Moczownik, inaczej: przewód omoczniowy (łac. urachus) – pasmo tkanki łącznej będące pozostałością omoczni, jednej z błon płodowych, która w pewnym okresie znajduje się wewnątrz sznura pępowinowego. W życiu pozapłodowym struktura ta jest rozpoznawana jako więzadło pępkowe pośrodkowe. Leży ono w przestrzeni Retziusa między powięzią poprzeczną a otrzewną ścienną, która przykrywa je od tyłu (jako fałd pępkowy pośrodkowy). Łączy pępek ze szczytem pęcherza moczowego.

Przed zaniknięciem moczownik składa się z podłużnych pasm mięśniówki gładkiej, biorących swój początek bezpośrednio z mięśnia wypierającego pęcherza. Wewnątrz jest on wyłożony jednowarstwowym nabłonkiem gruczołowymStandring 2008, rozdz. 75, sekcja: Ligaments of the bladder.. Zachowanie drożności w życiu dorosłym może prowadzić do kilku nieprawidłowości rozwojowych, stosunkowo rzadko dających objawy kliniczne: torbieli moczownika, szczeliny pępkowej lub pełnej przetoki oraz nowotworów tej struktury.

Embriogeneza Omocznia, będąca jedną z błon płodowych, powstaje w 16 dniu rozwoju zarodka jako uwypuklenie tylnej części pęcherzyka żółtkowego do szypuły łączącej. Uczestniczy w tworzeniu przegrody moczowo-odbytowej (ang. urorectal septum), oddzielającej zatokę moczowo-płciową od kanału odbytniczego. Ze szczytu zatoki powstaje między 9–13. tygodniem pęcherz moczowy. W szczytowym momencie swojego rozwoju (8 tydzień) zajmuje całą długość sznura pępowinowego; po tym czasie zanika, pozostawiając podłużny przewód zwany moczownikiem, łączący szczyt uformowanego pęcherza moczowego z pępkiemKozłowska 2005, s.97.Kozłowska 2005, ss.198–199.. Przed końcem ciąży światło moczownika zamyka się i całość włóknieje, pozostawiając łącznotkankowe pasmo zwane więzadłem pępkowym pośrodkowymSadler 2009, s. 368..

Znaczenie kliniczne Uważa się, że izolowane anomalie wynikające z zachowania drożności moczownika są spotykane rzadko. Najnowsze doniesienia podkreślają jednak fakt, że pozostałości moczownika (ang. urachal remnants, UR) można wykryć nawet u 60% pacjentów poniżej 16. roku życia, którzy zgłaszają objawy urologiczne. Odsetek rozpoznawanych UR maleje z wiekiem, co świadczy o postępującym procesie włóknienia w trakcie dalszego rozwojuRobert Y, Hennequin-Delerue C: Urachal remnants: sonographic assessment. J Clin Ultrasound 1996; 24: 339.. Schorzenia onkologiczne dotyczące moczownika omówiono osobno.

Wyróżnia się cztery rodzaje możliwych nieprawidłowości anatomicznych: Torbiel moczownika (ang. urachal cyst): najczęstsza wada polegająca na gromadzeniu się płynu surowiczego wewnątrz izolowanego odcinka moczownika, który zachował drożność. Aktywność wydzielnicza nabłonka prowadzi do wytworzenia cysty, mogącej zostać ogniskiem infekcji Drożny moczownik, inaczej: przetoka pępkowa (ang. urachal fistula): pełna drożność przewodu prowadzi do wyciekania moczu przez otwór w pępku Szczelina pępkowa (ang. urachal sinus): drożność górnej części przewodu, umożliwiająca włożenie sondy przez otwór w pępku Uchyłek pęcherzowy moczownika (ang. urachal a. vesicourachal diverticulum): najrzadziej spotykana przypadłość, kiedy drożny pozostaje dolny odcinek przewodu; sprzyja to retencji moczu oraz infekcjom

Notowano również pojedyncze przypadki przepukliny pęcherza moczowego (poprzez otwór w pępku)Lugo B, McNulty J. Bladder prolapse through a patent urachus:fetal and neonatal features. J Pediatr Surg 2006; 41(5): e5-7.Yeats M, Pinch L. Patent urachus with bladder eversion. J Pediatr Surg 2003; 38(11): E12-3. oraz znacznego poszerzenia sznura pępowiny z powodu przetrwałego wewnątrz przewodu omoczniowegoNobuhara KK, Lukish JR The giant umbilical cord: an unusual presentation of a patent urachus. J Pediatr Surg 2004; 39(1): 128–9.. Podczas cewnikowania naczyń pępkowych perforacja drożnej części moczownika skutkuje gromadzeniem się moczu w otrzewnej z narastaniem wodobrzuszaMata JA, Livne PM. Urinary ascites: complication of umbilical artery catheterization. Urology 1987; 30(4): 375–7..

