Młynary (Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()) – miasto w północnej Polsce, w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie elbląskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Młynary.
Pod względem historycznym Młynary leżą w Prusach Górnych, na terenie dawnej PogezaniiJerzy Kwiatek, Teofil Lijewski: Leksykon miast polskich. MUZA SA, Warszawa 1998, s. 505. Marian Biskup, Gerard Labuda: Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka, społeczeństwo, państwo, ideologia. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, s. 471. .Andrzej Kamieński: Ustrój i stosunki społeczno-gospodarcze Prus Książęcych w połowie XVII wieku, w: Stany Prus Książęcych wobec rządów brandenburskich w drugiej połowie XVII wieku – „Rozprawy i Materiały Ośrodka Badan Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie”, nr 148. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn 1995, s. 44. . Miasto posiada dobre połączenie drogowe z Elblągiem (DW509), Olsztynem, Pasłękiem (DW505), Braniewem, a także kolejowe z Elblągiem i Braniewem.
Historia Młynary na miejscu wcześniejszej osady pruskiej w 1327 założyli Krzyżacy, w 1329 uzyskało prawa miejskie, było to miasteczko obwiedzione murami miejskimi z cegły z dwoma bramami: Górną i Dolną. W 1338 nastąpiło ponowienie praw miejskich, w skład zabudowy wchodził obronny kościół. Bliskość Braniewa, Ornety i Elbląga sprawiła, że miasto nigdy nie doświadczyło prężnego rozwoju. Pełniło rolę lokalnego ośrodka handlu i usługJan Bałdowski, Warmia i Mazury, mały przewodnik, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1977, s. 138.
mały|lewo|Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 1454, Archiwum Główne Akt Dawnych Od początku znaczną część mieszczan stanowili Polacy (do XVI w. wszystkie nabożeństwa odbywały się w języku polskim, a w akcie ponowienia praw miejskich znalazły się zapisy dotyczące sposobu rozstrzygania sporów pomiędzy ludnością polską i pozostałą). W 1440 miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego, na prośbę którego w 1454 król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił wcielenie regionu do Królestwa Polskiego, niemniej po wybuchu wojny trzynastoletniej zostało w 1455 r. zdobyte przez Krzyżaków, którzy w ramach zemsty utopili burmistrza miasta. W tym samym roku zostało odbite przez siły propolskie. Na mocy II pokoju toruńskiego (1466) miasto weszło w skład Prus Zakonnych, jako lenno Królestwa Polskiego, a po sekularyzacji w 1525 okręgu górnopruskiego Prus Książęcych w obrębie starostwa Pasłęk.
Po pożarze z 1547, w l. 1547-1553 odbudowano dzisiejszy kościół św. Piotra Apostoła, rozbudowany w kolejnych dziesięcioleciach. W 1625 wskutek epidemii dżumy zmarło ok. 10% populacji miasta. W 1773 r. król pruski ulokował w Młynarach 52 Pułk Fizylierów wojska pruskiego. W latach 1856–1857 wzniesiono nowy kościół katolicki, a w 1864 zainstalowano oświetlenie uliczne. W 1871 spłonął młynarski ratusz. W 1945 miasto wraz z południową częścią Prus Wschodnich zostało przyłączone do Polski, ale w konsekwencji zniszczeń sięgających 80% utraciło wówczas prawa miejskie, które odzyskało dopiero w 1984 r. Początkowo należało administracyjnie do okręgu mazurskiego, następnie od 1946 r. weszło w skład województwa olsztyńskiego, a w latach 1975–1998 należało do województwa elbląskiego.
Demografia Dane z 31 grudnia 2017 roku. OpisOgółemKobietyMężczyźnijednostkaosób%osób%osób%populacja1 78210089850,488449,6gęstość zaludnienia (mieszk./km²)645325320 Według danych z 30 czerwca 2012 miasto miało 1859 mieszkańców.
thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Młynar w 2014 roku
Zabytki mały|Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP gotycki kościół św. Piotra Apostoła z 1327, zniszczony podczas pożaru, odbudowany w 1554, dwunawowy, z barokowym wyposażeniem z XVII w. (ołtarz główny o bogatej snycerce, ambona wsparta na plecach rzeźby Mojżesza, z 1654 roku wykonana przez snycerza elbląskiego, Hannsa Ohlmanna, organy, zbudowane w pracowni organmistrza z Królewca, Adama Gottloba Caspariniego z 1742 roku, wraz z prospektem pomalowane i pozłocone w 1756 roku przez Johana Turka z Ostródy, boczne ołtarzyki – Jezusa i Maryi). W kościele jest ogrzewanie tego samego typu, jak na zamku w Malborku. Wieża usytuowana charakterystycznie dla stylu pomezańskiego, tj. w północno-zachodnim narożniku. Pełniła istotną rolę obronną, świątynia zajmowała naroże murów, a wieża stanowiła część miejskich fortyfikacjiPiotr Skurzyński, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A., Warszawa 2004, s. 60, (nr rej. zabytk. NID 618/69 z 28.02.1968). kościół, pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z 1857 posiada obraz przedstawiający Maryję, będący darem papieża Piusa IX. Ażurowa sygnaturka nad fasadą, skromny neogotycki detal na elewacji.
układ urbanistyczny zabudowy Starego Miasta domy przy ulicy Dworcowej 33 i Słowackiego 2–4, 6, 8, 10 kaplica cmentarna ruiny dawnego młyna wodnego (ul. Młyńska 2)
Zabytkami poza rejestrem NID są także: zabytkowy budynek szkolny (Dworcowa 8) zabytkowy budynek poczty dawna gospoda „Warmianka”
Inne W planach jest budowa zapory wodnej na rzece Bauda, przepływającej przez miasto i tym samym utworzenie zbiornika wodnego – „Zalewu Młynary” – razem z piaszczystą plażą, a także budowa elektrowni wodnej dla potrzeb miasta.
Transport mały|Stacja kolejowa Mieści się tu stacja kolejowa.
Przez miasto przechodzą drogi: Pasłęk – Frombork Elbląg – Młynary – Drwęczno
7,5 km od Młynar znajduje się droga ekspresowa S22
Sport W Młynarach działa klub piłkarski „Syrena”, który występuje w sezonie 2024/2025 w klasie A, gr. warmińsko-mazurskiej II.
Ludzie związani z Młynarami
Zobacz też Cmentarz żydowski w Młynarach
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Miasta w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku