Gospodarka Polski Ludowej – system gospodarczy związany ściśle z ustrojem panującym w Polsce Ludowej w latach 1944–1989, wzorowanym na rozwiązaniach radzieckich. Główną cechą gospodarki Polski Ludowej było jej podporządkowanie celom politycznym.

Rozwój gospodarczy opierał się na dokonanych zasadniczych reformach społecznych. Zasadniczym narzędziem sprawowania kontroli nad procesami gospodarczymi był system planów gospodarczych. Szczególne znaczenie miał przy tym plan trzyletni (1947–1949) – reforma rolna, nacjonalizacja przemysłu i zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych. Plan trzyletni przeprowadzony w latach 1947–1949 był jedynym w historii Polski Ludowej planem, który udało się zrealizować. Następne plany (plan sześcioletni 1950–1955 i kolejne pięciolatki) wielokrotnie zmieniano i realizowano w części. Konstruowania planów wieloletnich zaprzestano po 1989 roku.

Historia 1944–1956 thumb|Ruiny Starego i Nowego Miasta w Warszawie thumb|upright|Bolesław Bierut

Stan gospodarki po zakończeniu II wojny światowej Rabunkowa gospodarka, działanie wojenne oraz masowy wywóz urządzeń produkcyjnych do III Rzeszy oraz ZSRR poważnie osłabiły gospodarkę Polski. Według szacunków ok. 38% wartości majątku narodowego zniszczono (podczas gdy po I wojnie światowej zniszczenia oszacowano na ok. 10%). Podczas II wojny światowej zginęło przez Niemców ok. 6,028 miliona obywateli. W wyniku bezpośrednich działań wojennych zginęło ok. 644 tys. osób – 5,3 mln osób zginęło za sprawą terroru. Liczba osób zabitych przez Armię Radziecką lub zmarła w ZSRR jest szacowana na od 0,5 do 1,5 mln Polaków. Największe straty poniosła inteligencja, głównie adwokaci (58%), lekarze (38%), pracownicy wyższych uczelni (28%). Klasa średnia okazała się najbardziej narażoną na prześladowania – traktowana jako mieszczaństwo zanikła. W wyniku działań wojennych, terroru, spadku przyrostu naturalnego oraz emigracji ludność Polski w 1945 roku wyniosła 23,9 mln. Stan z 1939 roku (34,8 mln) udało się osiągnąć w 1978 roku. Straty w majątku trwałym przekroczyły 38% przedwojennej wartości – 35% budynków przemysłowych oraz 52% urządzeń elektrycznych zniszczono.

W celu oszacowania strat w lipcu 1945 roku Główny Urząd Statystyczny przeprowadził spis zakładów przemysłowych. Według Biura Odszkodowań Wojennych straty materialne przemysłu wyniosły ok. 258 mld przedwojennych złotych. Dane te są nieco zawyżone. Z 30 017 zakładów ocalało 20 881. Nieczynnych było 8122, zaś o 1014 nie było danych. Na podstawie spisu można przyjąć, że procent zniszczenia budynków w obrębie całego przemysłu wyniósł 35,1%, urządzeń technicznych o 35,4%, a urządzeń energetycznych o 52,1%. Stopień zniszczenia na Ziemiach Odzyskanych był większy.

Wiele polskich miast było poważnie zniszczonych. Najbardziej ucierpiała Warszawa. Poważne straty odnotowały także: Wrocław, Szczecin, Poznań i Gdańsk. Na poniemieckich ziemiach najbardziej ucierpiały małe i średnie miasta. Straty w budownictwie oszacowano na ok. 12 mld złotych (według cen z 1938 roku), z czego 80% przypadło na miasta.

Straty w transporcie oszacowano na 50%. Zniszczenia w kolejnictwie objęły: tabor, urządzenia trakcyjne, warsztaty, wiadukty, urządzenia ruchu kolejowego, tory i mosty. Większe straty poniosły Ziemie Odzyskane, na których Sowieci rabowali pociągi, tory kolejowe i wszystko, co dało się stamtąd wywieźć. Nawierzchnia dróg była w bardzo złym stanie, zaś liczne mosty i wiadukty wysadzono. Z pięciu polskich liniowców ocalały dwa, a z 29 statków handlowych ocalało 12. Port morski w Gdyni zaminowali Niemcy, falochrony wysadzono, a wejście do gdyńskiego portu zablokował zatopiony pancernik. Mniejsze straty poniosły porty w Gdańsku i Szczecinie. Baseny portowe w Szczecinie i Świnoujściu do 1947 roku znajdowały się w rękach Związku Radzieckiego. Samoloty i urządzenia należące do PLL LOT zniszczono.

