Ulica Stanisława Małachowskiego w Sosnowcu – ulica w sosnowieckiej dzielnicy Śródmieście, o długości około 0,7 km. Rozpoczyna swój bieg przy rondzie Zagłębia Dąbrowskiego (skrzyżowanie z ul. Ostrogórską, ul. 1 Maja i ul. Henryka Sienkiewicza), następnie krzyżuje się z ul. Chłodną, ul. Modrzejowską, ul. Żurawią, ul. Władysława Warneńczyka, ul. Ignacego Mościckiego, ul. Kościelną i ul. Targową. Kończy swój bieg przy ul. 3 MajaOkręg Katowicki – Plany miast, wyd. Demart SA, Warszawa 2009, ..
Historia Przed I wojną światową droga nosiła nazwę ulica Fabryczna. W 1916 r. z okazji obchodów 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja zmieniono ją na Małachowskiego. Od początku obejmowała odcinek drogi od ulicy 3 Maja (Głównej) do mostu na Czarnej Przemszy, gdzie łączyła się z Schönowską (obecnie 1 Maja). Usytuowana w okolicy dworca kolejowego, zabudowywana była piętrowymi kamienicami czynszowymi z dekorowanymi frontami i oficynami. Należała do śródmiejskich ulic handlowych zamieszkanych w znacznym stopniu przez ludność żydowską. W latach 20. XX w. w ramach realizacji ambitnego programu rozwoju miasta, opracowanego przez prof. Jana Rakowicza, przy ul. Stanisława Małachowskiego powstały dwa obiekty bankowe:
Bank Polski – w okresie II wojny światowej Bank Rzeszy, a po wojnie Bank Śląski, a następnie ING – wybudowany według projektu architekta Mariana Lalewicza, nawiązuje do architektury akademickiego klasycyzmu Bank Handlowy w Warszawie – składa silę z dwóch części: niższego obiektu pochodzącego z 1908 r. i dobudowanego do niego gmachu w stylu eklektycznym, mieszczącego salę operacyjną banku.
Część starej zabudowy wyburzono w latach 70. XX w. W tym czasie poprowadzono również linię tramwajową.
Okolice obu banków przy ulicy zachowały się w niemal niezmienionym stanie od lat 30. Spośród kamienic, które przetrwały, dwie wyróżniają się ozdobnymi fasadami o charakterystycznej dla secesji ornamentyce (Małachowskiego 9 i 32). W 2015 roku z inicjatywy sosnowieckiego aktywisty miejskiego Rafała Sicińskiego rozpoczęła się akcja ożywiania śródmieścia pod hasłem „Wpadaj na Małacha”. W tym samym roku rewitalizację przeszedł także jeden z trzech skwerów.
W 2021 r. rozpoczęła się gruntowna przebudowa ulicy od skrzyżowania z ulicą Kościelną i Ignacego Mościckiego do 3 Maja, w wyniku czego dokonano jej rewitalizacji na 400-metrowym odcinku. W pierwszym etapie prac firma Silesia Invest z Gliwic na zlecenie spółki Tramwaje Śląskie S.A. wymieniła torowisko tramwajowe wraz z infrastrukturą zasilającą trakcję. W wyniku dalszych prac, które obejmowały m.in. wymianę nawierzchni, na ulicy dokonano zmiany organizacji ruchu, zmieniając jej charakter na obszarze restauracyjnym w deptak.
Zabytki mały|lewo|Ulica Stanisława Małachowskiego pomiędzy 1930 a 1935 r.
