Oskrobek (Cionus) – rodzaj chrząszczy z rodziny ryjkowcowatych. W jej obrębie zalicza się go do podrodziny Curculioninae i plemienia Cionini. Obejmuje ponad 80 opisanych gatunków. Zamieszkują one krainy: palearktyczną, etiopską i orientalną. Są fitofagami. Larwy żerują ukryte w śluzowatej wydzielinie lub włoskach rośliny żywicielskiej. Poczwarki schowane są w kokonie utworzonym z wydzieliny.

Morfologia Chrząszcze te osiągają od 3 do niemal 6 mm długości ciała, które może być owalne lub o bokach prawie równoległych. Zarówno wierzch jak i spód ciała porastają wydłużone łuseczki, najczęściej o barwie czarnej, białawej lub żółtawej, ale czasem też innej.

Ryjek jest dłuższy od przedplecza, ale nie dłuższy niż dwukrotność jego długości, zwykle mniej więcej tak długi jak przedplecze i głowa razem wzięte, u samic przeciętnie dłuższy niż u samców. Forma ryjka może być od smukłej do umiarkowanie grubej, najczęściej jest słabo zakrzywiona. Na jego powierzchni występuje gęste punktowanie, które często sięga aż do jego szczytu. Odległość między dużymi, zaokrąglonymi, słabo wypukłymi oczami jest wyraźnie mniejsza niż szerokość podstawy ryjka. Smukłe czułki mają trzonek dłuższy od pięcioczłonowego funikulusa i zwieńczone są wydłużoną, owalną buławką. U samców czułki osadzone są bliżej wierzchołka ryjka niż u samic.

Przedplecze jest szersze niż dłuższe, trapezowatego kształtu; jego powierzchnię pokrywa punktowanie oraz długie łuski o rozmaitym rozmieszczeniu i zagęszczeniu. Przed przednią krawędzią przedplecza znajdować się może przewężenie. Przednia krawędź przedpiersia odznacza się wykrojeniem o różnej głębokości. Dużą, trójkątną, płaską tarczkę cechuje punktowana lub pomarszczona powierzchnia. Pokrywy są znacznie szersze niż nasada przedplecza, w zarysie prawie kwadratowe z prostokątnie sterczącymi barkami do szeroko zaokrąglonych, o powierzchni podzielonej na rzędy (rowki) i międzyrzędy (zagoniki). W rzędach, a czasem też na nieparzystych międzyrzędach leżą duże punkty. Międzyrzędy są płaskie do lekko wypukłych. Pokrywy porośnięte delikatnymi, wydłużonymi do włosowatych łuseczkami. U większości gatunków palearktycznych występują na nich dwie plamy czarnego omszenia – grzbietowa i przedwierzchołkowa. Brak jest takowych plam u gatunków południowoafrykańskich. Wyrostek międzybiodrowy śródpiersia może mieć powierzchnię płaską do nieco wysklepionej i kształt prawie czworokątny do prawie trójkątnego, przy czym jego tylna krawędź jest zawsze tępa.

Odnóża dwóch ostatnich lub wszystkich par mają na udach duże, zwykle trójkątne i ostre zęby; na przednich udach mogą być słabo zaznaczone. Uda porośnięte są wydłużonymi łuseczkami o ustawieniu leżącym do półwzniesionego. Proste do lekko zakrzywionych golenie porośnięte są wydłużonymi łuseczkami o rozmaitym ustawieniu i barwie; niekiedy łuseczki formują na goleniach barwne przepaski. Kolce na szczycie goleni (mucro) obecne są tylko u samców C. helleri. Stopy mają trzeci człon dwupłatowy i szerszy od poprzedniego. W budowie pazurków często przejawia się dymorfizm płciowy – samce wielu gatunków mają u stóp przednich pazurek wewnętrzny dłuższy od zewnętrznego, a u stóp pozostałych par pazurek zewnętrzny dłuższy od wewnętrznego.

Odwłok ma pygidium w całości nakryte pokrywami. Łączna długość dwóch pierwszych z widocznych sternitów (wentrytów) jest od 2,5 do 7 razy większa niż łączna długość wentrytów trzeciego i czwartego. U samców na dwóch pierwszych wentrytach występują wciski, które bywają jednak słabo widoczne. Genitalia samców cechują się dobrze rozwiniętym tegmenem i jego apodemami, brakiem płatów parameroidalnych, dobrze wykształconymi apodemami prącia, a samym prąciem wydłużonym i o kształcie charakterystycznym dla gatunku. Narządy rozrodcze samic mają zbiornik nasienny o przysadzistym, kulistym, wyraźnie zesklerotyzowanym korpusie wzdłuż którego pozakrzywiane są ciernie. Budowę zbiornika nasiennego gatunków pozapalearktycznych cechuje większa złożoność niż palearktycznych.

Biologia i ekologia thumb|left|Larwa oskrobka trędownikowca w wydzielinie i wygryzane przez nią otwory Oskrobki są zewnętrznymi fitofagami żerującymi na roślinach z trzech rodzin: trędownikowatych (Scrophulariaceae), paulowniowatych (Paulowniaceae) i budlejowatych (Buddlejaceae). W Europie Środkowej roślinami żywicielskimi są trędowniki, namulniki i dziewanny. Samice składają jaja na powierzchni lub we wnętrzu rośliny żywicielskiej, w drugim przypadku zatykając otwór odchodami. Larwy zwykle są foliofagami, żerującymi na powierzchni liści. Rzadziej prowadzą żer na pąkach kwiatowych. Wygryzane przez nie otwory są drobnych rozmiarów i okienkowatej formy. Larwa może przez cały czas pozostawać ukryta w śluzie wydzielanym przez kurczliwą rurkę na grzbietowej stronie ostatniego z segmentów jej odwłoka lub wśród włosków rośliny żywicielskiej. Przepoczwarczenie następuje na różnych częściach rośliny, w przejrzystym kokonie żółtawej do brunatnej barwy, utworzonym przez tę samą wydzielinę. Stadium poczwarki w warunkach europejskich trwa od 6 do 14 dni.

