Brześć, do 1923 Brześć LitewskiNazwa przyjęta w I Rzeczypospolitej dla odróżnienia od Brześcia Kujawskiego, stolicy województwa brzeskokujawskiego., w latach 1923–1939 Brześć nad BugiemOd 20 marca 1923 (M.P. z 1923 r. nr 65, poz. 70).Wiktor Mondalski, autor monografii Brześć Podlaski (Brześć Litewski, Brześć nad Bugiem). Zarys geograficzno-historyczny (1929) uważał, że nazwa „Brześć nad Bugiem” powstała pod wpływem nazewnictwa niemieckiego i jest niezgodna z prawdą geograficzno-historyczną. Dlatego należy miastu przywrócić pierwotną nazwę „Brześć” lub zastosować dopowiedzenie geograficzne „Podlaski”. (). (, Берасьць, Берасьце – Brest, Bieraść, Bieraście; , Берестье – Brest, Bieriestje, lit. Brestas, , ) – miasto w południowo-zachodniej części Białorusi, u ujścia Muchawca do Bugu, siedziba administracyjna obwodu brzeskiego i rejonu brzeskiego. Ośrodek przemysłowy, węzeł kolejowy i drogowy na granicy z Polską, znajdują się tu port rzeczny i port lotniczy. Znajdują się tu uniwersytet (1995) i politechnika (1989). Ośrodek kultury polskiej na Białorusi, polski konsulat generalny. W 2024 roku miasto liczyło 344,4 tys. mieszkańców.
Miasto królewskie, położone w końcu XVIII wieku w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego. Miejsce obrad Sejmu Wielkiego Księstwa LitewskiegoМатвей Кузьмич Любавский, Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства, Москва 1900, s. 188.. Miejsce obrad sejmików ziemskich powiatu brzeskolitewskiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 33.. Do 1945 w PolsceUstawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej. ()., od 1921 stolica województwa poleskiego, siedziba powiatu brzeskiego.
Dane ogólne Brześć jest szóstym pod względem liczby mieszkańców i drugim pod względem zajmowanego obszaru miastem Białorusi.
Duży ośrodek przemysłowy (m.in. produkcja maszyn i mebli), kulturalny (muzeum twierdzy brzeskiej) i naukowy (uczelnie). Działa tam także polski konsulat generalny.
Miasto jest siedzibą prawosławnej eparchii brzeskiej i kobryńskiej.
Układ przestrzenny Miasto Brześć położone jest na prawym brzegu Bugu i Muchawca, u zbiegu tych dwóch rzek. Przestrzeń miasta obecnie obejmuje 14 526 ha. Historyczne centrum miasta zajęte przez twierdzę brzeską, zbudowaną według projektu inż. gen. K. Oppermana, podzieloną obecnie granicami Polski i Białorusi. Kobryński forsztadt twierdzy, albo miasto XIX-wieczne, składa się z regularnej sieci ulic i zwartej zabudowy z XIX i XX wieku, objęty obecnie ochroną jako zabytek sztuki urbanistycznej. Pierwszy powojenny generalny plan Brześcia ułożony w 1947. Obecnie odbywa się korygowanie Generalnego Planu Brześcia z 2003. Głównymi ulicami przebiegającymi ze wschodu na zachód są: Sergo Ordżonikidze, Adama Mickiewicza, Puszkińska, Władimira Majakowskiego, Nikołaja Gogola (dawna Tadeusza Kościuszki), Siemiona Budionnego, Feliksa Dzierżyńskiego, Moskiewska (dawna Jagiellońska), Internacjonalna (dawna Szpitalna). Główne ulice przebiegające z północy na południe to: Włodzimierza Lenina, Karola Marksa, Komsomolska, Pograniczników Sowieckich, 17 Września, Sowiecka, Waleriana Kujbyszewa, Dmitrija Karbyszewa, Bulwar Kosmonautów, Tarasa Szewczenki. Centralnym punktem miasta jest plac Lenina (dawny Traugutta) położony u zbiegu ulic Lenina (dawnych Bulwarnej), Unii Lubelskiej i Puszkińskiej (dawna 3 maja).
W połowie XX wieku miasto przekroczyło granicę dawnego forsztadtu.
Obszary przemysłowe i mieszkalne w II połowie XX w. z dominującą zabudową blokową zostały ulokowane w dzielnicach wschodnich (Wschod-1, Wschod-2 itd.). Początek wieku XXI charakteryzuje się powiększeniem zabudowy mieszkalnej w dzielnicach położonych w południowych częściach miasta Kowalewo i Wulka. Znajdują się tam także m.in. dwa polskie cmentarze. Według korygowanego obecnie planu miasta w jego obręb dołączono wsie Guli i Wołki.
