykorzystując doświadczenia polskie, amerykańskie i rewolucyjne francuskie Kościuszko opracował na emigracji koncepcję sił zbrojnych powstania. Miały one składać się z armii regularnej, oddziałów ochotniczych, milicji ruchomych wojewódzkich i powiatowych formowanych na wzór amerykański, oraz pospolitego ruszenia wszystkich mieszkańców organizowanych na wzorach francuskich.

W początkowym okresie Kościuszko dysponował jednym batalionem regimentu 2 (Wodzickiego), jednym 3 (Czapskiego), w łącznej sile 800 ludzi, i brygadą Ludwika Mangeta (10 szwadronów). Do Krakowa maszerował też brygadier Madaliński ze swoją brygadą w sile ok. 1000 koni. Przemieszczały się też kolejne trzy bataliony 3. i 4 regimentu. Liczące 4000 ludzi oddziały stanowiły jedyną realną siłę w chwili wybuchu powstania. Ogólna liczba wojska polskiego w zaborach sięgała 26 000 ludzi. Przez kordon przerwało się około 4000 żołnierzy.

Siły zbrojne powstania złożone z oddziałów regularnych, milicji ruchomych i formacji ochotniczych, liczyły w szczytowym okresie ok. 83 000, a z milicjami miejskimi – ok. 105 000 żołnierzy. Uwzględniając powoływane doraźnie pospolite ruszenie wojewódzkie, można przyjąć, że przez szeregi powstańcze przeszło w ciągu insurekcji ponad 150 000 ludzi.

Mobilizacja thumb|Jazda Kościuszki Uchwały Komisji Porządkowej Krakowskiej nakazywały dostarczenie z 5 dymów jednego rekruta pieszego i jednego konnego z 50 dymów. Rekrut winien być uzbrojony, ubrany w strój chłopski i zaopatrzony w suchary na sześć dni i miesięczny żołd. Mogło to zapewnić armii, licząc jako obszar rekrutacyjny teren Polski po drugim rozbiorze, około 100 000 ludzi i 10 000 koni. Pobór czerwcowy został uzupełniony nowym, który ogłoszono 18 września. Zarządzono wówczas dostawienie jednego piechura z 10 dymów i jednego jeźdźca z 50 dymów. Mogło to dać około 20 000 rekrutów. Ogłaszając drugi pobór, Kościuszko zrezygnował z powoływania pospolitego ruszenia.

Oprócz poboru oddziały regularne, zwłaszcza jazdę, korpusy artylerii i inżynierii, uzupełniano w drodze werbunku ochotniczego. Stosowano również werbunek przymusowy, obejmujący „ludzi luźnych”. Do szeregów wcielano też częściowo dezerterów i jeńców, przeważnie pruskich. Mimo, podejmowanych wysiłków nie zdołano w trudnych warunkach działań wojennych doprowadzić armii regularnej do 100 000 ludzi według etatu z 1792 roku. W szczytowym okresie powstania oddziały regularne liczyły ok. 55 000 (koronne ok. 37 000, litewskie – ok. 18 000).

Armia regularna thumb|Piechota Kościuszki Główny trzon powstania miała stanowić armia regularna. Oddziały koronne i litewskie po przeprowadzonej częściowo redukcji i przebiciu się zza kordonu brygad Wyszkowskiego, Łaźnińskiego i Kopcia, liczyły ok. 40 000 ludzi. Kościuszko planował powiększyć armię regularną do etatu z 22 maja 1792 r., kompletując ją za pomocą tradycyjnego poboru dymowego.

Piechota Z dawnych jednostek pozostało jedenaście regimentów koronnych i osiem litewskich. Przy ich uzupełnianiu stosowano łączenie szeregów muszkieterskich z szeregami kosynierów i pikinierów. Regimenty miały składać się z dwóch batalionów muszkieterskich i batalionu strzelców. Jedynie cztery koronne i jeden litewski zdołały utworzyć trzecie bataliony złożone przeważnie z kosynierów. Mimo to, powiększono piechotę do 28 regimentów.

Jazda W początkowym okresie powstania było dziewięć brygad kawalerii, dwa regimenty gwardii konnej, dwanaście pułków przedniej straży. Sformowano dwie nowe brygady koronne i jedną litewską, trzy pułki koronne i jeden litewski. W sumie jazda powstańcza składała się z dwunastu brygad (8 koronnych i 4 litewskie), dwóch regimentów gwardii konnej, szesnastu pułków przedniej straży (9 koronnych i 7 litewskich). W brygadach kawalerii z towarzyszy utworzono osobne szwadrony. thumb|Artylerzyści z 1794 roku Artyleria Według etatu z 1792 r. korpus artylerii koronnej miał składać się z dwóch pułków po dwanaście kompanii. Dowództwo korpusu sprawował gen. mjr Krystian Deybel. W armii koronnej zorganizowano tylko jeden pułk. Formowania drugiego nie udało się zakończyć. We wrześniu korpus liczył 1954 ludzi. Korpus artylerii litewskiej miał tworzyć jeden pułk. Zdołano go powiększyć do ok. 1100 ludzi. Armia powstańcza dysponowała w ciągu działań przeszło 250 działami (w tym ok. 170 polowych i 70 batalionowych). Większość dział znajdowała się w Warszawie i przy dywizjach koronnych. Dywizje litewskie miały ok. 60 dział.