W Europie parazytoidami oskrobków są siercinkowate z rodzaju Dibrachoides.

Rozprzestrzenienie thumb|Cionus tuberculosus thumb|Oskrobek ogrodowy na dziewannie. thumb|Cionus olens thumb|Kopulujące oskrobki trędownikowce thumb|Cionus olivieri Przedstawiciele rodzaju występują w Starym Świecie, zamieszkując krainy: palearktyczną, etiopską i orientalną. W Palearktyce rodzaj rozprzestrzeniony jest na całym obszarze z wyjątkiem krańców północnych, większej części Półwyspu Arabskiego i interioru Sahary. W Polsce stwierdzono występowanie 12 gatunków (zobacz: Curculioninae Polski). W krainie etiopskiej rodzaj zamieszkuje głównie Afrykę Południową, gdzie reprezentuje go około 20 gatunków, które jednak wymagają rewizji.

Taksonomia Rodzaj ten wprowadzony został w 1798 roku przez Josepha Philippe’a de Clairville’a, a jego gatunkiem typowym wyznaczony Curculio blattariae (obecnie synonim C. alauda). Do rodzaju tego należy ponad 80 opisanych gatunków. Ostatniej rewizji palearktycznych przedstawicieli rodzaju dokonali w 2019 roku Michael Košťál i Roberto Caldara, wyróżniając w jego obrębie 61 gatunków, sklasyfikowanych w 20 grupach:

grupa gatunków: C. alauda Cionus alauda (Herbst, 1784) - oskrobek krzywonos grupa gatunków: C. scrophulariae Cionus scrophulariae (Linnaeus, 1758) – oskrobek trędownikowiec Cionus tuberculosus (Scopoli, 1763) – oskrobek towarzyski Cionus osmanlis Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. caucasicus Cionus caucasicus Reitter, 1888 Cionus championi Marshall, 1926 Cionus ponticus Białooki, 2006 Cionus armeniacus Košťál et Caldara, 2019 Cionus himalayensis Košťál et Caldara, 2019 Cionus yunnanensis Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. hauseri Cionus hauseri Wingelmüller, 1914 Cionus canariensis Uyttenboogaart, 1937 grupa gatunków: C. subalpinus Cionus subalpinus Reitter, 1904 Cionus dodeki Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. hortulanus Cionus hortulanus (Geoffroy, 1785) – oskrobek ogrodowy Cionus maurus Košťál et Caldara, 2019 Cionus rufescens Košťál et Caldara, 2019 Cionus harani Košťál et Caldara, 2019 Cionus schultzei Reitter, 1904 Cionus dependens Faust, 1886 Cionus negevicola Košťál et Caldara, 2019 Cionus rabinovitchi A. Hoffmann, 1938 Cionus laibalei Košťál et Caldara, 2019 Cionus tamazo Kôno, 1930 grupa gatunków: C. flavopunctatus Cionus flavopunctatus Wingelmüller, 1914 Cionus auriculus Reitter, 1904 Cionus fluviatilis Voss, 1960 grupa gatunków: C. leonhardi Cionus leonhardi Wingelmüller, 1914 Cionus hypsibatus Wingelmüller, 1914 Cionus donckieri Pic, 1898 Cionus wanati Białooki, 2006 grupa gatunków: C. ungulatus Cionus ungulatus Germar, 1821 Cionus balianii F. Solari, 1932 Cionus winkelmanni Košťál et Caldara, 2019 Cionus boroveci Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. thapsus Cionus thapsus (Fabricius, 1792) Cionus nigritarsis Reitter, 1904 Cionus khorasanicus Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. olivieri Cionus olivieri Rosenschoeld, 1838 Cionus bremondi A. Hoffmann, 1938 Cionus clairvillei Boheman, 1838 grupa gatunków: C. ganglbaueri Cionus ganglbaueri Wingelmüller, 1914 Cionus colonnellii Košťál et Caldara, 2019 Cionus rossicus Košťál et Caldara, 2019 Cionus griseopubens Wingelmüller, 1914 Cionus neglectus Košťál et Caldara, 2019 grupa gatunków: C. gebleri Cionus gebleri Gyllenhal, 1838 grupa gatunków: C. longicollis Cionus longicollis C.N.F. Brisout de Barneville, 1863 Cionus montanus Wingelmüller, 1914 Cionus atlanticus Peyerimhoff, 1926 grupa gatunków: C. schoenherri Cionus schoenherri C.N.F. Brisout de Barneville, 1863 Cionus distinctus Desbrochers des Loges, 1869 grupa gatunków: C. zonovi Cionus zonovi Korotyaev, 1984 grupa gatunków: C. olens Cionus olens (Fabricius, 1792) Cionus merkli Stierlin, 1882 Cionus pulverosus Guérin-Méneville, 1838 Cionus wittei Kirsch, 1880 grupa gatunków: C. variegatus Cionus variegatus (Brullé, 1839) Cionus griseus Lindberg, 1958 grupa gatunków: C. latefasciatus Cionus latefasciatus Voss, 1956 grupa gatunków: C. helleri Cionus helleri Reitter, 1904

Przypisy

Kategoria:Ryjkowcowate Kategoria:Rodzaje i podrodzaje zwierząt nazwane w 1798 roku