thumb|240px|Ruch białego piona skutkuje pojmaniem, to jest zbiciem, piona czarnego.
Gry tafl () (również hnefatafl, staropol. gród) to rodzina starożytnych północnoeuropejskich strategicznych gier planszowych, rozgrywanych na planszy w kratkę lub z siatką, z dwiema armiami o nierównej liczebności. Nazwy różnych wariantów tafl to m.in. hnefatafl, tablut, tawlbwrdd, brandubh, Ard Rí oraz alea evangelii. W gry z rodziny tafl grano w Norwegii, Szwecji, Danii, na Islandii, w Wielkiej Brytanii, Irlandii i LaponiiMurray 1951, s. 56, Helmfrid 2025, s. 2 Duggan 2015.. Gry tafl zostały ostatecznie wyparte przez szachy w XII wiekuMurray 1951, s. 56–57., ale wariant tafl znany wśród Saamów, tablut, był w użyciu co najmniej do XVIII wieku. Zasady gry w tablut zostały spisane przez szwedzkiego przyrodnika Linneusza w 1732 roku, a w 1811 roku przetłumaczono je z łaciny na język angielski. Wszystkie współczesne gry tafl opierają się na tłumaczeniu z 1811 roku, które zawierało wiele błędów. Dodano nowe zasady, aby naprawić problemy wynikające z tych błędów, co doprowadziło do powstania współczesnej rodziny gier tafl. Ponadto w tablut gra się obecnie również zgodnie z oryginalnymi zasadami, które zostały ponownie przetłumaczone.
Odmiany Jedyną odmianą gry tafl, której stosunkowo jednoznaczny zbiór zasad przetrwał do czasów współczesnych, jest tablut, saamska odmiana tej gry, która została opisana przez Linneusza podczas jego ekspedycji do Laponii w 1732 roku.
Jeśli chodzi o grę średniowieczną, nie istnieje żaden kompletny, jednoznaczny opis jej zasadMurray 1951, s. 61, stwierdza, że spośród wielu wzmianek o grze tafl w sagach, jedyna wskazówka na jej temat znajduje się w Sadze o Frithiofie (Friðþjófs saga), chociaż i ona jest niejednoznaczna i bywała interpretowana jako odniesienie do szachów., jednak celem króla była ucieczka na (zależnie od wariantu) obrzeża lub rogi planszy, podczas gdy celem większych sił było jego schwytanie. Chociaż rozmiar planszy i liczba bierek bywały różne, wszystkie gry charakteryzowały się specyficznym stosunkiem sił wynoszącym 2:1, przy czym słabsza strona posiadała figurę króla, która rozpoczynała grę w centrum.
Istnieją pewne kontrowersje co do tego, czy niektóre gry z rodziny tafl (tj. hnefatafl i tawlbwrdd) mogły wykorzystywać kościHelmfrid 2025, s. 10–11, omawia zbiór intrygujących, lecz ostatecznie niejasnych zagadek opisanych w Sadze o Herwarach, które odnoszą się do hnefatafla.Bayless 2005, s. 15–16, sugeruje, że kilka znalezisk archeologicznych w Skandynawii to zestawy do hnefatafla, które zawierały kości, oraz omawia kontrowersje wokół tego, czy sama nazwa tawlbwrdd sugeruje rzucanie kośćmi..
Tablut thumb|240px|Rozstawienie początkowe pionów.
Tablut to rodzaj gry tafl, ludowa gra planszowa Lapończyków przeznaczona dla dwóch graczy. Została opisana po raz pierwszy przez szwedzkiego botanika i zoologa Karola Linneusza w 1732 roku. Należy do najlepiej udokumentowanych gier z grupy tafl, popularnych w obszarze wpływów wikingów, Celtów i Germanów.
Do gry służy kwadratowa plansza podzielona na 81 pól (9x9) oraz zestaw pionów: 16 czarnych i 9 białych, wśród których jeden, specjalnie oznaczony, jest zwany królem. Czarne piony tworzą zwykłą armię, natomiast białe tak zwaną armię królewską. W rozstawieniu początkowym król jest umieszczany na środkowym polu, zwanym w języku lapońskim konakis (tron). Dookoła króla są stawiane piony armii królewskiej, po dwa w rzędzie i kolumnie sąsiadujących z jego tronem. Czarne piony zajmują miejsca przy brzegach planszy.
