Jakow Borisowicz Zeldowicz (ros. Я́ков Борисович Зельдович; ur. w Mińsku, zm. 2 grudnia 1987 w Moskwie) – radziecki fizyk. Odegrał znaczącą rolę w rozwoju radzieckiej broni jądrowej i dokonał znaczącego wkładu w takich dziedzinach nauki, jak fizyka jądrowa, fizyka cząstek elementarnych, astrofizyka, kosmologia i ogólna teoria względności. Autor wydanej również w Polsce książki Matematyka wyższa dla początkujących. Zastosowania w fizyce, przystępnego kursu rachunku różniczkowego i całkowego wydanego przez Wydawnictwa Naukowo-Techniczne w 1976 roku.

Młodość i edukacja Urodził się w rodzinie żydowskiej w Mińsku (dziś Białoruś). Cztery miesiące później jego rodzina przeniosła się do Petersburga. Pozostali w mieście (w latach 1924–1991 znanym jako Leningrad) do sierpnia 1941, kiedy razem z instytutem, w którym Zeldowicz pracował, zostali ewakuowaniu do Kazania, aby uniknąć działań wojennych. Pozostali w Kazaniu do lata 1943, kiedy to Zeldowicz przeniósł się do Moskwy. W maju 1931, mając 17 lat, Zeldowicz został asystentem laboratoryjnym w Instytucie Fizyki Chemicznej Rosyjskiej Akademii Nauk. Był związany z tym instytutem do końca życia. W 1936 obronił pracę poświęconą adsorpcji i katalizie na powierzchniach niejednorodnych, uzyskując stopień naukowy kandydata nauk (odpowiadający polskiemu stopniowi naukowemu doktora). Najważniejszym aspektem pracy było badanie klasycznej izotermy adsorpcji. Zeldowicz opracował teoretyczne podstawy tego zagadnienia. W 1939 otrzymał stopień doktora nauk (fizyki i matematyki) po obronie dysertacji dotyczącej utleniania azotu. Zeldowicz odkrył jego mechanizm, znany w chemii fizycznej jako mechanizm Zeldowicza.

Radziecki program jądrowy W latach 1937–1948 pracował nad teorią zapłonu, spalania i detonacji. Od 1939 wraz z Julijem Charitonem uzyskał znaczące wyniki w teorii jądrowych reakcji łańcuchowych. W 1943 rozpoczął udział w radzieckim projekcie jądrowym, pracując z Igorem Kurczatowem. Kontynuował prace nad bronią jądrową do października 1963 roku.

Wkład w fizykę cząstek elementarnych i fizykę jądrową W 1952 rozpoczął prace w dziedzinie cząstek elementarnych i ich przemian. Przewidział rozpad beta pionu. Wraz z S. Gershteinem zauważył analogię między oddziaływaniem słabym i elektromagnetycznym, w 1960 przewidział fuzję dt katalizowaną mionami. W 1977 Zeldowicz wraz z Fiodorem Szapiro otrzymał Medal Kurczatowa, najwyższe wyróżnienie w fizyce jądrowej w ZSRR. Uzasadnienie brzmiało „za przewidywania własności ultrazimnych neutronów, ich detekcję i badania”. Został wybrany na członka Radzieckiej Akademii Nauk 20 czerwca 1958. Był kierownikiem działu w Instytucie Matematyki Stosowanej Radzieckiej Akademii Nauk od 1965 do 1983 roku.

Badania w dziedzinie astrofizyki i kosmologii thumb|150px|Zeldowicz (po prawej) z astrofizykiem Iosifem Szkłowskim w 1977 We wczesnych latach sześćdziesiątych zaczął prace dotyczące astrofizyki i kosmologii. W 1964, niezależnie od Edwina Salpetera, jako pierwszy zasugerował, że dyski akrecyjne wokół masywnych czarnych dziur są odpowiedzialne za emisje ogromnych ilości energii przez kwazary.Suzy Collin, Quasars and Galactic Nuclei, a Half-Century Agitated Story, 2006 Od 1965 profesor w Departamencie Fizyki Uniwersytetu Moskiewskiego i kierownik działu ogólnej teorii względności astrofizyki w Instytucie Astronomicznym Sternberga.