Diagnostyka

Do najczęściej zgłaszanych dolegliwości należy występowanie szczeliny pępkowej, wyczuwalna masa w podbrzuszu, ból brzucha, zapalenie pępka oraz (rzadziej) problemy z oddawaniem moczu. W każdym wypadku należy wykluczyć współwystępowanie innych defektów układu moczowo-płciowego. Do najbardziej użytecznych badań dodatkowych należą ultrasonografia oraz tomografia komputerowa. Rozpoznanie szczeliny powinno nakłonić do wykonania zdjęcia tej przestrzeni z użyciem kontrastu (tzw. sinogram lub fistulogram). Cystografia mikcyjna pozwala zobrazować układ moczowy w całej rozciągłości.

W diagnozie różnicowej u noworodka uwzględnia się izolowane zapalenie pępka, ziarniniak kikuta pępowiny oraz zapalenie naczyń pępkowych; w późniejszym wieku m.in. zapalenie wyrostka robaczkowego. Do wad układu moczowo-płciowego, stwierdzanych łącznie z pozostałościami moczownika, należą: refluks pęcherzowo-moczowodowy, wodonercze, niedrożność ujścia miedniczkowo-moczowodowego, torbiel jajnika.

Leczenie Rozpoznanie w okresie noworodkowym pozostałości moczownika nie pociąga za sobą od razu interwencji chirurgicznejUeno T, Hashimoto H: Urachal anomalies: ultrasonography and management. J Pediatr Surg 2003; 38: 1203. W ciągu pierwszych 6. miesięcy życia większość niewielkich zmian ulega spontanicznej regresji. W wieku późniejszym albo kiedy wada rozwojowa jest bardziej zaawansowana leczeniem z wyboru pozostaje jednak operacja. Stany zapalne, wynikające przeważnie z nadkażenia torbieli (zwykle bakteriami: Staphylococcus spp. lub E. Coli), traktuje się wpierw antybiotykami, a potem wycina w ramach zabiegu.

Nowotwory moczownika Zmiany neoplastyczne wywodzące się z tkanek moczownika stanowią mały (<0,4%) odsetek nowotworów pęcherza moczowegoSheldon CA, Clayman RV: Malignant urachal lesions. J Urol 1984; 131: 1. Nie ma dowodów, że stwierdzenie w dzieciństwie pozostałości moczownika sprzyja późniejszemu rozwojowi nowotworu. Profilaktyczne usuwanie pozostałości bywa zalecaneUpadhyay V, Kukkady A. Urachal remnants: an enigma. Eur J Pediatr Surg 2003; 13: 372–6., ale stanowisko to spotyka się z krytyką niektórych środowisk. Histologicznie nowotwory te mogą być zaklasyfikowane jako: gruczolakoraki, powstające w 5–7. dekadzie życia mięsaki, stwierdzane u młodszych (<40 r.ż.) pacjentów

Leczenie polega na chirurgicznym wycięciu zmiany. Kliniczny stopień zaawansowania oraz margines resekcji są najistotniejszymi czynnikami prognostycznymi. Guz jest oporny na radio- i chemioterapię, więc do całkowitego wyleczenia niezbędne jest rozpoznanie go przed tym, jak zaczyna naciekać okoliczne narządySiefker-Radtke AO, Gee J Multimodality management of urachal carcinoma: the M.D. Anderson Cancer Center experience. J Urol 2003; 169: 1295–8.. Z powodu późnego występowania objawów oraz agresywnego przebiegu 5-letni okres przeżycia kształtuje się na poziomie 50%Ashley RA, Inman BA Urachal carcinoma: clinicopathologic features and long-term outcomes of an aggressive malignancy. Cancer 2006; 107: 712–20Pinthus JH, Haddad R Population based survival data on urachal tumors. J Urol 2006; 175(6): 2042–7..

Zobacz też Torbiel moczownika Błony płodowe, w tym: pęcherzyk żółtkowy, omocznia Układ moczowo-płciowy, w tym: pęcherz moczowy Rak pęcherza moczowego

Przypisy

Bibliografia

(polskie mianownictwo anatomiczne)

Kategoria:Układ moczowo-płciowy człowieka Kategoria:Anatomia okresu ciąży Kategoria:Urologia dziecięca Kategoria:Zaburzenia rozwoju