Hnefatafl mały|207x207px|Plansza do gry w hnefatafl Hnefatafl (niekiedy nazywany współcześnie szachami wikingów) był popularną grą w średniowiecznej Skandynawii i był wspominany w kilku sagach nordyckich. Niektóre z tych wzmianek przyczyniły się do kontrowersji dotyczących możliwego użycia kości podczas gryHelmfrid 2025, s. 10–11, omawia zagadki w sadze o Herwarach (Hervarar saga), które interpretowano jako sugestię używania kości w hnefataflu.. Zasady gry nigdy nie zostały jednoznacznie zapisaneBell 1979, s. 77, a do naszych czasów przetrwały jedynie pionki i fragmenty plansz, więc dokładny sposób rozgrywki nie jest znany. Jeśli kości rzeczywiście były używane, nie zachowały się żadne informacje o tym, w jaki sposób ich używano. Źródła archeologiczne i literackie wskazują, że w hnefatafla grano na planszach o wymiarach 13×13 lub 11×11 pólBayless 2005, s. 15, wspomnia o planszy do hnefatafla 11×11 z XII wieku, znalezionej w pobliżu Trondheim; Helmfrid 2025, s. 7, podaje, że Robert ap Ifan narysował planszę 11×11 w swoim manuskrypcie, natomiast Murray 1951, s. 58, informuje, że plansza znaleziona w łodzi z Gokstad miała 13×13 pól z jednej strony i planszę do młynka na odwrocie..
Hnefatafl stał się popularną grą w Europie Północnej w epoce wikingów (od końca VIII wieku do około 1000 roku n.e.), w burzliwym okresie pełnym konfliktów. Gdy w późnym średniowieczu popularność zyskały szachy, zasady hnefatafla z czasem uległy zapomnieniu. Gra była szczególnie popularna w krajach nordyckich i dotarła wraz z cywilizacją wikingów do innych części Europy, głównie na Wyspy Brytyjskie oraz do kraju wikingów (Gardariki) na terenach dzisiejszej RosjiS. Hilbertsson i B. Gunnarsson, Ensk-Islensk/Islensk-Ensk Ordabok (Reykjavík: Ordabokautgafan, 1996)..
Gra rozwijała się inaczej w różnych lokalizacjach. Archeolodzy odnaleźli jej warianty w takich miejscach jak Irlandia i Ukraina. Nazwa hnefatafl oznacza dosłownie stół-pięść, co wywodzi się ze staronordyckiego (podobnie w nowoczesnym islandzkim) hnef (pięść) i tafl (stół lub plansza).
Współczesny hnefatafl Zasady nordyckiego tafla zaginęły, jednak w XX wieku podjęto próby rekonstrukcji gry w oparciu o zasady lapońskiej gry tablut (odmiana tafla używana przez Saamów). Zasady tabluta zostały spisane w XVIII wieku i przetłumaczone z łaciny na język angielski w XIX wieku. Niestety, zasady te zostały słabo przetłumaczone z łaciny, co prowadziło do braku równowagi w rozgrywce, głównie ze względu na błędne przekonanie, że król musi zostać otoczony z czterech stron, aby zostać pojmanym zamiast z dwóch. Wprowadzono różne innowacje, aby stworzyć grę mniej faworyzującą stronę broniącą, takie jak ograniczenie ucieczki króla tylko do narożników (zamiast całej krawędzi planszy), uczynienie króla bezbronnym (niezdolnym do udziału w biciu), zablokowanie królowi dostępu do początkowych pól atakujących oraz ułatwienie pojmania króla na polach narożnych planszy.
Obecnie w użyciu jest wiele różnych wersji współczesnego hnefatafla. Zarówno online, jak i na fizycznych planszach sprzedawanych komercyjnie. Jednym z wariantów używanych w turniejach jest tzw. hnefatafl kopenhaski (Copenhagen hnefatafl), który wprowadza mechanizm muru tarcz (umożliwiający zbicie kilku pionków naraz) oraz zasadę fortu wyjściowego, która pozwala królowi na ucieczkę przez krawędź planszy, choć zazwyczaj jest on ograniczony do ucieczki w narożnikach.
Reguły Gracze wykonują ruchy na przemian, grę rozpoczyna grający pionami białymi. Ruch polega na przesunięciu swojego piona w dowolną stronę, w rzędzie lub kolumnie, o dowolną liczbę wolnych pól. Piony nie mogą poruszać się po skosie. Bicie pionów polega na pojmaniu ich, to znaczy ustawieniu własnych pionów po dwóch stronach piona przeciwnika. Piony zbija się w ruchu atakującym – można w tym celu wejść pomiędzy piony przeciwnika, co nie skutkuje pojmaniem atakującego piona. Na środkowe pole nie ma wstępu żaden pion, także król nie może na nie powrócić, z chwilą gdy raz je opuścił. Pojmanie króla wymaga otoczenia go czterema pionami. W przypadku, gdy stoi tuż obok pola tronowego, na które nie może powrócić, wystarcza otoczenie trzema pionami.
Piony białe wygrywają, gdy królowi uda się uciec, to znaczy dotrzeć do jakiegokolwiek pola na brzegu planszy, natomiast dla czarnych zwycięstwem jest pojmanie króla, co oznacza unieruchomienie go.
W zapiskach Linneusza znajduje się informacja, że zwyczajem Lapończyków było powiadamianie partnera gry o sytuacji zagrażającej jego przegraną w następnym ruchu.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Gry planszowe