Zeldowicz pracował nad teorią ewolucji gorącego Wszechświata, własnościami kosmicznego promieniowania tła, wielkoskalowymi strukturami Wszechświata i teorią czarnych dziur. Wraz z Raszydem Siuniajewem przewidział, że fotony kosmicznego promieniowania tła powinny ulegać odwrotnemu zjawisku Comptona. Zjawisko to, znane dziś jako efekt Siuniajewa-Zeldowicza, i jego pomiary są obecnie (2005) jednym z największych obserwacyjnych wyzwań kosmologii. Wstępna interpretacja danych uzyskanych z satelity WMAP przez Benjamina Bernsteina potwierdziła tę teorię.

Termodynamika czarnych dziur Zeldowicz odegrał kluczową rolę w rozwoju teorii parowania czarnych dziur, gdy podczas wizyty Hawkinga w Moskwie w 1973 roku, wraz z Aleksandrem Starobinskim pokazał, że zgodnie z kwantowomechaniczną zasadą nieoznaczoności, rotująca czarna dziura powinna wytwarzać i emitować cząstkiA Brief History of Time, Stephen Hawking, Bantam Books, 1988..

Uznanie wśród naukowców Igor Kurczatow nazwał Zeldowicza „geniuszem”, zaś Andriej Sacharow - „człowiekiem o uniwersalnych naukowych zainteresowaniach”. Stephen Hawking powiedział do Zeldowicza: „przed poznaniem ciebie myślałem, że jesteś 'autorem zbiorowym', jak Bourbaki„.

Nagrody i wyróżnienia Bruce Medal (1983) Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (1984). Medal Kurczatowa (1977) Trzykrotny Bohater Pracy Socjalistycznej (29 października 1949, 4 stycznia 1954, 11 września 1956) Nagroda Stalinowska (czterokrotnie - 1943, 1949, 1951, 1953) Nagroda Leninowska (1957) Trzykrotny kawaler Orderu Lenina (29 października 1949, 1962 i 7 marca 1974) Dwukrotny kawaler Orderu Czerwonego Sztandaru Pracy (10 czerwca 1945 i 1964) Order Rewolucji Październikowej (7 marca 1984) planetoida (11438) Zeldovich została nazwana na jego cześć w 2001 roku http://xray.sai.msu.ru/~mystery/html/Z/planet/planet.html

Przypisy

Bibliografia Selected works of Yakov Borisovich Zel'dovich, Vol. 1 & 2. Princeton University Press, 1992-1993. Overbye, D. Lonely Hearts of the Cosmos: The Scientific Quest for the Secret of the Universe. New York: HarperCollins, 1991. Zeldowicz, J. B. i Raizer, J. P. Physics of Shock Waves and High-Temperature Hydrodynamic Phenomena. Mineola, NY: Dover Publications, 2002. Zeldowicz, J. B. i Nowikow, I. D. Relativistic Astrophysics, Vol. 1: Stars and Relativity. Mineola, NY: Dover Publications, 1996. Zeldowicz, J. B. i Nowikow, I. D. Relativistic Astrophysics, Vol. 2: The Structure and Evolution of the Universe. Chicago, IL: University of Chicago Press, 1971. Zeldowicz, J. B. i Raizer, J. P. Elements of Gasdynamics and the Classical Theory of Shock Waves. New York: Academic Press, 1968.

Linki zewnętrzne Yakov Borisovich Zel'dovich – strona Uniwersytetu Moskiewskiego poświęcona Zeldowiczowi Biografia i informacje na stronie Bohaterów ZSRR i Rosji (ros.)

Kategoria:Radzieccy astrofizycy Kategoria:Radzieccy fizycy Kategoria:Teoretycy względności Kategoria:Autorzy podręczników fizyki Kategoria:Twórcy podręczników analizy matematycznej Kategoria:Fizycy cząstek elementarnych

Kategoria:Bohaterowie Pracy Socjalistycznej Kategoria:Laureaci Nagrody Leninowskiej Kategoria:Laureaci Nagrody Stalinowskiej Kategoria:Laureaci Złotego Medalu Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego Kategoria:Laureaci Medalu Bruce Kategoria:Laureaci Medalu Diraca ICTP Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Orderem Rewolucji Październikowej Kategoria:Odznaczeni Orderem „Znak Honoru”

Kategoria:Urodzeni w 1914 Kategoria:Zmarli w 1987 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie Kategoria:Ludzie urodzeni w Mińsku