Łomża – miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, nad rzeką Narew. Pomimo administracyjnej przynależności do województwa podlaskiego, Łomża stanowi część historycznego Mazowsza. Była stolicą dawnej ziemi łomżyńskiej. Łomża to główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy ziemi łomżyńskiej.
Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego w województwie mazowieckimAdolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39.. Miejsce obrad sejmików ziemskich ziemi łomżyńskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. W latach 1975–1998 była stolicą województwa łomżyńskiego. Od 1 stycznia 1999 roku jest siedzibą powiatu łomżyńskiego. Od 28 października 1925 jest także stolicą diecezji łomżyńskiej Kościoła rzymskokatolickiego.
Według danych GUS z 30 czerwca 2024 r. Łomża liczyła mieszkańców i była pod względem liczby ludności trzecim (po Białymstoku oraz Suwałkach) miastem w województwie podlaskim, a także 65. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Położenie Łomża jest położona w środkowym biegu Narwi na Nizinie Mazowieckiej na wysokości ok. 125 m n.p.m.Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, hasło: Łomża, s. 699 : „Miasto samo rozłożone na wzgórzystej krawędzi wyżyny zajmującej środkową część powiatu i wzniesionej na 420 stóp nad poziom morza”. w północnej części Międzyrzecza Łomżyńskiego. Miasto leży na wzgórzach morenowych, obejmujących wysoką, lewobrzeżną skarpę pradoliny Narwi.
Podział administracyjny Łomża składa się z czterech zwyczajowych dzielnic, które dzielą się na 15 osiedli. Stare Miasto – najstarsza część miasta, w której znajdują się wiele zabytków architektury oraz dwa parki miejskie. Mają również tu swoje miejsce większość łomżyńskich urzędów oraz stadion ŁKS-u. W skład Starego Miasta wchodzą Starówka, Rembelin, Os. Monte Cassino oraz nowe osiedla powstałe w miejscu wsi Pociejewo, czyli Os. Skarpa i Os. Pociejewo. Południe – dzielnica, w której znajdują się głównie bloki mieszkalne. Budynki a razem z nimi dzielnica zaczęły powstawać w latach 70., kiedy nastąpił rozwój gospodarczy miasta po nadaniu rangi województwa. Obszar leży na południe od Starego Miasta, stąd też nazwa. Znajdują się tutaj osiedla: Jantar, Górka Zawadzka, Mazowieckie, Konstytucji, Armii Krajowej, Medyk oraz Zawady Przedmieście. Na osiedlu Medyk mieści się Zespolony Szpital Wojewódzki. Dzielnica nadal się rozwija pod względem urbanistycznym. Łomżyca – niegdyś oddzielna miejscowość. Leży w zachodniej części miasta. Tworzą ją osiedla domków jednorodzinnych (Łomżyca, Nowa Łomżyca, Maria, Narew, Staszica, Słoneczne, Parkowe, Młodych i Skowronki). Dzielnica prężnie się rozwija pod względem urbanistycznym. Kraska – niegdyś oddzielna miejscowość. Najmniejsza z czterech łomżyńskich dzielnic. Leży na południe od Łomżycy. Nazwy ulic pochodzą tu najczęściej od nazw ptaków np. ul. Krucza, ul. Pawia, ul. Kolibrowa itp. Znajdują się tu głównie domki jednorodzinne (Os. Kraska) oraz zakłady przemysłowe (Os. Przemysłowe). Na południe od Kraski położona jest wieś Konarzyce.
Warunki naturalne mały|left|Rezerwat „Rycerski Kierz” Łomża położona jest na terenie Zielonych Płuc Polski. W sąsiedztwie miasta znajdują się Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi (na wschód), rezerwat przyrody „Rycerski Kierz” (na zachód) oraz Czerwony Bór (na południe). W pobliżu, ok. 25 km na północny wschód, zlokalizowany jest Biebrzański Park Narodowy, a ok. 20 km na północny zachód Puszcza Kurpiowska. Przez miasto przepływają dwa cieki: rzeka Narew oraz Łomżyczka.
Klimat Według Okołowicza, Łomża znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, a według klasyfikacji Köppena leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego podtypu o ciepłym lecie (Dfb).
Historia Nazwa miasta mały|upright|Herb miasta z XVI wieku Część badaczy dopatruje się nazwy pochodzenia obcego (bałtyckiego), gdyż w litewskim wyraz „loma” oznacza obniżone miejsce polne lub łąkowe, a w łotewskim – obniżenie terenu, nizinne podmokłe miejsce. W tym kierunku skłaniają się badacze w pracy Nazwy miejscowe Polski. Dodatkowo nie wykluczają, że Łomża była pierwotnie nazwą wodną, która została później przeniesiona na osadęNazwy miejscowe Polski, pod red. K. Rymut, Kraków 2005, t.6..