Historia Średniowiecze mały|upright|lewo|Kamień upamiętniający wzmiankę o Brześciu z 1019 Brześć jest jedną z najstarszych miejscowości na Polesiu. W początkach XI wieku powstał gród będący centrum politycznym i gospodarczym, który obok grodów w Zbuczu, Klukowiczach i Zajączkach, był najbardziej na wschód położonym grodem związanym z „mazowiecką” falą zasiedlenia dorzecza środkowego Bugu i po założeniu przez Piastów wchodził w skład państwa Bolesława ChrobregoPacuski K., Wschodnia granica Mazowsza w średniowieczu w świetle danych historycznych (X-XV w.), [w:] Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle badań wybranych cmentarzysk, Warszawa, 2019, s. 15–32. Brześć został zdobyty przed 1019 podczas zbrojnego podbijania tych terenów przez książąt kijowskich. Po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawił się pod nazwą Berestie w ruskim latopisie pt. Powieść minionych lat pod datą 1019, jako miasto na Rusi Kijowskiej. W 1020 r. został zdobyty przez Bolesława I Chrobrego i włączony do Polski. Z kolei w 1044 r. został zdobyty przez kniazia kijowskiego Jarosława Mądrego. Miasto odzyskał dla Polski Bolesław II Szczodry, i Powieść minionych lat odnotowała pod datą około 1097 r., że Brześć wciąż należał do Polski. W XII wieku Brześć wchodził w skład Księstwa Turowskiego, a następnie halicko-wołyńskiego rozbitej dzielnicowo Rusi. W 1164 r. został przejściowo zdobyty przez Litwinów.
W 1180 r. należące do księcia Wasylka, szwagra księcia Leszka, zagarnął książę miński Włodzimierz. Po długiej i wyczerpującej wojnie Włodzimierza z polskimi książętami – Leszkiem i Kazimierzem Sprawiedliwym – Brześcia ostatecznie nie udało się odzyskać; ale Wasylko przekazał wszelkie prawa do swoich włości Leszkowi, po którym dziedziczył książę Kazimierz II Sprawiedliwy. Brześć został wkrótce opanowany przez Światosława Mścisławowicza, siostrzeńca Kazimierza, który jednak został w 1182 wygnany z grodu, w związku z czym poprosił o pomoc krewniaka, który pokonał odsiecz Wsiewołoda Wołyńskiego z Bełza i po 12 dniach oblężenia zdobył Brześć. Po otruciu Światosława, również dzięki interwencji Kazimierza w 1183 r., władcą Brześcia został brat Światosława – Roman halicki. Kazimierz ponownie na trwałe zajął Brześć w 1191 r. W 1220 miasto zostało częścią księstwa pińskiego.
W 1241 r. gród spalili Tatarzy.
Ziemie w widłach Bugu i Muchawca zajął po 1258 r. Wojsiełk, syn Mendoga. Przypuszczalnie to on zbudował wieżę obronną na planie czworokąta, która została rozebrana w latach 30. XIX wieku podczas rozbudowy nowożytnej twierdzy. W 1282 r. Brześć przyłączył ponownie do Polski książę Leszek Czarny.
Ponownie do Litwy przyłączył Brześć książę litewski Giedymin około 1320 r. W 1349 r., po dziewięciu dniach oblężenia, zdobył Kazimierz Wielki, jednak na mocy traktatu z 1351 r. Brześć wrócił do Litwy, co potwierdził też traktat z 1366. Zabudowania otaczające wieżę były w średniowieczu zdobywane kilkakrotnie przez Krzyżaków, m.in. w 1379 r. Po drugiej stronie rzeki rozbudowała się osada – później także ufortyfikowana.
Brześć po unii w Krewie Na mocy unii w Krewie w 1386 r. wraz z Wielkim Księstwem Litewskim Brześć został formalnie włączony do Królestwa Polskiego. W 1390 r. gród, jako pierwszy spośród miejscowości leżących na terytorium dzisiejszej Białorusi, otrzymał od księcia Witolda Kiejstutowicza magdeburskie prawa miejskie. mały|upright|Herb Brześcia nad Bugiem W początku grudnia 1409 r. w Brześciu odbył się zjazd króla Władysława Jagiełły, księcia Witolda Kiejstutowicza, wodza Tatarów – sułtana Kipczaku Salladyna i podkanclerzego arcybiskupa Mikołaja Trąby w celu zaplanowania wojny z zakonem krzyżackim. Miasto wystawiło własnymi siłami chorągiew, która następnie brała udział w bitwie pod Grunwaldem. W 1413 r. Brześć stał się siedzibą starostwa w nowo utworzonym województwie trockim Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozwojowi miasta sprzyjało położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych i wodnych. Było także częstym miejscem spotkań polskich i litewskich dostojników.