Wojska techniczne Korpus inżynierów koronnych oraz wchodzące w jego skład kompanie minierów, saperów i pionierów doprowadzono do ok. 360 ludzi. Utworzono również 2 kompanie pontonierów, liczące ok. 150 ludzi i dysponujące pewną ilością pontonów. Komendantem korpusu został płk Stanisław Zawadzki, a w lipcu – ppłk Jan Mehler. Korpus inżynierów litewskich liczy 140 ludzi. Jego komendantem był płk Szymon Górski. + Artyleria i wojska inżynieryjne w wojsku koronnym – stan osobowy Jednostka 1792 1794 marzec kwiecień 1794 maj 1794 wrzesień Korpus artylerii koronnej 2110 341 1614 1938 Korpus inżynierów koronnych 130 70 284 361 Korpus pontonierów koronnych 120 30 100 136

Formacje nieregularne thumb|Milicja ruchoma Milicje ruchome i oddziały ochotnicze

Na czele tych formacji stanęli specjalnie mianowani generał-majorowie ziemiańscy. Formowane były z rekrutów pozostałych po skompletowaniu jednostek regularnych. Milicje piesze organizowano przeważnie w bataliony lub dwubatalionowe regimenty strzelców. Tworzono z nich również bataliony kosynierów i pikinierów. Milicje konne formowano według etatu pułków przedniej straży. Przy pomocy werbunku ochotniczego organizowano bataliony strzelców i pułki lekkiej jazdy. Oddziały milicji ruchomych i formacje ochotnicze liczyły ok. 28 000 ludzi.

Pospolite ruszenie thumb|Kosynierzy chłopskiego pospolitego ruszenia Pospolite ruszenie obejmowało wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od 18 do 40 roku życia. Pozostało pod komendą generał majorów ziemiańskich. Oddziały składały się z jednostek parafialnych, dowodzonych przez rotmistrzów parafialnych. Najmniejszą jednostkę stanowiły gromady prowadzone przez dziedziców, rządców lub bogatszych chłopów. Wszyscy właściciele dóbr byli zobowiązani do stawania na czele swych gromad wraz ze służbą dworską. Od tego obowiązku zwalniano tylko kobiety-właścicielki, duchownych, chorych i podeszłych wiekiem, ale pod warunkiem dostarczenia z każdej wsi po dwóch konnych zastępców. Siła pospolitego ruszenia niektórych województw dochodziła do kilkunastu tysięcy ludzi. Użyte do zbrojnych demonstracji i działań osłonowych oddało znaczne usługi. Zawodziło na ogół podczas bitew. Nieumiejętnie dowodzone, słabo zorganizowane, łatwo ulegały panice.

Milicja miejska

Tworzono ją w większych miastach. Obejmowała ona zamieszkałych w mieście mężczyzn od 15 do 50 roku życia. Formowano z nich oddziały trzytysięczne. Te dzieliły się na tysięczne i dalej na 100 osobowe roty. Rotami dowodzili dziesiętnicy i setnicy. Ci z kolei wybierali tysięczników i trzytysięczników, którym przydzielano do pomocy oficerów zawodowych (komendantów militarnych). Milicja warszawska liczyła ok. 18 000 ludzi. W Wilnie działała gwardia municypalna, licząca ok. 2000 mieszczan. Ogółem w milicjach miejskich znalazło się ok. 22 000 ludzi.

Uzbrojenie i taktyka działania thumb|Bitwa pod Racławicami thumb|Szkic bitwy W związku z brakiem broni i amunicji, do uzbrojenia wojska wprowadzono piki i kosy. Taktyka działania stanowiła uproszczoną formę działań francuskich. Miał to być ogień tyralierski i działowy z gwałtownymi uderzeniami piechoty w kolumnach na bagnety. W powstańczych kolumnach uderzali kosynierzy. Ograniczono strzelanie; nie używano ognia plutonowego. Po kilku salwach batalionu uderzano na bagnety. Z powodu braku karabinów trzecie szeregi posiadały kosy. W milicji tylko pierwsze miały broń palną; drugie i trzecie to kosy i piki. Bataliony grenadierów (chłopskie) uzbrojone były w same kosy.