Przy ulicy znajdują się obiekty wpisane do rejestru zabytków oraz kamienice ujęte w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca:
budynek dawnego Banku Handlowego przy ul. S. Małachowskiego 3, wzniesiony w 1908 r. jako obiekt bankowy i rozbudowany w 1923 r. o salę operacyjną. Zespół składa się z dwóch części połączonych łącznikiem; starsza część przypisywana jest architektowi Kugorowi, a projekt rozbudowy wykonał Bolesław Żurkowski. Budynek ma formy neorenesansowe i jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/1609/95 z 15 września 1995 r.; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 4, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Budynek znajduje się w zwartej zabudowie śródmiejskiej parzystej strony ulicy, a w serwisie Fotopolska datowany jest jako obiekt wzniesiony przed 1939 r.; kamienica mieszkalno-usługowa przy ul. S. Małachowskiego 5, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Budynek powstał w 1907 r.; od 1910 r. mieściła się w nim 7-klasowa Szkoła Handlowa Józefy Siwikowej, działająca wcześniej przy ul. Modrzejowskiej 22, a następnie przekształcona w Gimnazjum Żeńskie Polskiej Macierzy Szkolnej i późniejsze Gimnazjum Państwowe im. Emilii Plater. W 1934 r. szkołę przeniesiono do nowego gmachu przy ul. Parkowej 1; zespół zabudowań dawnego Banku Polskiego przy ul. S. Małachowskiego 7, składający się z monumentalnego budynku bankowego oraz dwóch budynków mieszkalnych połączonych z nim bramami przejazdowymi. Gmach wzniesiono w latach 1922–1924 według projektu Mariana Lalewicza jako oddział Banku Polskiego. Zespół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A/1529/93 z 30 kwietnia 1993 r.. Współcześnie w budynku działa Bank Sztuki; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 8, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Budynek datowany jest w serwisie Fotopolska jako wzniesiony przed 1939 r.; zachowana dokumentacja fotograficzna obejmuje m.in. oficynę i oryginalne drzwi od strony podwórza; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 9, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Jest to secesyjna kamienica z oficynami, znana z bogatej historii użytkowników: w okresie międzywojennym działały tu m.in. gabinety lekarskie, kancelarie prawnicze, oddział Stowarzyszenia Kupców Polskich oraz inne biura i instytucje gospodarcze. Budynek jest udokumentowany na fotografiach co najmniej od 1931 r., a współcześnie mieści m.in. hostel i lokale usługowo-gastronomiczne; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 10, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Obiekt znajduje się przy skrzyżowaniu z ul. Targową i jest datowany w serwisie Fotopolska jako wzniesiony przed 1939 r.; dokumentacja fotograficzna obejmuje m.in. oficynę budynku; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 26, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Budynek jest datowany w serwisie Fotopolska jako wzniesiony przed 1939 r.. Adres Małachowskiego 26 występował w latach 30. XX w. jako siedziba przedsiębiorstwa wiertniczego M. Łempicki S.A., reklamującego prace fundamentowe, studnie artezyjskie, wzmacnianie fundamentów i roboty podziemne; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 32, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Jest to jedna z najbardziej rozpoznawalnych secesyjnych kamienic przy ulicy; w lokalnym opracowaniu dotyczącym Wandy Telakowskiej wskazano ją jako projekt Edmunda Telakowskiego. Obiekt jest opisywany w międzynarodowych zestawieniach architektury secesyjnej jako kamienica projektu Edmunda Telakowskiego przy ul. Małachowskiego 32; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 34, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Jest to narożna kamienica przy skrzyżowaniu ulic Małachowskiego i Mościckiego, udokumentowana na fotografiach od strony ulicy i podwórza; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 40, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Dokumentacja fotograficzna pokazuje elewację od strony ulicy, podwórko i oficynę budynku; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 42, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Obiekt znajduje się we wschodniej części ulicy, w rejonie ul. Warneńczyka; zachowana dokumentacja fotograficzna obejmuje elewację i podwórze kamienicy; kamienica mieszkalna w stylu modernistycznym przy ul. S. Małachowskiego 46, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. Budynek ma osobną kategorię w Wikimedia Commons, gdzie został skategoryzowany jako przykład modernistycznej architektury Sosnowca. W 2022 r. kamienica była opisywana w prasie lokalnej jako wystawiona na sprzedaż; kamienica mieszkalna przy ul. S. Małachowskiego 48, ujęta w gminnej ewidencji zabytków Sosnowca. W prasie lokalnej budynek był opisywany jako obiekt datowany przez miasto na XIX w.; wskazywano również projekt rozbiórki niższego budynku przy tym adresie. Fotopolska dokumentuje stan budynku w latach 2016–2025, w tym pozostałości obiektu przy ul. Małachowskiego 48.
Inne ważniejsze obiekty Kino Helios – skrzyżowanie ulicy Ignacego Mościckiego, Kościelnej, S. Małachowskiego; budynek kina zawiera wkomponowaną elewację „domu z kamienia” z 1860 roku rozebranego w 2002, stojącego w pobliżu ul. Małachowskiego; Biurowiec – ul. S. Małachowskiego 1 (dawny budynek Urzędu Telekomunikacji,, a następnie Telekomunikacji Polskiej i Orange); Urząd Miejski w Sosnowcu – ul. S. Małachowskiego 3, siedziba Wydziału Rozwoju i Przedsiębiorczości oraz Straży Miejskiej, a do końca listopada 2023 r. Wydziału Komunikacji. Bank Sztuki – przestrzeń wydarzeń kulturalnych, artystycznych, edukacyjnych i społecznych działająca w dawnym budynku bankowym przy ul. S. Małachowskiego 7.