Jedna koncepcja przedstawia pochodzenie nazwy Łomża jako wyrazu złożonego z elementów należących do dwóch różnych języków: polskiej podstawy „łom” oraz bałtyckiego przyrostka –ża. (Formant -ż- jako -iż, -uż, notowany jest w językach litewskim i pruskim)Słownik etymologiczny Miast i Gmin PRL, pod red. S. Raspond, Wrocław 1984, s. 206..
Nazwa Łomża występuje również w innych językach pod zmienionymi formami: łac. Lompza, niem. Lomscha, jid. Lomsza, ros. Ломжа, lit. Lomža. Jest to związane m.in. z wielonarodowościową strukturą etniczną miasta na przestrzeni dziejów i kontaktami handlowymi prowadzonymi przez mieszkańców miasta.
Kalendarium historii Łomży
30 sierpnia 1400 r. – książę Janusz I lokuje miasto ŁomżaŚwiątkowski Krzysztof: Lokowanie miasta Łomży. Źródła a historiografia. Studia Mazowieckie 2024, 19(1), 81–96. https://doi.org/10.54539/sm.78, s. 84. 1410 - biskup płocki Jakub z Korzkwi powołuje parafię, a książę Janusz I buduje pierwszy łomżyński kościół pod wezwaniem św. Rozesłańców w podzięce za wiktorię grunwaldzkąŚwiątkowski Krzysztof: Lokowanie miasta Łomży. Źródła a historiografia. Studia Mazowieckie 2024, 19(1), 81–96. https://doi.org/10.54539/sm.78, s. s. 88, 89.. 15 czerwca 1418 – nadanie Łomży prawa miejskiego chełmińskiego przez księcia Janusza I XV/XVI w. – intensywny rozwój miasta; Łomża najważniejszym miastem Mazowsza po Warszawie i Płocku 1504-1525 – budowa łomżyńskiej fary z inicjatywy mieszczan i proboszcza Jana Wojsławskiego, przy wsparciu księżnej Anny Mazowieckiej mały|Stary Rynek w Łomży (1912) mały|Port rzeczny na Narwi w Łomży (1912) 1526 – Łomża miastem królewskim i stolicą mazowieckiej ziemi łomżyńskiej 1612-1614 – przybycie jezuitów i założenie Kolegium Łomżyńskiego XVII-XVIII w. – upadek świetności miasta po wojnach szwedzkich i klęskach żywiołowych 1770-1798 – budowa kościoła i klasztoru OO. Kapucynów 1795 – przybycie do Łomży Prusaków 1807 – Łomża stolicą departamentu łomżyńskiego w Księstwie Warszawskim 1815 – Łomża pod zaborem rosyjskimhttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/l/680-lomza/96-historia-miejscowosci/67215-historia-miejscowosci. 1816 – Łomża stolicą obwodu łomżyńskiego w województwie augustowskim 1823 – budowa ratusza 1837 – Łomża stolicą guberni augustowskiej 1867 – Łomża stolicą guberni łomżyńskiej 1905 – strajk szkolny w gimnazjum męskim i żeńskim w Łomży 1918 – wyzwolenie Łomży 1920 – obrona miasta przed III Korpusem Jazdy 1925 – powstanie diecezji łomżyńskiej 1939–1945 – II wojna światowa m.in. utworzenie getta (1941) i zagłada ludności żydowskiej (1942) 1945 – w wyniku działań wojennych miasto zostało zniszczone prawie w 70% 1946-1975 – odbudowa najstarszej części miasta 1974 – w 30. rocznicę powstania PRL, za wkład w budowanie socjalizmu, miasto zostało odznaczone Orderem Sztandaru Pracy II klasyWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 187. 1975 – Łomża stolicą województwa łomżyńskiego 1991 – wizyta w mieście papieża Jana Pawła II 1999 – Łomża siedzibą powiatu grodzkiego i stolicą powiatu ziemskiego
Demografia
Wykres liczby ludności miasta Łomży od 1939 rokuLudność Łomży..
Struktura demograficzna mieszkańców Łomży według danych z 31 grudnia 2017:
31 grudnia 2014 roku miasto Łomża miało 62 779 mieszkańców i plasowało się pod tym względem na 3. miejscu w województwie podlaskim. Przyrost naturalny był dodatni i wynosił 1,64 na 1000 mieszkańców, saldo migracji wynosiło -126 oraz odnotowano zawarcie 322 małżeństw.