Przyłączone Ziemie Zachodnie i Północne zwiększyły potencjał przemysłowy Polski. Obszar ten należało jednak odbudować oraz zaludnić. Na zachodzie powszechny był rabunek całych zakładów przemysłowych, wyposażeń fabryk i maszyn, infrastruktury lokalnej (szyn kolejowych i taboru) przez armię radziecką, także wycofująca się armia niemiecka wywoziła wyposażenie fabryk i maszyny oraz niszczyła zabudowania przemysłowe.

Straty w rolnictwie oszacowano na 11 mld przedwojennych złotych (ok. 2 mld dolarów według kursu z 1938 roku). Około 467 tys. gospodarstw rolnych zrujnowano. W wyniku działań wojennych na Żuławach Wiślanach Niemcy zatopili ok. 200 tys. ha żyznej ziemi. Po wojnie brakowało materiału siewnego, maszyn rolniczych i narzędzi. Dzięki pomocy zagranicznej UNRRA udało się odbudować rolnictwo.

Narzucenie gospodarki centralnie planowej Po wojnie narzucono Polsce gospodarkę planową, opartą na sowieckich rozwiązaniach. Proces jej wdrażania zapoczątkowały nacjonalizacja przedsiębiorstw oraz wprowadzenie monopolu w handlu zagranicznym. W 1944 roku prowadzeniem handlu zagranicznego mogło zająć się tylko państwo. W celu uzyskania poparcia od małorolnych chłopów przeprowadzono reformę rolną. Przynależność Polski do bloku państw demokracji ludowej zdominowanych przez ZSRR utrwalona została od 1949 r. poprzez członkostwo w strukturach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Polscy komuniści odrzucili pomoc w ramach planu Marshalla.

W 1946 roku sektor prywatny obejmował 90% własności ziemi, drobny przemysł, handel, rzemiosło oraz niektóre rodzaje usług. Sektor prywatny mógł działać do 1949 roku – ograniczono jednak wielkość przedsiębiorstw należących do prywatnych właścicieli (do 50 zatrudnionych). Po 1949 roku kierownictwo PZPR rozpoczęło eliminację sektora prywatnego („bitwa o handel”, walka z kułakiem”).

W 1944 roku wprowadzono prawo, które wprowadzało państwowy monopol na handel zagraniczny. Według postanowień poczdamskich mienie poniemieckie przeszło na własność Polski. W 1945 roku zlikwidowano prywatne banki i przedsiębiorstwa kredytowe. W styczniu 1946 roku państwo przejęło własność poniemiecką nie wypłacając odszkodowań. 30 czerwca 1946 roku przeprowadzono sfałszowane referendum ludowe. Drugie pytanie w referendum brzmiało: Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?. Według oficjalnych wyników 77% osób zagłosowało za reformą. W 1948 roku przywrócono, zniesiony w 1816 roku, przymus cechowy.

Narzucony system gospodarczy spowodował dysproporcję w rozwoju poszczególnych sektorów gospodarki. Nadmiernie rozbudowano przemysł ciężki, zaś sektor usług (zwłaszcza na wsi) był nierozwinięty. Niska jakość sektora usług zmuszała rząd do reglamentacji towarów i przyznawania przydziałów (trwale na mieszkania i talony na samochody, w latach 50. i 60. na telewizory, lodówki i pralki). W 1944 roku komuniści utrzymali wprowadzoną przez Niemców reglamentację towarów pierwszej potrzeby (reglamentację zniesiono 1 stycznia 1949 roku).

W 1946 roku powstało Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego „Baltona” Spółka Akcyjna. Jego głównym zadaniem było zaopatrywanie w towary załóg polskich statków. Od 1955 roku przedsiębiorstwo zaopatrywało polskie placówki dyplomatyczne.