W 1500 r. zamek w Brześciu wytrzymał oblężenie 15 tys. Tatarów pod wodzą chana krymskiego Mengli I Gireja, jednak samo miasto zostało spalone. Od 1520 r. Brześć był siedzibą powiatu w nowo utworzonym województwie podlaskim Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1554 r. król Zygmunt II August nadał miastu herb. W 1563 r. w Brześciu Mikołaj Radziwiłł Czarny wydał w języku polskim Biblię brzeską. W 1566 r. król Zygmunt August utworzył województwo brzeskie (brześciańskie) ze stolicą w Brześciu.
W latach wolnej elekcji Na mocy unii lubelskiej w 1569 r. Brześć znalazł się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Miasto jest znane z zawartej w 1596 r. unii brzeskiej między katolikami a prawosławnymi, która przetrwała na tych terenach 300 lat. mały|Oblężenie Brześcia w 1657 r. Brześć został zdobyty podczas oblężenia Kozaków Chmielnickiego w 1648 r. W latach 1654–1655 wydano konstytucje sejmowe w sprawie fortyfikacji miasta, dzięki czemu Brześć otrzymał dość nowoczesne obwarowania. W tym czasie zamek i miasto były tak silnie ufortyfikowane, że w 1655 r. wojska moskiewskie pod dowództwem Urusowa i Boratyńskiego odstąpiły od oblężenia po odmowie poddania twierdzy przez kasztelana Melchiora Stanisława Sawickiego. Podczas potopu szwedzkiego wojska szwedzkie rozpoczęły oblężenie zamku i miasta w dniu 21 maja 1657. W związku z nieukończeniem na czas fortyfikacji Brześć poddała się oddziałom Karola Gustawa i wojskom księcia siedmiogrodzkiego Rakoczego, ale polski garnizon wierny królowi Janowi Kazimierzowi wyszedł z Brześcia przy rozwiniętych chorągwiach, pod bronią, mając zagwarantowany swobodny przemarsz. Kozacy Rakoczego z Wołoszy i z Ukrainy dowodzeni przez Ferencza Serpina zapuszczali głęboko zagony na Wołyń i Polesie tępiąc unię brzeską i mordując jej obrońców; np. księcia Czartoryskiego i jego rodzinę oraz setki księży. Zamek odbiła szlachta województwa brzeskiego pod dowództwem podczaszego litewskiego M. Radziwiłła. By wzmocnić obronność w 1659 r. wydano następną konstytucję sejmową. Podczas odbudowy w 1660 r., 13 stycznia zamek z zaskoczenia zdobyły wojska moskiewskie pod dowództwem Iwana Chowańskiego, a następnie wymordowały 1700-1900 mieszkańców Brześcia, w tym kobiety i dzieci. Wojska Pawła Jana Sapiehy odzyskały Brześć w dniu 18 grudnia 1660 r., gdy po oblężeniu skapitulowała moskiewska załoga.
Po tym okresie bezustannego zdobywania i odbijania zamku, nastąpił nieco spokojniejszy okres, przerwany dopiero w 1706 r. opanowaniem zamku przez Szwedów pod dowództwem Meyerfeldena. W 1769 r. Brześć był ważnym ośrodkiem konfederacji barskiej i oparciem dla oddziału Kazimierza i Franciszka Pułaskich. W 1792 r. Polacy pod wodzą Szymona Zabiełły stoczyli po Brześciem bitwę z Rosjanami.
W zaborze rosyjskim
Po III rozbiorze Polski w 1795 r. Brześć przypadł Imperium Rosyjskiemu.
W 1833 r. imperator Mikołaj I Romanow nakazał budowę twierdzy w Brześciu. Miał to być system fortyfikacji, trzymających w ryzach podbitą Polskę.
Na terenie zamku i miasta zbudowano twierdzę według projektów Maleckiego, Opermana i Feldmana. Zabudowę miejską podobnie jak w Bobrujsku wyburzono, poza niektórymi budynkami murowanymi jak np. klasztorem jezuitów z 1623, gdzie umieszczono kancelarię i klasztorem bazylianów (Białym Pałacem) z 1629 r., gdzie umieszczono kasyno oficerskie. W Białym Pałacu właśnie w marcu 1918 podpisano pokój brzeski pomiędzy Imperium Rosyjskim i Cesarstwem Niemieckim. Twierdza składała się z Cytadeli i trzech dzieł obronnych (Kobryńskiego, Wołyńskiego i Terespolskiego) połączonych czterema mostami i bramami. Umocnienie Wołyńskie powstało na miejscu średniowiecznego grodziska i klasztoru bernardynów z 1781, który przebudowano na szpital.