Wbrew popularnym wyobrażeniom w okresie powstania kościuszkowskiego kosynierzy nie byli dominującym rodzajem wojsk pieszych i używano ich jedynie jako siły pomocnicze i uzupełniające. Pomimo pewnych niedostatków broni palnej większym problemem byli chłopscy rekruci, którzy nie potrafili jej używać. Piesze regimenty koronne zaopatrzone były w broń palną na poziomie 75,4%, w batalionach strzelców oraz milicji na poziomie 68,9%. Reszcie żołnierzy przydzielono piki i kosy, głównie ze względu na nieumiejętność posługiwania się karabinami. Tylko w jednym 7 Regimencie Pieszym Koronnym kosynierzy stanowili w 1794 roku większość żołnierzy.

W jeździe towarzysze formowali osobne szwadrony. Większość szwadronów składa się z samych szeregowych. Szeregowym odebrano karabiny i uzbrojono w lance. Mimo wciąż ponawiających się klęsk, liczba walczących przez szereg miesięcy wynosiła 70 000 ludzi. Na owe czasy czyn to niezwykły, świadczący o istotnym geniuszu organizatorskim Naczelnika Kościuszki.

Pod wpływem doświadczeń Kościuszko właściwie oceniał właściwości terenu, doskonale rozmieszczał baterie artylerii i trafnie używał tyralierów. Stosując zasady zawarte w dziełach Folarda i Lloyda, stosował masowe uderzenie piechoty wykorzystującej broń białą. Jako pierwszy w Polsce zastosował uderzenie kolumnami. Bitwy zamierzał rozstrzygać w sposób obronny. Dużą wagę przywiązywał do wyboru pozycji, by potem przegrupować oddziały i w punkcie rozstrzygającym posiadać przewagę. Bitwy pod Dubienką, Racławicami, Szczekocinami i Warszawą to typowe bitwy obronne. Pod Maciejowicami wystąpiło połączenie bitwy obronnej z manewrem części wojsk na tyły wrogaManewr okazał się spóźniony i bezskuteczny..

Działania w dużym stopniu cechowały się dążeniem do stopniowego zmęczenia przeciwnika. Akcje były spowalniane. Działał tu przykład wojny amerykańskiej. Zwlekając z działaniami zaczepnymi w przyjaźniejszych majowych warunkach, wydawał Kościuszko bitwy przeciw dwukrotnej przewadze przeciwnika (Szczekociny, Maciejowice). Nie połączył przy tym do działania wszystkich sił, jakimi mógł w tym czasie dysponować. Gen. Ignacy Prądzyński zarzuca Kościuszce oddawanie inicjatywy przeciwnikowi. Ocenia, że poprzez zbytnią wiarę w obronę, pozbawiał się możliwości wykorzystania zaczepnego odwodu. Niewłaściwie też stosował zasadę ekonomii sił, jedności działania i zespolenia wysiłków. Posiadał jednak Kościuszko żelazną, nieugiętą wolę i wiarę w zwycięstwo. Umiał porwać wojska, budził w nich siły moralne i pierwiastki bohaterskie. W swoim testamencie wojskowym „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość” zaleca powstanie powszechne o własnych siłach, bez oglądania się na pomoc obcą, poruszenie całej masy ludu przez oswobodzenie włościan, pełne wykorzystanie elementu zaskoczenia, wojnę wytrwałą, przewlekłą, obliczoną na zużycie przeciwnika i – zwycięskiego użycia chłopskiej kosy.

+ Udział kosynierów w wojsku insurekcji kościuszkowskiej Regiment Karabiny Kosy i piki 1 Regiment Pieszy Koronny 73% 23% 2 Regiment Pieszy Koronny 65% 35% 3 Regiment Pieszy Czapskiego 70% 30% 4 Regiment Pieszy Buławy Wielkiej Koronnej 84% 16% 5 Regiment Fizylierów 85% 15% 6 Regiment Pieszy Łanowy 72% 28% 7 Regiment Pieszy Koronny 32% 68% 8 Regiment Pieszy Buławy Polnej Koronnej 66% 34% 9 Regiment Pieszy Raczyńskiego 66% 34% 10 Regiment Pieszy Ordynacji Rydzyńskiej 100% – 13 Regiment Pieszy Ordynacji Ostrogskiej 82% 18% 14 Regiment Pieszy im. Potockich 53% 47% 16 Regiment Pieszy Były Skarbowy 93% 7% 17 Regiment Pieszy Koronny 93% 7% 18 Regiment Pieszy Koronny 100% – 19 Regiment Strzelców Koronnych 72% 28% 20 Regiment Pieszy Koronny 63% 27%

Działania zbrojne