Pomoc gospodarcza od UNRRA W latach 1945–1947 Polska otrzymywała paczki z pomocą od Administracji Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (United Nations Relief and Rehabilitation Administration; UNRRA). UNRRA przyznała Polsce towary o łącznej wartości 470 milionów dolarów (wartość pomocy udzielonej dla wszystkich krajów wyniosła ponad 3 mld dolarów). W paczkach znalazły się przede wszystkim leki, żywność (mąka, masło, niewykorzystane zapasy wojskowe) oraz odzież. Żywność stanowiła 38% wszystkich wysłanych produktów. Ponadto do Polski trafiło 125 tys. piskląt, kilkadziesiąt tysięcy kur i kurcząt, 340 tys. ton zbóż siewnych, 17 tys. sztuk bydła oraz 140 tys. koni. Obok pomocy dla ludności UNRRA wyposażyła 23 szpitale oraz przekazała 300 tys. ton produktów naftowych, 42 parowozy, ok. 1000 wagonów oraz 17 tys. samochodów ciężarowych.

Zanim uruchomiono port w Gdańsku, pomoc dostarczano do rumuńskiej Konstancy, a stamtąd trafiała do Polski koleją. Polska otrzymywała wsparcie charytatywnie i nie pobierano od niej opłat. Niemniej Polska w ramach rewanżu wysłała węgiel do Austrii i Jugosławii oraz wpłaciła 10 mld złotych na rzecz organizacji.

Reforma rolna

W manifeście lipcowym znalazła się zapowiedź obdarowania chłopów ziemią. 15 sierpnia 1944 roku uchwalono dekret o organizacji urzędów ziemskich, które przy współpracy z radami narodowymi miały podzielić grunty. Poważnym problemem w realizacji dekretu były toczące się walki zbrojne na terenie Polski. Sama Polska Partia Robotnicza (PPR) nie była zgodna co do kształtu reformy rolnej. Zmiany w podziale ziemi pozytywnie przyjęli małorolni rolnicy z Lubelszczyzny, Małopolski i Podlasia. Dekret o reformie rolnej uchwalono 6 września 1944 roku – na mocy nowego prawa państwo przejęło wszystkie gospodarstwa rolne o powierzchni większej niż 50 hektarów, po czym rozdzielano je pomiędzy najuboższych chłopów. Parcelacje przeprowadzały brygady parcelacyjne. W ich składzie znajdowali się domorośli mierniczy (rzadko geodeci), którzy niedokładnie przeprowadzali pomiary oraz eskorta kilku uzbrojonych aktywistów z PPR oraz Milicji Obywatelskiej. Zazwyczaj nie korzystano z dawnych ksiąg wieczystych. Wielu rolników dzięki łapówkom otrzymało większe przydziały ziemi. Źle przeprowadzona reforma w rzeczywistości służyła komunistom do zdobycia poparcia wśród najuboższych rolników.

Reforma rolna nie oddawała chłopom ziemi za darmo. Nowi nabywcy musieli uiścić zapłatę w wysokości przeciętnych rocznych zbiorów z ostatnich kilku lat, rozkładając tę kwotę na jedną lub dwie dekady. Ze względu na dewastację budynków podczas wojny, brak sprzętu rolniczego oraz straty w pogłowiu, koszt ten był wysoki. Do końca 1944 roku udało się obdzielić 110 tys. rodzin, które otrzymały 212 tys. hektarów ziemi. 50 tys. hektarów ziem przekazano Państwowemu Funduszowi Ziemi. Na Ziemiach Odzyskanych miało osiedlić się 3,5 mln ludzi (z czego 2/3 na wsi). W 1945 roku ustalono, że gospodarstwa rolne na Ziemiach Odzyskanych będą liczyć średnio 7-15 hektarów. W rzeczywistości większość gospodarstw posiadało mniej niż 8 hektarów.

6 września 1944 roku Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret przewidujący tworzenie w pobliżu miast gospodarstw rolniczych i działek pracowniczych.

Plan trzyletni thumb|upright|Ursus C-45 produkowany w latach 1947–1954

21 września 1946 roku Krajowa Rada Narodowa wytyczyła projekt planu trzyletniego. Ustawę o Planie Odbudowy Gospodarczej przyjął sejm 2 lipca 1947 roku. Zgodnie z założeniami, miały nastąpić odbudowa gospodarki oraz zmiana proporcji między produkcją rolną a przemysłową (Polska miała stać się krajem przemysłowo-rolniczym). Środki inwestycyjne przeznaczono głównie na odbudowę najmniej zniszczonych zakładów przemysłowych (budowy nowych nieprzewidziano). Autorem planu trzyletniego był Czesław Bobrowski.