Wpadaj na Małacha mały|lewo|Ogródki gastronomiczne na ulicy; Po prawej pub Księgarnia W 2015 roku rozpoczęła się z inicjatywy sosnowieckiego aktywisty Rafała Sicińskiego akcja ożywienia centrum pod hasłem „Wpadaj na Małacha”. W projekcie akcji znalazły się plany zachęcenia restauratorów i właścicieli lokali rozrywkowych do otwierania punktów właśnie na tej ulicy, utworzenie strefy ogródków letnich, a także przebudowa ulicy i utworzenie strefy pieszej. Od 2016 w okresie letnim ulica jest częściowo wyłączona z ruchu, a miejsce parkingów zajmują ogródki letnie licznych lokali gastronomicznych.
Od 2015 są organizowane liczne imprezy i koncerty. W ramach akcji odbyły się: „Urodziny Małachowskiego”, „Sosnowiecki Oktoberfest”, „Narodowe czytanie na Małachowskiego”. Inicjator akcji starał się także o przebudowę ulicy ze środków Budżetu Obywatelskiego. W 2019 została zapowiedziana przebudowa ulicy przy okazji remontu torowiska, a prace ruszyły 1 lutego 2021 roku. W wyniku podjętych działań od 11 marca 2024 roku ulica Stanisława Małachowskiego w Sosnowcu oficjalnie jest deptakiem. W związku z tym zaczęły działać szlabany, które uniemożliwiają wjazd samochodom na znaczną jej część. mały|Wydarzenie w Banku Sztuki przy ul. Małachowskiego 7, 2024 mały|Potańcówka na Sosnowieckim Dziedzińcu Sztuki, 2026 Po przekształceniu ulicy w deptak utrwaliła się jej funkcja gastronomiczno-rekreacyjna. W 2026 roku lokalne media opisywały rozpoczęcie kolejnego sezonu letniego na Małachowskiego, wskazując na nowe lokale, ogródki gastronomiczne, koncerty, wydarzenia taneczne oraz program artystyczny w Banku Sztuki. W maju 2026 roku informowano także o powrocie ogródka z czeskimi piwami na deptaku oraz o funkcjonowaniu ogródków przy lokalach położonych w rejonie ulic Małachowskiego i 3 Maja.
W grudniu 2024 roku dawny budynek bankowy przy ul. Małachowskiego 7 zyskał nową funkcję i nazwę Bank Sztuki, a inauguracją nowej działalności był pokaz mody „Majtki z Sosnowca”. Bank Sztuki jest przestrzenią wydarzeń kulturalnych, artystycznych, edukacyjnych i społecznych; w czerwcu 2025 roku odbyła się tam premiera spektaklu „Ziemia obiecana” Teatru Zagłębia w reżyserii Mai Kleczewskiej. W maju 2026 roku Bank Sztuki był miejscem Nocy Muzeów w zachowanym schronie obrony cywilnej pod budynkiem.
W czerwcu 2026 roku dziedziniec Banku Sztuki przy ul. Małachowskiego 7 zaczął być rozwijany i promowany jako Sosnowiecki Dziedziniec Sztuki, uzupełniający program kulturalny budynku. Dziedziniec został wykorzystany m.in. podczas ZA//GŁĘBIA – Teatralnego Festiwalu Lokalnych Opowieści; w programie wydarzenia zapowiadano tam projekcje, koncert i potańcówkę z udziałem Warszawskiej Orkiestry Sentymentalnej oraz Kapeli Fedaków. Jednym z elementów rozwijanej przestrzeni ma być galeria murali; w 2026 roku przy ul. Małachowskiego powstawał mural według projektu Jacka Rykały, inspirowany obrazem „Elisabeth Balut”.
Zobacz też II Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Plater w Sosnowcu Plac Stulecia w Sosnowcu Ulica Stefana Żeromskiego w Sosnowcu
Przypisy
Linki zewnętrzne Małachowskiego.pl na serwisie Facebook
Małachowskiego