Architektura mały|Katedra św. Michała Archanioła
Układ urbanistyczny mały|Stary Rynek w Łomży Układ urbanistyczny Starego Miasta przedstawia założenia średniowieczne, gdyż charakteryzuje się prostokątnym układem ulic i bloków zabudowy. Mimo działań wojennych prowadzonych w mieście, układ zachował się i jest widoczny w granicach ulic Dwornej, Krótkiej, Krzywe Koło i Szkolnej. Historyczny układ przestrzenny miasta został uznany za zabytek urbanistyki decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku. Ochroną konserwatorską został objęty obszar w granicach ulic: Zamiejskiej, Zjazdu, rzeki Narew oraz ulic Sikorskiego, Polowej, 3 Maja i Wiejskiej. W granicach administracyjnych miasta znajdują się również historyczne place targowe, tj. Stary i Nowy Rynek, Plac Niepodległości oraz dawny Rynek Wołowy. mały|Kościół Wniebowzięcia NMP w Łomży
Zabytki
Sakralne mały|upright|lewo|Kościół Wniebowzięcia NMP, dawna cerkiew garnizonowa z 1877 roku mały|Zespół klasztorny OO Kapucynów mały|upright|lewo|Pomnik Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Łomży mały|Dom Pomocy Społecznej mały|Budynek Poczty Głównej w Łomży mały|Bank Państwa przy ulicy Dwornej, obecnie przynależący do Sądu Okręgowego w Łomży. mały|Ulica Sienkiewicza
Katedra św. Michała, późnogotycka. Budowę rozpoczęto prawdopodobnie w 1504 roku, a nawę ukończono w 1526 r., ul. Dworna. Kościół i klasztor oo. Kapucynów, barok toskański. Wzniesiony 1770–1798 na skarpie nad Narwią (tzw. Popowa Góra). W bocznej kaplicy współczesny obraz przedstawiający bł. o. Honorata Koźmińskiego, kapucyna. W pomieszczeniu przy bocznym wejściu co roku w okresie Bożego Narodzenia uruchamiana jest ruchoma szopka, ul. Krzywe Koło. W tym miejscu znajdował się pierwszy gotycki kościół parafialny w Łomży. Zespół klasztorny ss. Benedyktynek, ul. Dworna. Pałac Biskupi z 1925 r. w stylu neoklasycystycznym, ul. Sadowa. Obok Plebania z XVIII w. Kościół Wniebowzięcia NMP z 1877 r. styl neorosyjski. Dawna cerkiew garnizonowa. Do dziś zachował formy architektoniczne typowe dla cerkwi prawosławnych, pl. Jana Pawła II. Wyższe Seminarium Duchowne z 1866 r. Dawny pałac rosyjskiego gubernatora, pl. Jana Pawła II. Cmentarz Katedralny w Łomży z XVIII w. Jeden z najstarszych na Mazowszu. Obejmuje zespół cmentarzy (rzymskokatolicki, ewangelicko-augsburski, prawosławny), ul. Kopernika. Kaplica rodziny Śmiarowskich (1838). Dom Pogrzebowy (1853). Brama w stylu neogotyckim (1879). Kaplica ewangelicka w stylu klasycystycznym (XIX w.) Cmentarz żydowski (stary) – z XIX-wiecznymi macewami wykonanymi z głazów narzutowych. Jeden z nielicznych tego typu w Europie, ul. Rybaki. Cmentarz żydowski (nowy) z zachowanym domem pogrzebowym, ul. Wąska. Dom Pastora z XIX w., ul. Krzywe Koło.
Stary Rynek mały|Ratusz w Łomży Ratusz – klasycystyczny. Wzniesiony w latach 1822–1823. W ścianie tablica upamiętniająca nadanie praw miejskich. Obok nowy ratusz oddany do użytku w 1998 r. projektu Jerzego Ullmana z Białegostoku. Kamieniczki z arkadami – pseudobarokowe. W większości odbudowane po II wojnie światowej, proj. Urszuli i Adolfa Ciborowskich. Hala targowa z 1928 r.
Ulica Dworna Kasa Przemysłowców Łomżyńskich (ob. Sąd Okręgowy) – neobarokowy z 1909 r.Kasa Przemysłowców Łomżyńskich powstała w 1885 r. i dopiero w 1909 r. doczekała się własnej siedziby, która obecnie jest obecnie siedzibą Sądu Okręgowego w Łomży. Źródło: Spacerkiem po dawnej Łomży, Muzeum Okręgowe w Łomży, Łomża 1997. Siedziba Sądu Okręgowego w Łomży, dawniej Banku Santander – 1888. Fasada siedmioosiowa. Kasa Oszczędności (ob. Bank Gospodarki Żywnościowej) z końca XIX w. Gmach Muzeum Północno-Mazowieckiego – przełom XVIII/XIX w.
Ulica Sienkiewicza Kamienica rodziny Śledziewskich, na budynku znajduje się tablica upamiętniająca śmierć Leona Kaliwody.
Pozostałe wybrane zabytki Budynek I LO z 1914 r., ul. Bernatowicza 4, według projektu Feliksa Nowickiego. Szkoła z 1906 r. (ob. II LO) projektu Feliksa Nowickiego, pl. Kościuszki 3. Budynek poczty z 1843 r., pl. Pocztowy 1. Od początku istnienia nie zmienił swojej funkcji.